بررسی رفتار تبادلی یا دوطرفه چیه؟ 

 

تا به حال تجربه اینجور مکالمه ای رو داشته اید؟

مدیر: هنوز گزارش رو تموم نکردی؟ فردا باید اونو تحویل تیم اجرایی بدم و می خوام قبل از اون یه دور بخونمش.

کارمند: چرا همیشه بهم یادآوری می کنین؟ گفتم که انجامش می دم، پس احتیاجی به یادآوری نیس.

مدیر: ببین، من واقعا لازمش دارم، پس زودتر تمومش کن. و در علاوه بر، لازم نبود همچین رفتاری (اعتراض به یادآوری) داشته باشی.

کارمند: (اخم می کنه و سرش رو پایین میندازه) ، تا امروز بعدظهر تحویل می دم ولی مجبورم یه سری چیزها رو حذف کنم.

این مکالمه واسه تون آشنا نیس؟ در این مکالمه ناکام، ارتباطات به ضعیف ترین شکل ممکن اتفاق افتاده. رفتار کارمند مثل یک کودک بی ادبه؟ و مدیر مثل یک پدرِ عصبانی رفتار می کنه؟

در این مقاله، شما با معنی بررسی تبادلی آشنا میشید و یاد می گیرین چیجوری از اون واسه شناسایی اینکه در هر لحظه، شما و همکاران تون کدوم نقش رو بازی می کنین، بهره بگیرین. اون وقت می تونین از این راه و روش واسه کمک به حذف ارتباطات ضعیف و رابطه های به درد نخور استفاده کنین.

بررسی رفتار تبادلی چیه؟

بررسی رفتار دوطرفه یا تبادلی یک مبحث در روان شناسیه که به وسیله روان شناسی به نام «اریک بِرن» (Eric Berne) در آخرای ده ۵۰ میلادی مطرح شد. این بررسی به چگونگی صحبت کردن و جواب دادن ما به بقیه و نقشایی که بازی می کنیم، نگاه می کنه. هدف بررسی اینه که این تعاملات رو بهبود ببخشد و اونا رو سالم تر و متعادل تر کنه.

دکتر بِرن در مشاهده ی تعاملات انسانی، سه وضعیت یا نقش واسه خودآگاه آدم شناسایی کرد که در همه افراد هست: کودک، والد و بالغ.

  • وضعیت کودک وقتیه که ما به احساسات و اعمالی که در زمان کودکی داشتیم، برمی گردیم. این وضعیت همیشه منفی نیس. برابر نظریه ی بِرن، خلاقیت، اعمال خودجوش و تعجبا، حاصل این وضعیت هستن. اما در این وضعیت احساسات و اعمال دیگری هم وجود دارن، مثل اوقات تلخی کردن، در خود فرو رفتن، اخم و تَخم کردن، بروز دادن ناراحتی و خشم یهویی.
  • وضعیت والد وقتیه که بیشتر به شکل ناخودآگاه نقش «تیپ والد» رو بازی می کنیم و رفتاری رو که والدین مون ممکنه در اون حالت نشون بدن، تقلید می کنیم. این رفتار شامل انتقاد، سرزنش، نصیحت و مراقبت و توجه کردن می شه.
  • وضعیت بالغ از دو وضعیت گفته شده منطقی تره. ثبات، منطقی بودن و توانایی بررسی چیزی که در لحظه در حال وقوعه و انجام تصمیمی عاقلانه، از خصوصیات این وضعیته. هدف بررسی تبادلی اینه که به مردم کمک کنه تا بفهمن هر کدوم از این نقشا جایگاه و اهمیت خود رو دارن، اما در بیشتر موقعیتا بهتره نقش بالغ رو بازی کنن.

معرفی مدلای تبادلات انسانی

افراد در این سه نقش از راه دو نوع تبادل با هم رفت و امد برقرار می کنن: تبادلات مکمل و تبادلات دوطرفه.

تبادلات مکمل

زمانی اتفاق می افتن که دو نفر در یک نقش با هم رابطه برقرار می کنن:

فرد الف: گزارش رو تموم کردی؟ (نقش بالغ)

فرد ب: بله. راستش داشتم براتون می فرستادمش. (نقش بالغ)

یا

فرد الف: هی، می خوای کار رو زودتر تموم کنیم و بریم دوچرخه سواری کنار رودخونه؟ (نقش کودک)

فرد ب: آره، کار زیادی ندارم، می تونم زودتر کار رو ترک کنم. (نقش کودک)

در تبادل مکمل، مکالمات روشن هستن و چون هر دو فرد در یک نقش با هم رابطه برقرار می کردن، مشکلی وجود نداره. اما بیشتر مشکلات در تبادلات دوطرفه رخ میدن.

