منابع تحقیق درباره روش تحلیل محتوا، علم و فناوری

اطلاعات کدگذاری شده پس از ورود به نرم افزار spss تحلیل شد. یافته‌های این تحقیق از طریق جداول و نمودارهای توزیع فراوانی توصیف و با استفاده از آزمون آماری کای اسکوئر تحلیل شده‌اند.
6-1-3 پایایی تحقیق
محاسبه پایایی از رعایت اصل عینیت در تحقیق نشات می گیرد. یکی از ویژگی‌های روش علمی و ازجمله روش تحلیل محتوا، رعایت اصل عینیت است، یعنی تکرار تحقیق، همان نتیج را به دست دهد. بر این اساس پایایی این گونه تعریف شده است: «مقصود از پایایی آن است که اگر خصیصه مورد سنجش را با همان وسیله یا وسیله مشابه، تحت شرایط مشابه دوباره اندازه گیری کنیم، نتایج حاصله تا چه حد مشابه، دقیق و قابل اعتماد است. (ترابی، 58:1393 به نقل از هومن، 116:1371).
در محاسبه پایایی پزوهش حاضر، در مورد متغیرهایی که امکان دخل و تصرف ذهنیات کدگذار وجود داشت، کدگذاری مجدد به عمل آمد. در مورد متغیرهای ارزش خبری، موضوع مطلب، پرداختن به سیاستها و مناقشه های علمی، کدگذاری مجدد توسط محقق با فاصله زمانی یک ماهه به عمل آمد. داده‌ها از طریق آزمون اسکات، در فرمول مربوطه گذاشته شد.
( 1-3)
حاصل آنکه برای متغیر ارزش خبری، ضریب پایایی معادل 0.76 برای متغیر موضوع مطلب 0.81 برای دومتغیر بعدی 0.79 و 0.83 به دست آمد. به این ترتیب می توان گفت که کدگذاری اولیه با تعاریف عملیاتی منطبق است.
7-1-3 اعتبار (روایی) تحقیق
اعتبار در پژوهش‌های کمّی، بدین معناست که آیا روند طی شده در پژوهش، بدان گونه است که بتواند محقق را به پاسخ سوالات پژوهش رهنمون سازد. اعتبار را می توان به دو دسته اعتبار درونی و اعتبار بیرونی تقسیم کرد. اعتبار بیرونی به این سوال پاسخ می‌دهد که آیا می توان نتایج پژوهش را به جمعیت مورد مطالعه تعمیم داد و یا خیر. بنابر آنچه رایف و همکارانش معتقدند تحلیل محتوا از نظر اعتبار بیرونی یا توان تعمیم نتایج پژوهش روشی بسیار قوی است(رایف و همکاران، 157:1388).
منظور از اعتبار درونی آن است که آیا پژوهش توان روشن کردن روابط علّی را دارد یا خیر؟ از آنجا که بخش اول این پژوهش به روش تحلیل محتوای کمّی انجام شده است و این روش بیشتر به دنبال توصیف بوده و نه روشن کردن روابط علّی به این ترتیب نمی ‌وان در این بخش از اعتبار درونی سخن گفت.
بر اساس گونه‌شناسی معروف هالستی به طور خاص چهار معیار را برای سنجش اعتبار معرفی می‌کند که اعتبار صوری، اعتبار موازی یا همراه، اعتبار پیش‌بینی‌کننده و اعتبار ساخت را شمال می‌شود. معمول‌ترین معیار برای سنجش اعتبار در تحلیل محتوا اعتبار صوری است. محقق اساسا این سوال را مطرح می‌کند که آیا سنجه خاص در «ظاهر قضیه» معنی دارد یا نه. به طور کلی محقق فرض را بر این می‌گذارد که کارایی یک سنجه برای همه امری بدیهی است و نیازمند توضیحات اضافی نیست. زمانی که بین محققان یک رشته در مورد یک سنجه توافق بالایی وجود دارد، تکیه بر اعتبار صوری کافی به نظر می‌رسد(رایف و همکاران، 163:1388). بنا بر آنچه گفته شد و با استناد به تایید دستورالعمل کدگذاری از سوی استادان راهنما و مشاور این پژوهش دارای اعتبار صوری می‌باشد.
8-1-3 تعریف عملیاتی متغیرهای بخش اول
از آنجا که مفاهیم معنای ثابتی ندارند لازم است مفاهیمی را که در پژوهش به کار می‌بریم تعریف کنیم و به این اشاره کنیم که چه معنایی از آنها برداشت می‌کنیم (دوواس، 56:1376). از این رو با دو سته از تعاریف مفهومی و عملیاتی در مواجهه با متغیرها روبرو هستیم؛ تعریف مفهومی و تعریف عملیاتی. تعریف اسمی یا مفهومی تعریفی است که طی آن معنای یک واژه به وسیله صفات مشخصی، به طور قراردادی تعیین می گردد. جریان برگرداندن واژه ها به امور واقع و قابل مشاهده و بررسی عملی را تعریف عملیاتی یا عملی کردن واژه‌ها می‌نامند (رفیع پور، 1370: 156-144).
سبک مطلب
خبر: خبر، گزارشی از وقایع عینی و دنیای خارجی است که اطلاعات لازم از طریق مشاهده و یا مصاحبه به دست آمده است و نظرات خبرنگاران در آن دخالت ندارد. خبر، دارای ارزش خبری است.
خبرکوتاه: خبر کوتاه، خبر پرداخته نشده‌ای است که در حداقل کلمات (یکی دو پاراگراف) سعی در انتقال گزارش وقایع دارد.
مصاحبه: مصاحبه یکی از شیوه‌های کسب خبر است که به منظور به دست آوردن خبرهای خاص، اطلاع از یک رویداد یا تحول در شرف وقوع یا ویژگی‌های یک حادثه و اتفاق و نیز آگاهی از نظرات یک شخص یا یک گروه و شناخت خود او یا آگاهی از نظرات شخص یا گروهی دیگر که مصاحبه شونده شناخت کافی در مورد آنها دارد، صورت می‌گیرد.
گزارش: شامل مطالبی است که با استفاده از منابع گوناگون به منظور روشن شدن و تفهیم بیشتر وقایع منتشر می‌شود و نظرات گزارشگر به طور مستقیم در آن انعکاس پیدا نمی‌کند.
مطلب آموزشی: در این پژوهش منظور، گونه‌ای از مطالب منتشر شده در صفحه علم و فناوری است که ارزش خبری خاصی ندارد، و جهت آموختن مطلبی به مخاطب به آن پرداخته می‌شود. (مثل: خواص سیر)
خبر منتج از مصاحبه: خبری که در پرداخت آن، از مصاحبه با افراد آگاه استفاده شده است و دارای ارزش‌های خبری می‌باشد.
وجود تیتر در صفحه اول روزنامه
تیتر هدایت‌گر خواننده به سوی خبر است؛ جمله یا عبارتی است که به خبر هویت بخشیده و خواننده را به خواندن مطلب ترغیب می‌کند و یا او را از خواندن باز می دارد. تیتر با حداقل واژه‌ها، حداکثر مفهوم و معنا را می‌رساند بی آنکه صورت یک پیام تلگرافی را به خود بگیرد (بدیعی و قندی، 108:1388) منظور از این گزینه داشتن تیتر مطلب منتشر شده در صفحه علم و فناوری، در صفحه اول روزنامه است.
نوع تیتر
هشدار‌‌دهنده: منظور از این تیتر، تیتری است که در آن در مورد نتایج یا عواقب پدیده‌ای هشدار داده می‌شود و یا در مورد مقوله‌ای، لحن برحذرداری استنباط می‌شود.
اطلاع رسان: منظور از این تیتر، تیتری است که لحن اطلاع‌رسانی در مورد یک پدیده یا واقعه عینی را در خود مستتر دارد.
ارزش‌های خبری :
شهرت: اشخاص حقیقی و حقوقی، نهادها و سازمان‌ها و حتی برخی از اشیا را شامل می‌شود.
برخورد: رویدادهایی که حاوی برخورد (اختلاف، کشمکش یا درگیری) میان افراد، گروه‌ها و اجتماعات است. دلیل اهمیت این ارزش خبری در این است که در برخوردها همواره احتمال برهم‌خوردن توازن موجود در جامعه می‌رود و این امر بر امنیت مادی و معنوی افراد تاثیر می‌گذارد.

