برنامه ریزی راهبردی گردشگری، شناخت نقاط قوت و ضعف

دانلود پایان نامه

جدول 3-5: راهبردهای رقابتی توسعه صنعت گردشگری شهرستان تکاب ……………………………………………………………………………133
جدول 4-5: راهبردهای تدافعی توسعه صنعت گردشگری شهرستان تکاب………………………………………………………………………….. 134
فصل اول:
طرح و کلیات تحقیق
1-1 مقدمه
امروزه توسعه گردشگری در تمام عرصه ها، چه در سطح ملی و منطقه ای و چه در سطح بین المللی مورد توجه برنامه ریزان دولتی و شرکت های خصوصی قرار گرفته است. بسیاری از کشورها به صورت فزاینده به این حقیقت پی برده اند که به منظور بهبود وضعیت اقتصادی خود باید ابتکار عمل به خرج دهند و در صدد راه های تازه ای برآیند (لطفی، 1384). آگاهی جوامع از این که گردشگری منبع درآمد ارزی بسیار مناسب و قابل ملاحظه ای در اختیار اقتصاد یک کشور قرار می دهد، باعث شده که گردشگری مفهوم بسیار گسترده در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پیدا کند و به عنوان یک صنعت تلقی شود(طهماسبی پاشا و مجیدی، 1384). بسیاری از این کشورها این صنعت پویا را به عنوان منبع اصلی درآمد، اشتغال، رشد اقتصادی و توسعه ساختار زیر بنایی می دانند. اگر چه در مناطق مختلف، شرایط متفاوت است، گردشگری همواره عامل مهمی برای توسعه اقتصادی به حساب می آید (ابراهیمی و خسرویان، 1384).
توسعه صنعت گردشگری، به ویژه برای کشورهای در حال توسعه که با معضلاتی همچون میزان بیکاری بالا، محدودیت منابع ارزی و اقتصاد تک محصولی مواجه هستند، از اهمیت فراوانی برخودار است. اقتصاد ایران نیز اتکای شدیدی به درآمدهای حاصل از صادرات نفت دارد و متغیرهای کلان اقتصادی آن با پیروی از قیمت جهانی نفت در طول زمان دچار نوسانات شدیدی می شود. روند حاکم بر متغیرهایی مانند تولید ناخالص ملی، سرمایه گذاری ناخالص، درآمد سرانه و غیره در سه دهه اخیر ایران، به روشنی نشان دهنده ی این موضوع است. از این رو به منظور تنوع بخشیدن به منابع رشد اقتصادی و درآمدهای ارزی و همچنین ایجاد فرصت های جدید شغلی در کشور، توسعه صنعت گردشگری از اهمیت فراوانی برخوردار است؛ چرا که ایران ازنظر جاذبه های گردشگری جزء ده کشور اول جهان قرار دارد و از پتانسیل بسیار زیادی برای جهانگردی و گردشگری بین المللی برخوردار است (صباغ کرمانی و امیریان، 1384).
بر این اساس علی رغم اینکه ایران از نظر منابع طبیعی و جاذبه های گردشگری یکی از ده کشور نخست جهان محسوب می گردد، متأسفانه آمار سازمان جهانی جهانگردی در تمام طول سال های گذشته حکایت از روند بسیار کند ورود جهانگران به کشور و بالطبع سهم ناچیز صنعت مذکور در درآمد ناخالص ملی دارد (کارگر، 1386: 168).
در این راستا، شهرستان تکاب نیز به عنوان یکی از مناطق مستعد گردشگری در ایران، به دلیل برخورداری از ویژگی های منحصر به فرد تاریخی، فرهنگی، طبیعی و درمانی از توانمندی های بالایی برای جذب گردشگران برخوردار است اما از لحاظ شکوفایی این کارکردها این شهر نیز به تبعیت از ایران، نتوانسته جایگاه درخور توجهی را کسب کند. این شهر با وجود قابلیت ها و جاذبه های گردشگری فراوان، همچنان برای گردشگران داخلی و خارجی نا آشنا می باشد. هدف اصلی پژوهش حاضر آن است که با بکارگیری فرآیند برنامه ریزی راهبردی، ضمن پیجویی توانمندی ها گردشگری شهرستان تکاب و توسعه این توانمندی ها، اقدام به ارائه ی راهکارها و تدوین راهبردهای کاربردی در جهت توسعه گردشگری این شهر نماید. بنابراین با هدف بررسی ساختار گردشگری و شناسایی نقاط قوت و ضعف و فرصت ها و تهدیدهای توسعه گردشگری، امید است بتوان به رفع و چاره جویی نقاط ضعف و تهدید و افزایش و بهره مندی از قوت ها و فرصت های توسعه گردشگری شهرستان تکاب اقدام کرد.