تبادلات دوطرفه

زمانی رخ می ده که افرادی در نقشای متفاوت با هم رابطه برقرار می کنن:

فرد الف: هنوز گزارش رو تموم نکردی؟ واقعا بهش نیاز دارم. (نقش بالغ)

فرد ب: چرا همیشه بهم یادآوری می کنین؟ گفتم که انجامش می دم، هر وقت وقت کردم می رم سراغش. (نقش کودک)

یا

فرد الف: هی، می خوای کار رو زوتر تموم کنیم و بریم دوچرخه سواری کنار رودخونه؟ (نقش کودک)

فرد ب: بهتره مسئولیت پذیرتر باشی. اگه یک دفعه ی دیگه ازم بخوای همچین کاری بکنم، به رئیس می گم و حسابی توی دردسر می افتی. (نقش والد)

همونطور که مشاهده می کنین، وقتی افراد در یک سطح با هم رابطه برقرار می کنن، مثل بالغ با بالغ یا کودک با کودک رابطه خیلی آسونه. سوءتفاهمی وجود نداره و شکست به وجود نمیاد.

ولی، زمانی که افراد در سطوح مختلف با هم رابطه برقرار می کنن، مثل بالغ با کودک یا کودک با والد، در این صورت خطوط ارتباطی می شکند. این می تونه باعث احساس شکست، خشم یا لایق نبودن بشه و به رابطه ها آسیب برسونه.

می تونین با آموختن نقشای متفاوتی که شما و تیم تون در رابطه هاتون به کار می گیرین، رابطه مؤثرتر رو یاد بگیرین.

بازیایی که ما انجام میدیم

حالا که نقشای متفاوت رو درک کردیم، اجازه بدین بازیایی رو که مردم بیشتر موقع اجرای این نقشا انجام میدن؛ در نظر بگیریم.

اریک بِرن ده ها بازی رو که در طول تعاملات انسانی اتفاق می افتن، شناسایی کرد. «بازیا» به تبادلات انسانی مربوط می شن که قابل پیش بینی هستن و انگیزه ی نهانی دارن و معمولا یه جور تسویه حساب با بازیکنان حساب می شن.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   بررسی SOAR و کاربرد اون در تصمیم گیری دور و بر راه حل 

مثلا، اگه زهرا به روشنی از علی خواسته کمک کنه و علی به اون کمک کنه، این یک بازی به حساب نمیاد، بلکه این کار از نظر دکتر بِرن «عملیات» نامیده می شه. اما اگه زهرا از علی سؤالاتی به روش غیر مستقیم بپرسد، بی اینکه به روشنی خواسته کمکش رو مطرح کنه، مثلا اگه بپرسد که چه کاری انجام می ده و وقت داره و بعد درباره اینکه باید کارهای زیادی بکنه شکایت کنه؛ یک بازی رو شروع کرده. زهرا در حال تلاشه تا علی رو قانع کنه که به اون پیشنهاد کمک بده.

بازیا معمولا واسه جلب توجه به کار می رن و بیشتر کسی که بازی رو شروع می کنه، توجه می خواد و اونو هم دریافت می کنه.

واسه نشون دادن منظورمان، چند مثال واسه بازیا میاریم.

بازی چرا این کار رو انجام نمی دی؟ بله، اما…

این مکالمه رو در نظر بگیرین:

فرد الف: ای کاش وقت داشتم همه کارام رو تموم کنم. هیچ وقت تموم نمی شه.

فرد ب: چرا تا دیر وقت نمی مونی تا کارِت رو تموم کنی؟

فرد الف: بله، اما باید بعد از کار برم مدرسه دنبال بچه هام.

فرد ب: چرا یک دستیار استخدام نمی کنی؟

فرد الف: بله، اما خیلی گرون می شه و رئیسم موافقت نمی کنه.

فرد ب: چرا پنج شنبها نمی آیی سرِ کار؟

فرد الف: بله، اما آخر هفته ها سرم خیلی شلوغه و وقت نمی کنم.

اینجا فرد ب، راه حلای زیادی پیشنهاد داده و ایده هاش تموم شدن. سکوت برقرار می شه. فرد الف برنده می شه.