منابع تحقیق درباره روزنامه‌نگاری، مربوط بودن

دربرگیری: رویدادی که بر تعداد فراوانی از افراد جامعه تاثیر گذار باشد.
مجاورت: مجاورت به لحاظ ارزش خبری در دو شکل جغرافیایی و معنوی مورد گزینش قرار می‌گیرد. مجاورت جغرافیایی مانند شهر، کشور ومنطقه مجاور است و مجاورت معنوی مشابهت ها و همگونی های فرهنگی، عقیدتی، قومی، اجتماعی و مانند آنها را شامل می‌شود.
تازگی: زمان یا دانستن اینکه رویداد در چه وقت و زمانی به وقوع پیوسته است.
فراوانی: این ارزش خبری به بالا بودن اعداد و آمار در مطالب علمی مربوط است.
علایق انسانی: موضوعاتی که به واسطه مربوط بودن به عواطف و احساسات انسان‌ها برای آنها مهم تلقی می‌شود.
نوع خبر
نرم‌خبر: نرم‌خبر، یکی از سبک‌های خبر‌نویسی است که ماهیتی گزارش‌گونه دارد و عمدتا برای پوشش موضوعات مورد علاقه انسان در حوزه عمومی به کار می‌رود. تمرکز نرم‌خبر بیشتر بر روی سرگرمی یا آموزش است و می‌تواند زبانی غیر رسمی داشته باشد.
سخت خبر: در سخت خبر، جزییات مهم رویداد، مانند چه اتفاقی افتاد؟ برای چه کسی اتفاق افتاد؟ چرا اتفاق افتاد؟ کجا اتفاق افتاد؟ کی اتفاق افتاد؟ در اسرع وقت و بدون مقدمه و حاشیه به مخاطب ارائه می‌شود. اطلاعات سخت خبر برای عده زیادی از مخاطبان مهم است و ممکن است زندگی آنها را تحت تاثیر قرار دهد.
خبر کوتاه: از آنجا که در خبر کوتاه، عموما خبر، پرداخت نمی‌شود و در پاراگراف کوتاهی به سرعت حداقل مطلب ارائه می‌شود، در این دسته‌بندی هم به صورت مجزا قرار گرفته است که اگر گونه‌ای از اخبار کوتاه که در دسته‌بندی نرم خبر و سخت خبر قرار نگرفتند، در این دسته قرار بگیرند.
نوع مصاحبه
شخصیتی یا کارنامه‌ای: در این نوع مصاحبه، سؤال‌های شخصی و صمیمانه می‌پرسند و نه تنها از خود دانشمند که از همکاران ، دوستان و خانواده او هم پرسش‌های خود را مطرح می‌کنند.
مصاحبه تحقیقاتی: در این نوع مصاحبه، پرسش‌ها بر روی نتایج یک تحقیق، دقت در روش انجام آن و تأثیرات تحقیق متمرکز می‌شود.
مصاحبه خبری: این مصاحبه شامل مصاحبه‌هایی کوتاه با افراد متعددی از جمله دانشمندان، سیاست‌گذاران، مدرسان و … است که چشم اندازی کامل و نقطه نظرات متفاوتی را در باره یک موضوع بیان می‌کند.
مصاحبه انتقادی: در این مصاحبه روزنامه‌نگار خود را در جایگاه منتقد قرار می دهد و سؤال هایی مانند این را مطرح می کند: چرا ما باید به این موضوع اهمیت بدهیم؟
مصاحبه انتقادی همراه با مطرح کردن نقد های دیگران: در این مصاحبه روزنامه‌نگار مسئولیت کس دیگری را بر عهده می گیرد. در این مصاحبه سؤال ها و نقدهایی که دیگران در باره یک موضع بیان کرده اند پرسش می شود.
استفاده از عکس
عکس مکمل و متمم روزنامه‌نگاری بوده و بهره گیری از آن به منظور عینیت بخشیدن به خبر و یا مطلب است. عکس ثبت یک واقعه و یا رخداد در لحظه است. در واقع ثبت لحظات جالبی از فعالیت های بشر است. عکس مطبوعاتی علاوه بر این باید به نحوی ارائه دهنده ارزش های خبری نیز باشد.
عکس های بزرگتر می توانند باعث برجسته تر شدن داستان های خبری همراه خود برای خوانندگان شوند. لذا هرچه درونمایه بصری موجود، با اضافات بیشتری همراه باشد، بیشتر توجه مخاطب را جلب می کند (fahmy,2010:699).
نوع عکس استفاده شده در مطلب
اینفوگرافی : اینفوگرافی یا گرافیک‌های اطلاع‌رسان، نمایشگران تصویری اطلاعات و داده‌ها هستند =. این تصاویر در جاهایی که نیاز به توضیح ساده‌سازی یا سریع داده‌ها وجود دارد به کار می‌روند.
عکس واقعی پدیده علمی: عکسی که به صورت واقعی توسط عکاس، از پدیده گرفته شده است.
عکس آرشیوی: عکس‌هایی که قبلا تهیه و در آرشیو عکس‌های روزنامه نگهداری می‌شوند تا در مواقع ضروری که امکان دسترسی به عکس و رویداد و یا شخصیت و یا مکان خاصی وجود ندارد و یا اساسا ضرورتی برای استفاده از عکس خبری رویداد نیست از آن بهره گرفته شود.
عکس تزیینی: عکسی که از نظر محتوایی به مطلب، مربوط می شود ولی لزوما عکس خود پدیده نیست.
طرح گرافیکی: گرافیک خبری در واقع تصویری از خبر است که قسمتی از رویداد یا تمام آن را نشان می‌دهد. این تصویر توسط گرافیست‌هایی که باد خبر و زبان خبری آشنایی دارند ترسیم می‌شود. گرافیک خبری در دو مورد اساسی به کار می‌رود:
عینیت بخشیدن به خبر در قالب تصویر به منظور ایجاز و جلوگیری ازتطویل خبر در مقابله با مشکل تراکم مطالب.
عینیت بخشیدن به خبر در قالب تصویر هنگامی که امکان ثبت رویداد توسط دوربین عکاسی و یا فیلمبرداری وجود ندارد.
همچنین باید به استفاده از ابزار گرافیکی در عکس‌ها توجه شود. پژوهشگران این دیدگاه را اثبات می‌کنند که جلوه‌های بصری گرافیکی توجه بیننده را جلب و بینندگان را به اتفاق نزدیکتر می‌کنند و رخدادها را واقعی تر جلوه می‌دهند (fahmy,2010:700).

منابع تحقیق درباره در داخل کشور، نیازمندی‌ها

سایر: عکس‌هایی که نمی‌توان در هیچ یک از دسته‌های مذکور، آنها را جا داد و یا نوع آنها مشخص نیست.
منبع عکس
عکاس یا طراح روزنامه: عکاس یا طراح روزنامه و یا وقتی کنار عکس از نام خود روزنامه به عنوان تولید کننده عکس نام برده شده است.
عکاس یا طراح خارجی: عکاس یا طراحی که در خارج از ایران است.
سایت‌های داخلی: سایت‌های مختلف داخلی که عکس یا طرح از آنها گرفته و یا اقتباس شده است.
سایت‌های خارجی: سایت‌های مختلف خارجی که عکس یا طرح از آنها گرفته و یا اقتباس شده است.
بدون منبع: عکسی که منبع آن ذکر نشده است.
منبع مطلب
تولیدی: مطلب تولید شده توسط خبرنگاران، روزنامه‌نگاران، گزارشگران و سردبیرانی که در روزنامه‌های مورد بررسی مشغول فعالیت هستند.
خبرگزاری داخلی: تمامی خبرگزاری‌هایی که در داخل کشور مشغول فعالیت خبری هستند.
خبرگزاری خارجی: تمامی خبرگزاری‌هایی که در اقصی نقاط جهان مشغول فعالیت خبری می‌باشند.
روابط عمومی ها: روابط عمومی سازمان‌ها، نهادها، ادارات، ارگان‌ها، شرکت‌های دولتی و خصوصی که به روزنامه‌ها و سایر سازمان‌های خبری در زمینه مسائل و موضوعات مربوط به دانش اطلاع‌رسانی می‌کنند.
روزنامه‌های دیگر: وقتی منبع مطلب ،یک روزنامه دیگر باشد.
دست سه: وقتی در منبع مطلب از یک منبع به نقل از منبع دیگری استفاده شده باشد مطلب دست سه است.
نوع مطلب:
بنیادی: مطالبی که در جستجوی کشف حقایق و شناخت پدیده‌ها هستند و مرزهای دانش عمومی بشر را توسعه می‌دهند.
کاربردی:مطالبی که برای رفع نیازمندی‌های بشر و بهبود و بهینه‌سازی ابزارها و روش‌ها در جهت توسعه رفاه و آسایش و ارتقای سطح زندگی مردم مورد استفاده قرار می‌گیرند.
حوزه تاثیر:
کشوری: مطالبی که حوزه تاثیرگذاری آنها از نظر ارزش خبری و نیز کاربرد و استفاده به طور خاص کشور خودمان است.
منطقه ای: مطالبی که حوزه تاثیرگذاری آنها از نظر ارزش خبری و نیز کاربرد و استفاده، منطقه خاورمیانه، و کشورهای همجوار است.
جهانی: مطالبی که حوزه تاثیرگذاری آنها از نظر ارزش خبری و نیز کاربرد و استفاده، محدودیتی ندارد و همه جای جهان را شامل می‌شود.
استفاده از آمار:
استفاده از اعداد، درصدها، میانگین‌ها، انحراف‌ها و معناداری آزمون‌ها، به منظور شرح و بسط هرچه بیشتر مطالب و تسهیل فرآیند ساده‌سازی آن.
استفاده از واژه‌های تخصصی:
استفاده از واژه‌های تخصصی مرتبط با موضوع منتشر شده، در خلال ارائه مطلب و توضیح دادن آن واژه تخصصی به صورت ساده.
ساده‌نویسی مطلب علمی:
ارائه مطلب علمی، به زبانی ساده و همه فهم به گونه ای که کج‌تابی و بدفهمی نداشته باشد و مخاطب با حداقل سواد درباره موضوع، از پس ادارک آن بربیاید.