2-1 بیان مسئله
برنامه ریزان و سیاست گذاران توسعه از فعالیت های گردشگری به عنوان رکن اصلی توسعه در کشورهای مختلف یاد می کنند. امروزه گردشگری می تواند سبب ایجاد اشتغال، افزایش درآمد و در نهایت رفاه و بهبود وضعیت معیشتی مردم شود ( مطیعی لنگرودی، 81:1382). زمانی که شرایط ملی یا بین المللی اجازه گسترش و توسعه گردشگری بین المللی را بدهد، توسعه داخلی به ویژه در مناطق توسعه نیافته و محروم می تواند نقش مهمی در توسعه مناطق مختلف داشته باشد (جمعه پور، 87:1378).
با توجه به عدم موفقیت برنامه ها و طرح های توسعه در جوامع کمتر توسعه یافته و همچنین بروز مشکلات در این جوامع، توسعه و گسترش گردشگری، یکی از راهبردهای اساسی محسوب می شود. بسیاری از فعالیت های اساسی و به تبع آن سطح در آمد، طی دهه های اخیر دچار افول شدیدی شده و افزایش نرخ بیکاری و در نتیجه خروج نسل جوان و افراد دارای تحصیلات بالا، توسعه این مناطق را به مخاطره انداخته است. از این رو، ضرورت تنوع بخشیدن به اقتصاد در این جوامع، امری مهم تلقی می شود. اگر به طور کامل توسعه ی گردشگری طرح ریزی شود، می توان تا حدودی این جوامع را از رکود و انزوا خارج کرد و موجب تنوع فرهنگی و گسترش توسعه شد ( مطیعی لنگرودی و نصرتی، 70:1390).
توسعه گردشگری جهت فقر زدایی و کاهش مهاجرت، ایجاد رفاه اجتماعی، حفظ ویژگی های فرهنگی سنتی، حفظ بافت سنتی، ارتباطات فرهنگی، حفظ منابع طبیعی و فرهنگی، تقویت غرور ملی و ایجاد فرصت شغلی در کنار فعالیت های کشاورزی و دامداری، عنصری اساسی و ضروری محسوب می شود. بنابراین، برای توسعه نواحی کمتر توسعه یافته، باید بر روی توسعه گردشگری در این مناطق برنامه ریزی کرد ( قادری، 16:1383). در کشورهای کمتر توسعه یافته، دسترسی به منابع قابل حصول اندک و نیروی کار غیر ماهر و ارزان زیاد است. در نتیجه، گردشگری می تواند به عنوان هدف اصلی توسعه محسوب شود ( اسلیهان، 2005: 43).