باید دقت کنین که این مکالمه ممکنه به نظر رفت و امد بالغ-بالغ برسه (دو فرد منطقی که سعی دارن مشکلی رو حل کنن). با این حال، در اصل این یک رفت و امد کودک-والده. فرد الف، «کودک درمونده ای» است، درحالی که فرد ب، نقش «والد عاقل» رو بازی می کنه.

هدف بازیا چیه؟ با اینکه فرد الف ممکنه آگاهانه این کار رو انجام نده، ولی این نقش رو بازی می کنه تا باعث شه بقیه حس کنن چون نمی تونن راه حلی واسه مشکل اون پیدا کنن، خودشون افراد موفق نبودن هستن. فرد الف با این کار در عمق وجودش از رد کردن پیشنهادهای فرد ب لذت می بره.

بازی عیب جویی

یک بازی عادی دیگر هم در سازمانا هست. این بازی زمانی اتفاق میفته که فردی تازه استخدام شده یا فردی ترفیع میگیره و قراره تیمی رو هدایت کنه. در این بازی، بازیکنان فقط زمانی احساس راحتی می کنن که عیب یا اشتباه فرد جدید رو پیدا کنن. اونا با جستجوی نقاط منفی و بد، از اون شخص به طور زیر عیب جویی و انتقاد می کنن:

  • ممکنه از یک دانشگاه خوب مدرک گرفته باشه، اما این جور افراد هیچ وقت مهارتای ارتباطی خوبی ندارن.
  • فقط به خاطر این ترفیع گرفته که برادرش با مدیرعامل آشناه.
  • اون فقط به دلیل اینکه چاپلوسی رئیس رو کرده این شغل رو به دست آورده.

عیب جویی، یک بازی منفیه که بازیکنان واسه اینکه حس کنن از فرد مورد نظر برتر هستن و به خودشون قوت قلب دن، به کار می گیرن. چون که وقتی بر فرد دیگر تمرکز می کنن، درباره مشکلات و اشتباهات خودشون بحث نمی کنن. بیشتر وقتا، این بازی از جایگاه والد انجام می شه ولی لذتی کودکانه هم همراه اون هست.

کاربرد بررسی رفتار تبادلی

واسه اینکه بیشترین استفاده رو از بررسی رفتار تبادلی یا دوطرفه ببرین، بررسی کنین که خودتون و همکاران تون چه نقشایی بازی می کنین. سعی کنین در همه تعاملات تون به این موضوع آگاه باشین، به ویژه در زمانی که رابطه سخت می شه.

وقتی نقشا رو درک کردین، می تونین قضاوت کنین که تبادلات تون مکمله و یا دوطرفه. بعد می تونین فهمیده باشین که همدیگه رو به راه اشتباه هدایت می کنین (تبادل مکمل کودک-کودک) یا جوابای نامناسب میدید (تبادل کودک-والد). وقتی به حرفایی که میزنین بیشتر دقت می کنین، بهتر می تونین نقش بالغ رو بازی کنین.

درک کردن نقشی که طرف مقابل بازی می کنه هم مهمه. شکلای مختلف بازیای مختلفی وجود دارن که نمی تونیم همه رو اینجا بیاریم، اما می تونین مثالایی از بازیای بیشتر رو در کتاب دکتر بِرن «بازیایی که مردم انجام میدن» پیدا کنین.

نپذیرفتن بازی با افراد، راه مناسبیه که خود رو از نتایج بد بازیا خلاص کنین و نقش بالغ منطقی رو واسه خودتون اثبات کنین. این کار اثر خیلی زیادی بر کسائی داره که بازی رو شروع کردن. ممکنه اونا افسرده، خشمگین، سردرگم و ناکام شن و پس ممکنه سعی خود رو بیشتر کنن تا شما رو در بازی درگیر کنن. اونا بی تأیید و پذیرش شما، نمی دونن چیکار باید کنن. اگه شما ثابت قدم بمونین و مثل یک بالغ رفتار کنین، ممکنه اونا هم راه شما رو در پیش بگیرن.

نکته:

تا کنون درمورد صحت و اعتبار بررسی رفتار دوطرفه (تبادلی) به عنوان یک بررسی عملی، بحث و دعوا زیادی شده. با اینحال ما این مقاله رو منتشر کردیم، چون این بررسی می تونه واسه داشتن ارتباطی موثر، بینشی مفید و کاربردی در اختیار هر فردی بذاره.

دیدگاهتان را بنویسید