منابع تحقیق درباره مراحل تحلیل محتوا، علم و فناوری

مقایسه محتوای رسانه‌ها با واقعیت‌های موجود در جهان واقعی: بسیاری از مطالعاتی که در قالب تحلیل محتوا صورت می‌گیرند نوعی بررسی واقعیت به شمار می روند، به این صورت که نمایش گروه، پدیده، صفت، یا ویژگی خاصی در قیاس با استانداردی که از زندگی واقعی به دست آمده است ارزیابی می‌شود ، سپس میزان هماهنگی نمایش رسانه‌ای با وضعیت واقعی بحث می‌شود.
ارزیابی تصویر گروه‌های خاص در جامعه : شمار روزافزونی از پژوهش‌های مبتنی بر تحلیل محتوا توجه خود را معطوف به کشش تصویر رسانه‌ای برخی گروه‌های اقلیت یا گروه‌های متمایز کرده‌اند. در بسیاری از موارد این مطالعات به منظور ارزیابی تغییر سیاست‌های رسانه‌ها نسبت به این گروه‌ها صورت گرفته است تا بتوان پاسخ‌گو بودن رسانه‌ها در برابر خواسته‌های مردم را استنباط کرد، یا روندهای‌اجتماعی را مستند ساخت(ویمر و دومینیک، 1389).
مراحل تحلیل محتوا را می‌توان به این صورت به عنوان یک شمای کلی مرتب کرد:
فرمول بندی پرسش یا فرضیه تحقیق
تعریف جامعه آماری مورد نظر
انتخاب نمونه مناسب از جمعیت آماری
انتخاب و تعریف واحد تحلیل
مشخص کردن مقوله‌هایی از محتوا که باید تحلیل شوند
تعیین نظام کمّی کردن و شمارش
کدگذاری محتوا بر اساس تعریف‌های تعیین شده
تحلیل داده‌های گردآوری شده
نتیجه‌گیری (ویمر و دومینیک، 1389، خوش نشین لنگرودی، 1381)
1-1-3 واحد تحلیل
واحد تحلیل، واحدی است که اطلاعات از آن گردآوری و خصوصیات آن توضیح داده می‌شود(دواس، 41:1376). از نظر کارنی در تحلیل محتوا، یک واحد، یک پیام قابل تشخیص، یک مولفه پیام است که:
به عنوان مبنایی برای تعیین جامعه آماری و نمونه گیری قرار می‌گیرد.
متغیرها بر اساس آن اندازه‌گیری می‌شوند.
به عنوان پایه‌ای برای گزارش تحلیل‌ها عمل می‌کند.
واحد می‌تواند کلمات، ارقام، مصنوعات، دوره‌های زمانی، تعاملات یا هرگونه درهم شکستن یک ارتباط به اجزایش باشد(ترابی، 39:1392، به نقل از carny,1971). در هر پژوهشی واحد تحلیل بنابر ماهیت مسئله مورد بررسی مشخص می2شود. بنابراین با توجه به مسئله این پژوهش، واحد تحلیل کلیه صفحه علم و فناوری روزنامه‌های مورد بررسی شامل متن، تیتر، لید و عکس است.
2-1-3 جامعه آماری
جامعه عبارت است از همه اعضای واقعی یا فرضی که علاقه‌مند هستیم یافته‌های تحقیق را به آنها تعمیم دهیم. به عبارت دیگر جامعه، شامل گروهی از افراد، اشیا یا حوادث است که حداقل دارای یک ویژگی مشترک هستند(دلاور، 120:1383). جامعه آماری نیز همان جامعه اصلی است که از آن نمونه‌ای نمایا یا معرف به دست آمده باشد (ساروخانی، 157:1384).
جامعه آماری این پژوهش شامل صفحات علم و فناوری در روزنامه‌های خراسان، کیهان، آفرینش و جام‌جم در سال 1392 می‌باشد.
لازم به توضیح است که محقق برای انتخاب جامعه آماری ابتدا به معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مراجعه کرده و لیست روزنامه‌های منتشر شده در سال 1392 را از آن مرکز اخذ نموده است. در این لیست، پس از جدا کردن روزنامه‌های ورزشی و اقتصادی، 43 روزنامه دیگر از لحاظ داشتن صفحه اختصاصی دانش (یا دانش و فناوری) مورد بررسی قرار گرفتند. از میان این روزنامه‌ها، فقط تعداد معدودی از آنها (خراسان، کیهان، آفرینش و جام جم، شرق، قدس، Iran daily,Tehran news) دارای صفحه مجزای دانش بودند که 4 روزنامه مذکور به دلیل دسترسی محقق به آرشیو آنها در سال 1392و نظم در انتشار صفحه دانش، انتخاب شدند.
3-1-3 روش نمونه‌گیری
در بخش تحلیل محتوا نمونه‌گیری در دو مرحله انجام می‌شود، در مرحله اول انتخاب روزنامه‌ها با مشورت روزنامه‌نگاران باسابقه و بر اساس داشتن صفحه دانش (یا دانش و فناوری) و نظم در انتشار آن به صورت هدفمند انجام می‌شود .( 4روزنامه کیهان، آفرینش، خراسان و جام‌جم بدین ترتیب انتخاب شدند)، در مرحله دوم از میان این روزنامه‌ها، از هر روزنامه 24 شماره در سال 92 به صورت تصادفی طبقه‌بندی‌شده انتخاب می‌شود. در مجموع 120 شماره از روزنامه‌ها مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
4-1-3 نحوه جمع‌آوری داده‌ها
برای انجام بخش اول این پژوهش که با هدف بررسی نحوه عملکرد روزنامه‌نگاران علم در صفحه علم و فناوری روزنامه‌های مورد بررسی صورت گرفته است، دستورالعملی حاوی 25 متغیر تهیه و مطالب مورد نظر با توجه به تعاریف عملیاتی مشخص و کدگذاری شدند. در مجموع 645 مطلب، در 4 روزنامه مورد بررسی، کدگذاری شدند.
5-1-3 فنون مورد استفاده در تجزیه و تحلیل داده‌ها