هر فعالیت برنامه ریزی، به یک تفکر مبنا، نظریه و رویکرد برنامه ریزی مدون و مشخص با چارچوب قوی علمی نیاز دارد. رویکردهای برنامه ریزی از جمله ارکان اساسی نظام برنامه ریزی و در واقع جنبه فکری فعالیت برنامه ریزی به شمار می روند. به همان اندازه که برنامه ریزی برای یک پارچه کردن نظام گردشگری دارای اهمیت است، برنامه ریزی برای گنجاندن موضوع گردشگری در سیاست های توسعه کلان، طرح ها و الگوهای یک منطقه نیز حائز اهمیت می باشد. بنابراین برنامه ریزی گردشگری باید به عنوان یک روند دائمی و انعطاف پذیر شناخته شود و در چارچوب سیاست ها و پیشنهادها، انعطاف وجود داشته باشد تا امکان سازش با تغییر شرایط، حاصل شود. یک برنامه ریزی انعطاف ناپذیر اجازه نخواهد داد که توسعه پذیرای تغییرات باشد. از آنجایی که رویکردهای برنامه ریزی برای توسعه گردشگری هر کدام پیشنهادهایی را ارائه می دهند که خلاق و ابداعی و قابل اجرا می باشد. البته رویکردهای برنامه ریزی، با وجود اینکه نسبت به سال های پیشین خود تکامل یافته اند، اما برخی از آن ها بیش از حد سخت و غیر قابل انعطاف اند و تغییرات و پیشرفت های تکنولوژی در آن ها نقشی ندارند و از این رو برای اجرا در دوره ای بلند مدت عملی نیستند. به طور کلی برنامه ریزی یک فرآیند مداوم بوده و باید متناسب با تغییر شرایط، قابلیت انعطاف داشته باشد و در عین حال به اهداف توسعه دست یابد. از این رو برنامه ریزی راهبردی به دنبال برقراری تناسب مطلوب بین سیستم و محیط آن است و تمرکز آن بیشتر در مورد شناسایی و حل مشکلات فوری است. رویکرد برنامه ریزی راهبردی بیشتر به دنبال تغییر سریع شرایط مقصد گردشگری در آینده است (برنامه محیط زیست ملل متحد UNEP؛ 2009).
پژوهش حاضر با تاکید بر رویکرد برنامه ریزی راهبردی، در صدد تدوین راهبرد های اجرایی و مؤثر به منظور توسعه صنعت گردشگری شهرستان تکاب می باشد. چنانچه رویکرد برنامه ریزی راهبردی را به تنهایی در نظر بگیریم می توان گفت که خرد تر از رویکردهای دیگر برنامه ریزی مثل رویکرد فراگیر بلند مدت است. ولی به دلیل اینکه بر موضوعات ضروری تاکید دارد و اگر برنامه ریزی راهبردی در چارچوب یک برنامه بلندمدت تدوین و به کار گرفته شود، می تواند بسیار مؤثر باشد. لذا تدوین چارچوب روش شناختی برای تدوین برنامه ها تا تحقق توسعه گردشگری شهرستان تکاب، اقدامی پایه در برنامه ریزی برای رسیدن به برنامه عملیاتی – اجرایی در مرحله برنامه ریزی محسوب می شود. تفاوت عمده این چارچوب با روش شناسی های متدول برنامه ریزی توسعه، به طور عمده بر تحلیل کیفی عوامل مؤثر بر مکان و فعالیت استوار است (UNEP؛ 2009). در نتیجه منطقه مورد نظر نیازمند رویکردی راهبردی برای توسعه گردشگری می باشد، که باید همه جنبه ها و عوامل تاثیرگذار در چارچوب مفاهیم، و نیز روش ها، مدل ها و تکنیک های مناسب در برنامه ریزی توسعه گردشگری در آن لحاظ شود.
با توجه به اینکه شهرستان تکاب از لحاظ قدمت تاریخی به دلیل وجود آثار باستانی متعددی از قبیل تخت سلیمان، دارای جاذبه های تاریخی فراوانی بوده و همچنین برخورداری از آب و هوای معتدل در ماه های گرم سال و وجود مناظر و جاذبه های طبیعی زیبا و بکر، توجه به پتانسیل های موجود در منطقه و یک برنامه ریزی صحیح و راهبردی می تواند این شهر را به یکی از مقصد های مهم گردشگری در کشور تبدیل کند. اما عدم زیرساخت های مناسب و نگاه نامناسب برنامه ریزان و متولیان توسعه منطقه و همچنین استفاده نامطلوب از منابع منطقه، این شهرستان را تبدیل به یک منطقه محروم کرده است. ولیکن مساله این است که علیرغم وجود چنین پتانسیل هایی، چرا تاکنون نسبت به بهره گیری از قابلیت ها و امکانات منطقه، در زمینه توسعه گردشگری اقدامی صورت نگرفته و اساسا، چگونه می توان با استفاده از مزیت های آن تقویت زمینه توسعه گردشگری را در این شهرستان فراهم نمود؟
با توجه به کاستی های موجود ضرورت تحلیل و تدوین راهبردهایی برای توسعه ی گردشگری منطقه احساس می شود. در این راستا نقش کارشناسان و خبرگان حوزه گردشگری برای هر کدام از مراحل برنامه ریزی راهبردی توسعه گردشگری شهرستان تکاب دارای اهمیت می باشد چرا که این فرایند مستلزم بکار بردن تمهیدات و تکنیک هایی است که راهبردهای توسعه ای را تبدیل به برنامه های عملیاتی و قابل اجرا نماید. می توان با همکاری متولیان توسعه گردشگری شهرستان تکاب و کارشناسان و خبرگان حوزه گردشگری و با استفاده از راهبردهای ارائه شده، این شهرستان را به یکی از مناطق گردشگر پذیر کشور تبدیل و کمک فراوانی به اقتصاد و اشتغال و توسعه شهرستان نمود..