منابع تحقیق درباره کشورهای توسعه یافته، تحلیل محتوای کیفی

2-2-4-2 کندوکاوی در مفهوم علم برای عموم؛ با نگاهی ویژه به مجله دانشمند
در سال 1390، عبدالحسین رجبی فروتن پایان نامه‌اش را با عنوان « کندوکاوی در مفهوم علم برای عموم؛ با نگاهی ویژه به مجله دانشمند» در گروه فلسفه علم، دانشگاه خواجه نصیر دفاع می‌کند. فصول پایان‌نامه مورد بحث به ترتیب عبارتند از: کلیات؛ علم برای عموم، تاریخچه و نظریات ؛ارتباطات علم ؛ نگاهی به مجله دانشمند.
حجم قابل توجهی از این پایان نامه به موضوع ارتباطات علم و علم در رسانه‌ها اختصاص یافته، که در آن رویکرد نظری در این حیطه مورد توجه قرار داده شده است. همچنین انواع رسانه‌ها و نوع توجه آنها به موضوعات علمی مرور شده است. در فصل آخر، پس از مرور تحولات تاریخی در مورد مجله دانشمند، (به عنوان قدیمی ترین و باسابقه ترین نشریه عمومی علم کشور)، محتوای علمی مجله دانشمند از جهات گوناگون مورد ارزیابی قرار گرفته است.
محقق موارد گوناگونی را در بازه زمانی سال‌های 1358 تا 1367 مورد بررسی قرار داده است، از جمله: قیمت مجله، تعداد مطالب هر شماره، و سهم گروه‌های کلی مطالب که در این بازه زمانی ااز این قرار است: 19 درصد علوم محض، 48 درصد علوم کاربردی، 29 درصد سرگرمی، فرهنگ، سیاست و 4 درصد تبلیغات و متفرقه. رجبی فروتن در بخش آخر پایان نامه‌اش، نتایج نظرسنجی‌ای که ، در مورد ارزیابی مجله دانشمند از نظر خوانندگان آن، از طریق پرسشنامه برگزار کرده ، به تفصیل بیان کرده است. بنابه اظهار محقق در این نظرسنجی، مجله دانشمند به عنوان محبوب‌ترین مجله علمی عمومی کشور، قلمداد شده است(رجبی فروتن، 1390).
3-2-4-2 بررسی نحوه بازتاب مطالب توسعه علمی در مطبوعات کشور
جواد آزادی در سال 1390، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی را با عنوان «بررسی نحوه بازتاب مطالب توسعه علمی در مطبوعات کشور؛ با تاکید بر روزنامه های (ایران، همشهری، اطلاعات، کیهان) در 6 ماهه دوم سال 1389» در دانشگاه علامه طباطبایی دفاع کرده است.
در این پژوهش که به روش تحلیل محتوای کمّی انجام شده است ، 100 شماره روزنامه در 6 ماه مورد بررسی قرار گرفته است. تمام مطالب روزنامه‌ها مطالعه و مطالب مربوط به توسعه علمی کدگذاری و تحلیل شده‌اند. نتایج این پژوهش نشان داده است که از 423 مطلب مربوط به توسعه علمی، روزنامه ایران حدود 36 درصد، بیشترین مطالب مربوط به توسعه علمی را نگارش کرده و روزنامه همشهری با حدود 16 درصد کمترین مطالب مربوط به توسعه علمی را نسبت به روزنامه‌های دیگر نوشته است. که البته بنابه قول محقق این روزنامه علیرغم کم بودن تعداد مطالبش نسبت به سایر روزنامه‌ها در برجسته‌سازی مطالب توسعه علمی (اختصاص عکس و سطح زیرچاپ بیشتر) موفق‌تر عمل کرده است.
محقق اذعان می‌دارد که روزنامه‌های مورد بررسی در این زمان بیشتر از همه به مسائل پژوهشی توسعه علمی پرداخته‌اند و اغلب مطالب دارای حجم پایین و بدون عکس هستند که این مطلب نشان می‌دهد که مطبوعات، مطالب توسعه علمی را در اولویت‌های رسانه‌ای خود قرار نداده و برجسته نکرده‌اند، همچنین روزنامه‌های مورد بررسی در رابطه با مطالب توسعه علمی بیشتر کارکرد آموزشی و پژوهشی دارند.(آزادی، 1390)
لازم به توضیح است که محقق، علیرغم بحث درباره مطالب توسعه علمی ، ویژگی‌هایی مطالب توسعه علمی را به خوبی توضیح نداده و رویکرد‌های مطلوب آن را تبیین نکرده است.
4-2-4-2 ارتباطات عمومی علم در ایران
رساله دکتری زهرا اجاق در سال 1391 با موضوع « ارتباطات عمومی علم در ایران: مطالعه ترکیبی نقش مجله‌های علمی ـ عمومی در بهبود فهم عامه از علم در دوره زمانی 1280 ـ 1390 »در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران دفاع شده است.
این پایاننامه به مسئله فقدان معیارهای علم عمومی برای بهبود فهم عامه از علم در انتقال علم میپردازد و تلاش میکند تا این معیارها را در دو سطح زبانی و سیاست زبانی شناسایی کند. ترکیب نظری این پایان‌نامه با تاکید بر نقش مجله‌ها در چگونگی شکل گرفتن روابط میان علم و عامه، هفت معیار را برای نگارش علم عمومی در اختیار نهاده است. هفت معیار علم عمومی نیز عبارتند از : ترجمه؛ بازنمایی فضای فرهنگی، فکری و اندیشهورزی ایران؛ بازنمایی فرهنگ حمایتگر علوم؛ بازنمایی موضوعات تاثیرگذار بر علم؛ بازنمایی دانش ضمنی؛ معرفی فرصتهای مشارکت در علم؛ سادهسازی. ترکیب نظری پایان‌نامه، چارچوب تحلیلی لازم برای مطالعه نقش این مجله‌ها در تغییر الگوهای رفتاری، شناختی و نگرش مخاطبان، و چگونگی ایفای نقش آنها در تغییر فضای اجتماعی فراهم آورده است. برای تحلیل حضور معیارهای علم عمومی در مجله های ایرانی، رابطه حضور آنها با سیاست‌های زبانی مجله و نشان دادن اهمیت این معیارها در بهبود فهم علمی مخاطبان با اتخاذ رویکرد ترکیبی در روش شناسی، مجموعهای از روش‌های کمّی (پیمایش و تحلیل محتوای کمّی و کیفی) و کیفی (تحلیل تاریخی، مشاهده مشارکتی و گروههای متمرکز) مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
نتایج نشان دادند که مجله‌های علمی عمومی ایرانی، روابط بین علم و عامه را به شکل گرامیداشت علوم کاربردی و فنی هدایت کرده‌اند. از سوی دیگر این نتایج وجود ذهنیت نسلی در بین تولیدکنندگان علم عمومی در حوزه پزشکی و روانشناسی را نشان می‌دهند که چگونگی رابطه این علوم با عامه را متاثر ساخته است. همچنین نتایج تایید کردند که سبک غالب در نگارش محتوای علم عمومی اطلاعرسانی بوده که موجب رشد شناختی مخاطبان شده است. زبان نگارش متون علمی عمومی در نوع رابطه عامه با علم نیز نقش داشته و به این ترتیب این مجله‌ها عامل مهمی در چگونگی شکل گرفتن روابط بین عامه و علم هستند.
تحلیل نوع اثرگذاری این مجلهها به اذعان محقق نشان می‌دهد که اندازه اثر آنها تابع الگوی اثرهای متعادل بوده و کارکرد اصلی این مجلهها برآوردن نیازهای شناختی مخاطبانشان بوده است. بر اساس نتایج تحقیق، دو معیار”ساده سازی” و “ترجمه” بیشترین حضور را در سیاست زبانی و زبان مجله‌ها داشته‌اند و بیشترین نقش را در شکل دادن به فهم علمی مخاطبان ایفا کرده‌اند. این یافته نشان می‌دهد که مجله‌های علمی عمومی ایرانی، توجه زیادی به افزایش سواد علمی عملی مخاطب به ویژه در توانایی برای برقراری ارتباط با متون علمی داشته‌اند. (اجاق، 1391)
علیرغم مفصل بودن این پایان‌نامه، در بخش روش شناسی محقق اظهار می‌کند که از ترکیبی از روش‌های تحلیل محتوای کمّی و کیفی(آشکار و پنهان) استفاده می‌کند، که نتایج تحلیل محتوای کیفی در پژوهش آورده نشده است.
5-2-4-2 تحلیل‌محتوای سرویس دانش و فناوری سه خبرگزاری پرمخاطب ایرانی
پایان نامه محمد‌جواد ترابی در مقطع کارشناسی‌ارشد روزنامه‌نگاری با عنوان « تحلیل‌محتوای سرویس دانش و فناوری سه خبرگزاری پرمخاطب ایرانی (مهر و ایسنا و جام‌جم‌آنلاین) در شش ماه نخست سال 1390» در سال 1392 در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز دفاع شده است.
در این پایان‌نامه، اخبار سرویس‌های دانش و فناوری این سه خبرگزاری از نظر اصول حرفه‌ای خبرنگاری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. بیشترین میزان اخبار مربوط به ایسنا و کمترین آن مربوط به جام‌جم‌آنلاین بوده است. بیشترین مقدار از این اخبار ترجمه بوده است، همین طور محل رویداد اکثریت آنها کشورهای توسعه یافته بوده است . ارزش‌های خبری شگفتی، برخورد و دربرگیری و مجاورت ، به ترتیب بیشترین سهم را در این اخبار به خود اختصاص داده‌اند. (ترابی، 1392).
لازم به توضیح است که در این پایان نامه، اصول مربوط به روزنامه‌نگاری علم، و ویژگی‌های علمی نویسی مورد بررسی قرار نگرفته است و صرفا اخبار سرویس های دانش و فناوری از لحاظ اصول حرفه ای خبرنگاری توصیف شده‌اند.
6-2-4-2 رسانه‌ای شدن فناوری‌های نو در ایران
این پژوهش، رساله دوره دکتری زرین زردار با عنوان «رسانه‌ای شدن فناوری‌های نو در ایران؛ شکاف‌های شناختی کنشگران اصلی در بازنمایی بیوتکنولوژی در برنامه‌های تلویزیونی» در سال 1393، در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی دفاع شده است.
این تحقیق به روش تحلیل کیفی چارچوب بندی و مصاحبه عمیق نیمه ساخت یافته انجام شده است و درصدد بررسی شکاف‌های شناختی کنشگران در فرایند رسانه‌ای شدن بیوتکنولوژی در متون تلویزیونی بوده است.
مطابق یافته‌های این پژوهش، تحلیل متون تلویزیونی حاکی از رسانه‌ای شدن ناقص بیوتکنولوژی است. همچنین شکاف شناختی میان کنشگران در مورد نحوه ترجمه علم برای عموم، اختلاف دیدگاه دانشمندان و روزنامه‌نگاران در زمینه وظایف هر یک در مورد ساده‌سازی بیوتکنولوژی، جدی گرفته نشدن عموم به عنوان مخاطبان برنامه‌های بیوتکنولوژی از دید سه کنشگر از مهمترین علل وضعیت کنونی رسانه‌ای شدن بیوتکنولوژی در ایران باشد.
همچنین یافته‌های این تحقیق، نشان می‌دهد که میان چارچوب‌های ذهنی عموم و چارچوب‌های ذهنی دو کنشگر دیگر(دانشمندان و روزنامه‌نگاران علم) و همین طور محتوای رسانه‌ای تفاوت‌های آشکاری وجود دارد. عموم برخلاف دو کنشگر دیگر، نگرانی‌هایی در مورد مخاطرات بیوتکنولوژی و انتقاداتی نسبت به جایگاه فرودست خود دارد اما دیدگاه دو کنشگر دیگر و نیز محتوای رسانه‌ای این جایگاه فرودست عموم و فرادست دانشمندان را تثبیت می‌کند. جایگاه نداشتن عموم در تعامل میان دانشمندان و روزنامه‌نگاران سبب شده این دو، بدون درک درست از مختصات عموم، دست به تولید محتوایی بزنند که در بسیاری از موارد حتی برای عموم قابل درک نیست. (زردار، 1393).
چارچوب نظری
نظریه‌ای که در این پژوهش به عنوان چارچوب نظری انتخاب شد، نظریه کنشگر-شبکه است. این نظریه بر مبنای آثار برنو لاتور و میشل کالون، پژوهشگران مطالعات علم و فناوری بسط و گسترش یافته است. کلیدی‌ترین مفهوم این نظریه، “ترجمه” است. ترجمه در این معنا، یعنی بازگرداندن اراده در حال مقاومت دیگران. در واقع برای پذیرش فناوری، باید بخشی از آن را به صورتی ترجمه کرد که بتواند پذیرفته شود. برای این کار می‌توان برخی از عناصر آن را انتخاب کرد و بقیه را وانهاد. نتیجه چیزی است که در نهایت با غلبه بر مقاومت‌ها پذیرفته می‌شود.
بنابر رویکرد نظریه کنشگر-شبکه، زندگی اجتماعی قابل تقلیل به عوامل انسانی یا غیر انسانی محض نیست. مشارکت هم در عوامل انسانی وجود دارد و هم در عوامل غیر انسانی. یعنی علاوه بر مشارکت افراد، اشیا و فضاها نیز در فضای متکثر تولید علم نقش دارند؛ هم اشیا و هم افراد، در شبکه فناوری کنشگر محسوب می‌شوند. در این نگاه، تعریف کنش نیز عوض می‌شود. در اینجا کنش، مداخله در جهان، متناسب با برخی مقاصد و نیات است و کنشگر نیز عنصری است که فضای پیرامونش را تغییر می‌دهد تا سایر عناصر را به خودش وابسته کند و اراده آنها را به زبان خودش ترجمه کند.

منابع تحقیق درباره تعریف تحلیل محتوا، روش تحلیل محتوا

اشاره مهم دیگر این نظریه بر عدوم افتراق و جدایی میان علم و فناوری است، لذا در این نظریه از لغت تکنوساینس یا علم‌فناوری استفاده می‌شود. طبق این نظریه همه هستارها اهمیت خود را از ارتباط با دیگر هستارها کسب می‌کنند.
شبکه‌ها، فعالیت‌های فرآیندی و برساخته شده‌ای هستند که کنشگران آنها را ساخته‌اند، همان کنشگرانی که شبکه‌ها آنها را ساخته‌اند؛ به عبارت دیگر در این نظریه کنشگر و شبکه در پیوند با یکدیگر معنا می‌یابند و دوام هر شبکه به دوام پیوندهایی بستگی دارد که خود، آن را می‌سازد.
در این نظریه، ترجمه از اشاعه، منفک قلمداد می‌شود. در واقع ترجمه، انتقال همراه با تغییر شکل است، در‌حالیکه اشاعه، انتقال بدون تغییر شکل است. ترجمه هم به فرآیند دلالت دارد و هم نتیجه یا معلول علم و فرآورده2های علمی است. این فرآورده‌های علمی به نوبه خود به مثابه شبکه عمل می‌کنند و با از سرگیری‌های متوالی فراگیرتر می‌شوند.
مطابق این نظریه، علم و جامعه هستی‌هایی هستند که ملازم یکدیگرند؛ در فعالیت‌های علمی با هم در تعاملند و در تکوین همدیگر نقش پویایی عمل می‌کنند. علم در حالیکه جامعه را مخاطب قرار می‌دهد به گفتارهای جامعه نیز گوش فرا می‌دهد. در این برداشت، خطاها و حقایق هم به جامعه نسبت داده می‌شود و هم به علم. این امر به منزله آن است که علم‌فناوری مدرن، نمی‌تواند بدون توجه به افکار و نگرانی‌های عمومی و آنچه جامعه طلب می‌‌کند، یا نسبت به آن احساس خطر می‌کند، مسر موفقیت‌آمیزی طی کند. علم فناوری از جامعه جدا نیست، این دو در حال برساختن یکدیگر هستند. در چنین شرایطی هرگونه بی‌توجهی یا کم‌توجهی به طرفین می‌تواند توسعه علمی را با مخاطرات جدی همراه کند.
6-2 سوالات تحقیق
سوالات اصلی:
عملکرد روزنامه‌نگاران علم در روزنامه‌ها چگونه است؟
چه چالش‌ها و موانعی در مسیر توسعه روزنامه‌نگاری علم در ایران وجود دارد؟
سوالات فرعی:
آیا روزنامه‌نگاران علم اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری را در فرآیند تولید محتوا رعایت می‌کنند؟
چه چالش‌های زمینه‌ای در مسیر توسعه روزنامه‌نگاری علم در ایران است؟
ضعف عمده عملکرد روزنامه‌نگاران علم در ایران در کجا ریشه دارد؟
فصل سوم:
روش شناسی تحقیق
مقدمه
این پژوهش، به دنبال بررسی عملکردهای روزنامه‌نگاران علم و نیز چالش‌های موجود در عرصه روزنامه‌نگاری علم در ایران است. بدین منظور، فصل حاضر که به مباحث روش‌شناختی این پژوهش اختصاص دارد، دستیابی به هدف مذکور را در دو بخش دنبال می‌کند: بررسی عملکردهای روزنامه‌نگاران علم، و بررسی چالش‌های موجود در عرصه روزنامه‌نگاری علم در ایران.
برای دستیابی به اهداف پژوهش، در بخش اول ، به منظور بررسی عملکردهای روزنامه‌نگاران علم، از روش «تحلیل محتوای کمّی» استفاده شده است و صفحات «علم و فناوری» چهار روزنامه مورد بررسی قرار گرفته است.
بخش دوم تحقیق، به بررسی چالش‌های روزنامه‌نگاری علم در ایران اختصاص دارد که از طریق «مصاحبه عمیق نیمه ساخت یافته» انجام شده است.
در این فصل، جزئیات مربوط به روش شناسی تحقیق شامل نحوه انتخاب نمونه‌ها، چگونگی گردآوری داده‌ها و روش تحلیل آنها، پایایی و روایی تحقیق و تعریف عملیاتی مفاهیم و متغیرها آمده است.
1-3 روش شناسی بخش اول تحقیق (تحلیل محتوای کمّی)
تحلیل محتوا به شیوه نوین را می توان در زمان جنگ جهانی دوم ریشه‌یابی کرد، یعنی زمانی که واحدهای جاسوسی متفقین با زحمت بسیار تعداد و نوع ترانه‌های محبوبی را که از ایستگاه‌های رادیویی اروپا پخش می‌شد، بررسی کردند. متفقین با مقایسه موسیقی پخش شده از ایستگاه‌های آلمانی با آنچه از ایستگاه‌های دیگر در اروپای اشغال شده، پخش می‌شد، می‌توانستند با میزانی از اطمینان تغییرات رخ داده در تمرکز نیروهای نظامی در سطح قاره را بسنجند. در حوزه اقیانوسیه، ارتباطات میان ژاپن و پایگاه‌های جزیره‌ای گوناگون به دقت ثبت و جدول بندی می‌شد؛ افزایش حجم پیام‌های رد و بدل شده با یک پایگاه نشانگر آن بود که عملیات جدیدی برای آن پایگاه در دست برنامه‌ریزی است. پس از جنگ، پژوهشگران از تحلیل محتوا برای مطالعه تبلیغات سیاسی در روزنامه‌ها و رادیو استفاده می‌کردند. در سال 1952، برنارد برلسون کتاب «تحلیل محتوا در پژوهش‌های ارتباطی» را منتشر ساخت. این کتاب نشان می‌داد که روش مذکور به عنوان ابزار پژوهشی دانش‌پژوهان رسانه‌ها شناخته شده است (ویمر و دومینیک، 215:1389).
کرلینجر (1986)، در تعریف تحلیل محتوا متذکر می‌شود که : تحلیل محتوا روشی برای مطالعه و تحلیل ارتباطات به شیوه‌ای نظام‌مند، عینی و کمّی با هدف اندازه‌گیری متغیرهاست (خوش نشین لنگرودی، 56:1381).
هولستی معتقد است که روش تحلیل محتوا غالبا برای توصیف ویژگی‌های پیام به کار می‌رود، بدون ارجاع به نیات فرستنده یا اثر پیام، بر کسانی که پیام خطاب به آنهاست و بخش اعظم این شیوه پژوهش متوجه تنوعی از سوال‌هایی است که با چه؟ عنوان می‌شود (هولستی، 49:1380).
در تعریفی دیگر، رایف، لیسی و فیکو می‌گویند: تحلیل محتوای کمّی، آزمون نظام‌مند (سیستماتیک) و تکرار‌پذیر نمادهای ارتباطی‌ای است که طی آن، ارزش‌های عددی بر اساس قوانین معتبر اندازه‌گیری، به متن نسبت داده می‌شود و سپس با استفاده از روش‌های آماری، روابط بین آن ارزش‌ها تحلیل می‌شود. این عمل به منظور توصیف محتوای ارتباطات، استخراج نتیجه درباره معنی آن یا پی‌بردن به بافت و زمینه ارتباط، هم در مرحله تولید و هم در مرحله مصرف صورت می‌گیرد(رایف و همکاران ، 25:1388).
ویمر و دومینیک کاربردهای تحلیل محتوا را چنین بر می‌شمرند:
توصیف محتوای ارتباطات : فهرست کردن ویژگی‌های مجموعه‌های خاصی با محتوای ارتباطاتی در یک یا چند مقطع زمانی، همچنین برای مطالعه دگرگونی‌های اجتماعی.
آزمون فرضیه‌های مربوط به خصوصیات پیام: در شماری از تحلیل‌ها تلاش می‌شود تا برخی خصوصیات منبع پیام‌های خاص به ویژگی‌های پیام‌هایی که تولید شده‌اند، ربط داده شود. این گونه تحلیل محتوا در بسیاری از مطالعاتی که به آزمون فرضیه‌هایی از نوع زیر می‌پردازند به کار می‌روند:«اگر منبع پیام ویژگی A را داشته باشد، پیام‌هایی شامل عناصر x و y تولید خواهد شد؛ اگر منبع پیام ویژگی B را داشته باشد، پیام‌هایی با عناصر w و z تولید خواهد شد»

منابع تحقیق درباره کشورهای توسعه یافته، روزنامه‌نگاری

نام پژوهش/ پژوهشگر
یافته ها
آمریکای شمالی
تحلیل محتوای مطالب علمی روزنامه‌های نیویورک تایمز، شیکاگو تریبون، واشنگتن پست
یافته‌ها نشان می‌دهد که در سه دهه انتهایی قرن بیستم، این سه روزنامه هرچند به میزان اندک ولی با شیب یکنواخت و صعودی به مطالب علمی پرداخته‌اند. پوشش اخبار علمی از منظر طیف موضوعات و حجم داده‌های پوشش شده تفاوت قابل ملاحظه‌ای میان این رسانه‌ها نمی‌کرد. یافته قابل توجه این پژوهش، حذف روش علمی و اطالاعات مفهومی از میان اخبار علمی است.
تحلیل کیفی پوشش اخبار پزشکی و دانش در بازه های دوساله بین 1989 تا 1995 در روزنامه های لس آنجلس تایمز و واشنگتن پست
در این تحلیل آمده است که برخلاف پژوهش‌های پیشین دیگر نمی‌توان با مطالعه موردی اخبار علمی، تمامی گرایش‌ها و سوگیری‌های گزارشگری، ویراستاری و دروازه‌بانی خبر را تشخیص داد، چرا که این رسانه‌ها نسبت به گذشته به مراتب محتاط‌تر و مسئولیت‌پذیرتر شده‌اند.
گزارش بنیاد کایزر فامیلی در سال 2009
در این گزارش آمده است که علاقه به اخبار حوزه سلامت و پزشکی همچون گذشته بالا است، اما به دلیل انشقاق روزنامه‌نگاران و منابع موجود برای پوشش خبری از همدیگر، حجم کار این روزنامه‌نگاران از گذشته بالاتر رفته است. بسیاری از روزنامه‌نگاران این حوزه در چند بستر رسانه‌ای، اعم از نشریه تا رسانه‌های اینترنتی و تصویری فعالیت می‌کنند و به حجم کاری خود افزوده‌اند. لذا این روزنامه‌نگاران مجبورند که با ضرب‌آهنگ و سرعت بیشتر، اخبار بیشتری را در فضای کمتری منتشر کنند. بسیاری نگران از دست رفتن اخبار و مطالب عمیق ومرتبط با سیاست علمی هستند. ریپرتاژ آگهی‌ها نیز حوزه اخبار سلامت را دچار چالش کرده است.
شیوه پرداختن به موضوع تغییر اقلیم در 255 روزنامه آمریکایی
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که با این که اخبار تغییر اقلیم در زمره اخبار اصلی بیشتر این روزنامه‌ها نیست، ولی نمونه‌های فراوانی را می‌توان یافت که بحث تغییر اقلیم را به عنوان علمی معتبرشناخته‌اند. از هر 32 مطلب منتشر شده در مورد تغییر اقلیم، 20 مورد آنها از پژوهش‌های علمی منتشر شده در ژورنال‌های علمی دانشگاهی نشات گرفته است.
جدول شماره (2-2) : پژوهش‌های انجام گرفته در حوزه روزنامه‌نگاری علم در آمریکای جنوبی
منطقه
نام پژوهش/ پژوهشگر
یافته ها
آمریکای جنوبی
بررسی روزنامه‌های آرژانتین، شیلی، مکزیک، اکوادور و برزیل
بررسی این روزنامه‌ها در پژوهشی، نشان داد که اخبار علمی آنها بیشتر از کشورهای توسعه یافته و حوزه ملی تامین می‌شود و کشورهای در حال توسعه با تاثیرگذاری به مراتب کمتری در رده بعدی قرار دارند. همچنین در این پژوهش مشخص شد که فراوانی اخبار حوزه زیست شناسی، و فیزیک به مراتب بیشتر از باقی حوزه‌هاست.
بررسی 12روزنامه در کشورهای آرژانتین، برزیل، شیلی، کلمبیا، کاستاریکا، اکوادور، مکزیک، پروتوریکو و ونزوئلا (آوریل2006)
این پژوهش نشان داد که توسعه نیافتگی، یا در حال توسعه بودن رابطه مستقیمی با میزان اخبار علمی پوشش داده شده دارند. آمارهای این پژوهش نشان می‌دهد که گرچه اخبار علمی ملی در این کشورها هنوز به درصد اخبار علمی از کشورهای توسعه یافته نرسیده است ولی رقابتی تنگاتنگ با آنان پیدا کرده است.
بررسی شیوه پرداخت مطالب از منابع دست اول خارجی مانند ساینس و نیچر در روزنامه‌های آمریکای جنوبی
این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه هم‌جنس‌سازی مطالب برگرفته از مطالب دست اول کشورهای توسعه‌یافته با علایق وسلایق در کشورهای در حال توسعه، منجر به وجود آمدن طیف وسیعی از مطالب می‌شود؛ از مطالب صرفا ترجمه گرفته تا مطالب تمام دگرگون شده با رنگ و لعاب محلی.
جدول شماره (3-2) : پژوهش‌های انجام گرفته در حوزه روزنامه‌نگاری علم در اروپا
منطقه
نام پژوهش/ پژوهشگر
یافته ها
اروپا

منابع تحقیق درباره محدوده جغرافیایی، هزینه تمام شده

این پژوهش که با بررسی پرسش نامه‌های جامعی میان 740 دانشمند و پژوهشگر ارسال شده بود نشان می‌دهد که شکاف وسیعی میان این دو قشر وجود دارد و برای برطرف کردن آن باید هم دانشمندان تعامل خود را با روزنامه‌نگاران بیشتر کنند و هم نهادهای بالادستی درصدد راه اندازی دوره یا مدرسه روزنامه‌نگاری علم در این کشور باشند.
جدول شماره (5-2) : پژوهش‌های انجام گرفته در حوزه روزنامه‌نگاری علم دراسترالیا و اقیانوسیه
منطقه
نام پژوهش/ پژوهشگر
یافته ها
استرالیا و اقیانوسیه
کیفیت و کمیت روزنامه‌نگاری علم در استرالیا در دهه‌های پایانی قرن بیستم
این پژوهش نشان می‌دهد که این کشور با رشد صعودی در اخبار علم خود واجه بوده است ولی به سبب سطحی بودن و مبتنی بودن آنها به فناوری، نقش تاثیرگذاری بر مردم و نوع نگاهشان به علم نداشته‌اند. در این پژوهش اشاره شده که چالش‌های حال حاضر روزنامه‌نگاری علم در استرالیا شامل نیاز به تحلیل‌های عمیق و بحرانی بر دانش و فناوری، غلبه بر حس منفی و بی‌ارزش بودن اخبار دانش و فناوری در میان سردبیران و دروازه‌بانان خبری و درنهایت ادغام دانش و فناوری در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است.
2-4-2 پژوهش‌های ایرانی
در این بخش به پژوهش‌هایی که در داخل کشور با محوریت این موضوع انجام شده است می‌پردازیم:
1-2-4-2 بررسی وضعیت و عوامل موثر بر انتشار و عدم انتشار نشریات علمی در ایران
یکی از اولین پایان‌نامه‌هایی که حول موضوع روزنامه‌نگاری علم در ایران به نگارش درآمده است، پایان‌نامه‌ای است با عنوان «بررسی وضعیت و عوامل موثر بر انتشار و عدم انتشار نشریات علمی در ایران» ، که توسط علی‌اصغر کیا، در سال 1370 برای اخذ مدرک کارشناسی‌ارشد، در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران نوشته شده است. این پایان نامه به بررسی وضعیت نشریات علمی در دوره زمانی بین سال های 1357 تا 1370 می پردازد. در این پایان‌نامه از پرسشنامه برای بررسی فرضیات مطروحه به عنوان عوامل موثر بر انتشار و عدم انتشار نشریات علمی استفاده شده است. این پرسشنامه ها توسط مدیران ارشد نشریات علمی پروانه‌دار که در تهران چاپ می‌شده‌اند پر شده است.
مسائل و مشکلاتی که محقق در پایان‌نامه خود به آنها، به عنوان مشکلات روزنامه‌نگاری علم و نشریات علمی در ایران در دوره تاریخی مورد بحث دست یافته است عبارتند از:
الف) گرایش این نشریات به عامه‌پسند بودن که این مسئله خود ناشی از دو عامل بیرونی و درونی نشریات است. از لحاظ بیرونی، تضاد بین کیفیت وکمیت خوانندگان، تقسیم صفحات نشریات و مجلات علمی به زمینه‌های مختلف و انتخاب موضوعات دلخواه توسط ناشران را می توان یادآور شد. واز لحاظ درونی نیز باید از عواملی چون تمرکز نشریات در تهران دروازه‌بانی مطالب یا انتخاب آنها یاد کرد.
ب. مشکل قیمت نشریات علمی است که به عقیده محقق از آنجا که دانشجویان به عنوان مهمترین مخاطبان وخریداران نشریات علمی دارای درآمد کمی هستند و توان خرید این گونه نشریات راندارند در نتیجه میزان فروش این نشریات در حداقل ممکن است و هر چه تیراژ و فروش نشریه کمتر شود ازسوی دیگر بر قیمت و هزینه تمام شده هرنسخه از نشریه افزوده خواهد شد بنابراین باز مشکل به شکل مضاعفی خود را نشان خواهد داد از این رو لازم است که دولت مساعدت‌های لازم را در این زمینه بنماید.
ج. مشکل اساسی دیگر مشکل توزیع نشریات علمی است که مخاطبان این نشریات قادر به دستیابی به این نشریات نیستند.مشکل توزیع در واقع حداقل دو بعد عمده دارد: یکی سرعت در انتشار و دیگری محدوده جغرافیایی انتشار نشریه است.
محقق در یک طبقه بندی کلی عمده‌ترین مسائل ومشکلات نشریات علمی را این گونه یادآور شده است :
مسائل مالی؛
مسائل فنی و کمبود مواد اولیه چاپ و نشر؛
کمبود نیروی انسانی متخصص؛
کمبود مطالب ومقالات علمی؛
عدم استقبال دانشجویان، دانش‌پژوهان ومخاطبان ازنشریات علمی.
برای حل مسائل و مشکلات مطروحه محقق پیشنهادات زیر را ارائه داده است::
با ایجاد انجمن‌های علمی و تقویت تشکیلات حرفه‌ای می توان به طور فزاینده‌ای به توسعه و گسترش کمی و کیفی نشریات علمی – تخصصی در گروه‌ها و رشته‌های مختلف علمی پرداخت.
تاسیس مراکزی که به طور مستقیم به حمایت مالی و معنوی از نشریات علمی بپردازند به نحو چشمگیری در استمرار و توسعه آنها می‌تواند موثر باشد، چون اکثر این نشریات در بخش غیر دولتی خصوصا با مشکلات اقتصادی مالی و کمبود نیروی انسانی متخصص و هیات تحریریه ماهر و کاردان مواجهند و با روند فعلی که هیچ گونه نشریات به عمل نمی‌آید برخی از آنها توانایی لازم را برای استمرار انتشار نشریات خود ندارند و همواره باوقفه در انتشارمواجهند.
به علت کمبود چاپخانه و افزایش نرخ تعرفه‌های چاپی و هزینه‌های لیتوگرافی و خدمات فنی، برخی از نشریات علمی کشور از ادامه انتشار بازمانده‌اند یا مدتی در انتشارشان وقفه به وجود آمده است. بنابراین پیشنهاد می‌شود با توسعه و تجهیز چاپخانه‌ها و پرداخت سوبسید به نحوی مشکلات این نشریات حل شود(کیا، 1370).
لازم به توضیح است که پیشنهادات مطروحه از طرف این محقق، مربوط به گذشته است و اکنون کمک‌های مالی دولت به نشریات علمی، یکی از عوامل مهمی قلمداد می‌شود که آنها را به جای منتقد بودن و نگاه صادقانه نقادی، به تریبونی برای روابط عمومی دولت تبدیل می‌کند. به عبارت دیگر این امر یکی از آفت‌های روزنامه‌نگاری علم محسوب می‌شود.

منابع تحقیق درباره کشورهای توسعه یافته، بهداشت و سلامت

تحلیل محتوای روزنامه‌های ایتالیا در سال‌های1946 تا 1997
در این پژوهش مشخص شده که گرچه ایتالیا از جمله کشورهای پیشتاز در حوزه روزنامه‌نگاری علمی بوده ولی به علت انتشار اخبار نادرست و اغراق شده به عنوان آینه کثیف از آن یاد می‌شد. روزنامه‌نگاری علم در ایتالیا گرچه تا ابتدای دهه 1980 میلادی، تغییر عمده‌ای نیافت ولی به یکباره از ابتدای این دهه با رشد بسیار خوبی همراه بوده است. رشدی کاملا صعودی و باشیب بالا.
تحلیل محتوای روزنامه‌های بریتانیا در سال‌های 1946 تا 1996
در این پژوهش به روند رو به صعود و پرشیب روزنامه‌نگاری علم از اواخر دهه 1980 میلادی اشاره شده است. داده‌های این پژوهش همچنین نشان می‌دهند که اوج‌گیری فعالیت‌های فضایی در جنگ سرد، زمینه‌ساز اوج‌گیری چندساله اخبار علمی در روزنامه‌ها شد. در بریتانیا عموم روزنامه‌ها، در این دوره بخش مستقلی به نام دانش و فناوری نداشتند و اخبار مرتبط با این حوزه را در صفحات مختلف نزدیک به آن موضوع جا می‌دادند.
تحلیل محتوای بی‌بی‌سی، رادیو تلویزیون و پایگاه‌‍‌های اینترنتی
این پژوهش نشان می‌دهد که گرچه اخبار و برنامه‌های علمی بی‌بی‌سی دقیق و کم اشتباه هستند ولی پوشش اخبار بیشتر خبری است تا تحقیقی. به عبارت دیگر برخورد بی‌بی‌سی با این اخبار منفعلانه است تا فاعلانه. بی‌بی‌سی علم را مورد تحسین قرار می‌دهد ولی به ندرت نقد می‌کند. همچنین به رغم بهره‌گیری بی‌بی‌سی از طیف وسیعی از روزنامه‌نگاران، کمتر می‌توان روزنامه‌نگاران متخصص در هر حوزه را در میان اخبار علم یافت.
گفتگو با 47 روزنامه‌نگار علم حال حاضر و قدیم در بریتانیا
این پژوهش که حاصل گفتگو با 47 روزنامه‌نگار علم حال حاضر و قدیم در بریتانیا در کنار 42 مورد نظرسنجی اینترنتی از روزنامه‌نگاران حوزه‌های دانش،سلامت، محیط و فناوری و همچنین گفتگو با سردبیران ارشد رسانه‌های معتبر بریتانیایی است نشان می‌دهد که گرچه وضعیت روزنامه‌نگاران علم نسبت به 20 سال گذشته بهتر است ولی این روزنامه‌نگاران به مراتب تحت فشار هستند و ظهور اینترنت و افزوده شدن حجم کار باعث شده است که آنها وقت کمتری برای روزنامه‌نگاری پژوهشی بیابند و ناچار به اطلا‌ رسانی صرفا خبری شوند.
تحلیل محتوای سه روزنامه ملی آلمان در دوره دو ساله 2004-2003 و 2006-2005
در این پژوهش نشان داده شده است که اخبار علم در حوزه روزنامه‌نگاری علم 48 درصد و در خارج از بخش علم روزنامه 136 درصد رشد داشته است.
اروپا
بررسی وضع روزنامه‌نگاری علم در روزنامه های هلندی زبان
این پژوهش نشان می دهد که برخلاف باقی کشورهای توسعه یافته در این کشور دست کم نیمی از اخبار علم منتشر شده در روزنامه‌ها به حوزه علوم اجتماعی مربوط می‌شود. نیمی از منابع اخبار علمی روزنامه ها به منابع غیردانشگاهی و یک چهارم به منابع دانشگاهی تعلق دارد.
روزنامه‌نگاری علم در ترکیه
این پژوهش نشان می دهد که به رغم توسعه دانش و فناوری در ترکیه روزنامه‌نگاری علم در آن ، آن طور که باید توسعه پیدا نکرده است.
روزنامه‌نگاری علم در یونان
در این پژوهش آمده است که 40 درصد اخبار علم در ستون‌های خبری و فقط 30 درصد در بخش علم روزنامه‌ها کار شده است. 35.7درصد از اخبار به ابداعات و یافته‌های دانش و فناوری و کاربردهایشان، 22.3 درصد به سیاست علم و تاثیر دانش و فناوری به اقتصاد و 20 درصد به رخدادهای منفی مثل فجایع زیستی و فنی، و خطرات و فجایع این حوزه تعلق دارد.
جدول شماره (4-2) : پژوهش‌های انجام گرفته در حوزه روزنامه‌نگاری علم درآفریقا
منطقه
نام پژوهش/ پژوهشگر
یافته ها
آفریقا
پوشش اخبار علم در کامرون، کنیا، غنا، نامیبیا، آفریقای جنوبی و اوگاندا
این پژوهش نشان می‌دهد که حدود 68 درصد اخبار علم در این منطقه از منابع محلی و منطقه‌ای نشات گرفته‌اند و فقط حدود 25 درصد اخبار منشا فقط خارجی دارند. اصل مجاورت بیش از هر ارزش خبری برای پوشش اخبار علم، در آفریقا دارای اهمیت است. اخبار محیط زیست و بوم‌شناسی با 19 درصد، بهداشت و سلامت با 15 درصد، فناوری با 13 درصد و تغذیه با 9 درصد محبوب ترین موضوعات علم در آفریقا به حساب می‌آیند.
روزنامه‌نگاری در غنا
از نظر بیش از یک سوم پاسخ‌دهندگان به پرسشنامه این پژوهش، روزنامه‌نگاری علم برای ترویج علم بین مردم، و یک چهارم پاسخ‌گویان به سبب اهمیت آن در توسعه خواهان باقی ماندن همین مقدار مطالب علم یا بیشتر از این در ده سال آینده هستند.
شکاف پژوهشگران و روزنامه‌نگاران در غنا

منابع تحقیق درباره فرایندهای داخلی، استفاده ابزاری

برخوردها:
شناختی (درک ناکامل یا نادرست)
برخوردها:
شناختی + ارزش‌گذارانه/ فکری
برخوردها:
شناختی ارزش‌گذارانه/ فکری + هنجاری (ارزش ها و هنجارهای مختلف)
ساده
پیچیده
قطعیت نایافته
مبهم
نمودار(3-2) پلکان ارتباطات علم (Auweraert, 2005:5)
همچنان که در مدل اوریرت مشاهده می‌شود همچنان که علم از یافته‌های پایه دور می‌شود، بر زمینه‌ای قرار می‌گیرد که نمی‌تواند پیوستگی و تعامل خود را با آن نادیده بگیرد. بدین ترتیب حتی با فرض کنار گذاشتن دیدگاه‌های فلسفی که ارزش عینی یافته‌های علمی را به چالش می‌کشند، علم – در معنای همه سطح‌هایی که اوریرت از آنها یاد می‌کند – فرآیندی اجتماعی است که نمی توان نقش جامعه را در پیشبرد آن نادیده گرفت، یا آن را از مشارکت آگاهانه در هدایت سطح‌های مختلف علمی باز داشت.
6-3-2 نظریه کنشگر- شبکه (ANT)
نظریه کنشگر – شبکه که برخی آن را نظریه پذیرش یا عضوگیری و جامعه شناسی ترجمه و تحویل نیز نامیده‌اند (قاضی طباطبایی و ودادهیر، 129:1386)، نظریه‌ای اجتماعی با محوریت علم فناوری است که در آن فرض بر مشارکت افراد (عوامل انسانی)، اشیا و فضاها (عوامل غیر انسانی) در متن تکثرزا یا چندگونگی تعاملی و تاثیر متقابل این تکثر بر بازتولید عوامل انسانی و غیر انسانی است. این نظریه ضمن اجتناب از رویکردهای یک جانبه گرایانه رئالیستی (تاکید صرف بر امور طبیعی و واقعی) و برساخت‌گرایی اجتماعی (روایت فرهنگی از امور و تعریف طبیعت در چارچوب زمینه‌های فرهنگی) در تبیین علم و تولید علم، رویکردی ترکیبی ارائه کرده است مرکب از رئالیسم علمی، برساخت‌گرایی اجتماعی و تحلیل گفتمان؛ و بر این نکته اصرار می‌ورزد که علم فرایند مهندسی نا متناجسی است که در آن کلیه مولفه‌های اجتماعی، تکنیکی، مفهومی و متنی در هم‌آمیخته و ترجمه و تفهیم می‌شوند (قاضی طباطبایی و ودادهیر، 130:1386).
تأکید و توجه عمده در نظریه کنشگر – شبکه به شبکه‌سازی، کنشگران، ائتلاف‌ها و شبکه‌هایی که ساخته می‌شود و گفتگوها و چانه‌زنی میان کنشگران (انسان- انسان، انسان – غیر انسان و …) است. در این رهیافت، ستیز برای ایجاد یک شبکه و نظام، بسیار اساسی است و هدف این نظریه، کشف و توصیف فرایندهای داخلی الگویابی، نظم‌گیری اجتماعی،نظم‌بخشی و مقاومت و به عبارت دیگر کشف فرآیندهایی است که اغلب ترجمه نامیده می‌شوند (مهدی زاده و توکل، 115:1386).
مفهوم کلیدی کنشگر – شبکه واژه ترجمه یا تحویل است که لاتور (1987)، آن را برای توصیف فرآیندی که از طریق آن کنشگران با یکدیگر مرتبط می‌شوند اطلاق کرده است. طبق این دیدگاه کنشگران از موقعیتی به موقعیت دیگر، کنشگران یکسانی نیستند بلکه در جابجایی بین فعالیت‌ها متحول می‌شوند (فرهمند، 63:1392)
در این نظریه، کنشگران فقط انسان‌ها نیستند بلکه همان طور که کرافورد معتقد است: «کنشگر یا عاملیت هر چیزی هست: ماشین، حیوان، متن، همه اینها با هم و هر چیز دیگر. در این نظریه، شبکه در ترکیب ناهمگنی از کنشگران بافتی، مفهومی، اجتماعی و فنی تحقق مییابد. کنشگران، ترکیب چیزها، هویت‌ها، روابط و نوشته‌های نمادین هستند که قابلیت وارد شدن در شبکه‌های مختلف را دارند (کرافورد، 1:2004 به نقل از اجاق، 31:1391).
از این جهت، رسانه‌ها به‌مثابه کنشگران شبکه قلمداد میشوند و نقش آنها وساطت یا میانجی‌گری بین حوزه علم و حوزه عمومی است. رسانهها بین کنشگران این دو حوزه قرار می‌گیرند و کمک می‌کنند که “تعامل آنها بتواند به‌طور موثری کنترل یا منسجم (دارای روابط ترکیبی) شود” (کاقان و بوکر، 2001 : 258 به نقل از اجاق، 31:1391).
این نظریه بر آن است که علم و جامعه، هر دو به مثابه سوژه‌ای برای تکامل مشترک هستند. علم و جامعه هستارهایی هستند ملازم یکدیگر که در فعالیت‌های علمی با یکدیگر تعامل دارند و در تکوین همدیگر نقش پویایی ایفاء می‌کنند. علم در حالی که جامعه را مخاطب قرار می‌دهد به گفتارهای جامعه نیز گوش فرا می‌دهد. علم فناوری مدرن بخش تفکیک ناپذیری از جامعه و در کنش متقابل با آن است و نمی‌تواند بدون توجه به افکار و نگرانی‌های عمومی و آنچه که جامعه طلب می‌کند و یا نسبت به آن احساس خطر می‌کند مسیر موفقیت‌آمیزی طی کند (قاضی طباطبایی و ودادهیر، 139:1386).
برای اینکه رسانهها بتوانند تعامل سازنده‌ای بین حوزه علم و حوزه عمومی ایجاد کنند باید نقش واسطه دو طرفه را در ساخت متون ارتباطی ایفا کنند. برای این منظور باید از یک طرف، رسانه‌ها با توجه به ویژگی‌ها، منافع و علایق کنشگران در شبکه، محتوای این متون را بر‌ سازند و از طرف دیگر، محتوای متون ارتباطی نیز بر روش و کیفیت تعاملات بین کنشگران تاثیر بگذارد. توضیح آنکه در یک حالت ایده‌آل، رسانه‌ها (نهاد رسانه‌ای/کنشگران رسانه) از راه کسب شناخت از ویژگی‌های مخاطبان، پیام رسانه‌ای را متناسب با ویژگی‌های مخاطبانشان می‌سازند و آن را برای مخاطبانشان قابل فهم می‌سازند(اجاق، 31:1391).
به همین دلیل بسیاری از دانشگاه‌ها و دانشمندان برجسته در دنیا به دنبال درک واقعی جامعه و شرایط اجتماعی تولید علم در رشته‌های تخصصی خود هستند. علم فناوری‌های مدرن محصول مشترک جامعه و طبیعت، مردم و دانشمندان / متخصصان، نهادهای مدنی و دانشگاه‌ها و عوامل انسانی و غیرانسانی است. علم فناوری دیگر از جامعه جدا نیست، این دو در حال برساختن یکدیگرند. در یک چنین شرایطی، هرگونه بی‌توجهی یا کم‌توجهی به طرفین و استحاله یکی به نفع دیگری، و سوء‌استفاده از عوامل دخیل در توسعه علم فنآوری (برای مثال؛ استفاده ابزاری از مردم برای مشروعیت بخشیدن به برنامه های علم فنآوری) و مرزبندی‌ها و قطب‌بندی‌های کاذب رشته‌ای، حرفه‌ای(انسانی غیرانسانی؛ پزشکی غیر پزشکی)، اجتماعی (غربی شرقی، بومی غیربومی) و ایدئولوژیک (خودی غیرخودی) می‌تواند سیاست‌های علم‌فناوری کشور را در عصری که توسعه علم‌فناوری مستلزم فرایندی پویا، شبکه‌ای پیچیده، عواملی تفکیک‌ناپذیر، توسعه‌ای غیرخطی، و ماهیتی اجتماعی در کلیه مراحل یکپارچه تولید، توزیع و مصرف دانش است، با مخاطرات و ناهمواری‌های جدی مواجه کند(قاضی طباطبایی و ودادهیر، 139:1386).
بخش چهارم: مرور تجربی
در این بخش به مرور کارهای پژوهشی که در این حوزه انجام شده است می پردازیم.
1-4-2 پژوهش‌های خارجی
محمد جواد ترابی در پایان نامه‌اش با موضوع «تحلیل محتوای سرویس دانش و فناوری سه خبرگزاری پرمخاطب ایرانی (مهر، ایسنا و جام‌جم‌آنلاین) »، پژوهش‌های انجام شده درباره روزنامه‌نگاری علم را به تفکیک منطقه‌ای در جهان مرور کرده است(ترابی، 1392: 24-13)، این پژوهش‌ها را می‌توان در جداول زیر مرتب کرد:
جدول شماره (1-2) : پژوهش های انجام گرفته در حوزه روزنامه‌نگاری علم در آمریکای شمالی
منطقه