3-1 اهمیت و ضرورت موضوع
برنامه ریزی یک فعالیت بسیار منظم و رسمی است که موجب تغییراتی در جامعه شده و این هدف هدایت تصمیم گیری است. بنابراین برنامه ریزی شامل توانایی پیش بینی حوادث آینده و تجزیه و تحلیل و ارزیابی شرایط و ظرفیتی برای تفکر ابتکاری به منظور استخراج راه حل های رضایت بخش می باشد (گودال، 1987).
به طور کلی برنامه ریزی برای توسعه گردشگری به همان اندازه ضرورت دارد که برنامه ریزی برای هر توسعه دیگر لازم است. از آنجایی که گردشگری می تواند به طور مستقیم و غیر مستقیم منافع اقتصادی، مزایای مختلف اجتماعی و فرهنگی را ایجاد کند، بنابراین برنامه ریزی برای تعیین نوع و سطح بهینه از گردشگری که تاثیرات منفی را نداشته باشد، لازم است. برنامه ریزی برای تجدید حیات و یا توسعه مناطق گردشگری به شدت ضروری می باشد. و همچنین پایه ای منطقی را برای شروع عملیات توسعه فراهم می کند، و برای سرمایه گذاری های بخش خصوصی و دولتی مهم است (اینسکیپ، 1991).
این تحقیق با تاکید بر رویکرد برنامه ریزی راهبردی می تواند منابع گردشگری، سازمان ها، بازارها و برنامه های مقصد گردشگری را مورد بررسی قرار دهد. در واقع بیشتر جنبه راهبردی دارد و بر روی شناخت، تطبیق و تحلیل موضوعات ضروری و اضطراری تاکید دارد، اهمیت آن از این جهت است که جنبه های اقتصادی، زیست محیطی، اجتماعی و سازمانی را مورد بررسی قرار می دهد. هدف اساسی در استفاده از رویکرد برنامه ریزی راهبردی، تطبیق منابع منطقه با تهدیدها و فرصت های محیط و در کنار آن شناخت نقاط قوت و ضعف خواهد بود، به طوری که ماندگاری و پایداری دراز مدت منابع حاصل شود. تجزیه تحلیل وضع موجود این امکان را به فرایند برنامه ریزی توسعه گردشگری شهرستان تکاب می دهد تا بر مبنای واقعیت های موجود و حاکم بر وضع موجود عوامل را شناسایی نموده و پایه ای عینی برای برنامه ریزی راهبردی، ساختاری و عملیاتی تعیین کرد. برنامه ریزی راهبردی در مقایسه با سایر رویکرد ها، قابلیت انعطاف بیشتری با شرایط بحرانی دارد. این قابلیت از آنجا ناشی می شود که این برنامه ریزی دغدغه یافتن نقاط قوت و ضعف، فرصت ها و تهدیدها را دارد و دائما در حال بررسی موضوعات مهم و راهبردی سیستم و محیط سیستم است.
شهرستان تکاب با توجه به تنوع جادبه های طبیعی، فرهنگی و تاریخی، یکی از نقاط کلیدی و پهنه های قابل اتکا در توسعه صنعت گردشگری کشور به شمار می آید. اما عدم زیرساخت های مناسب و نگاه نامناسب برنامه ریزان و متولیان توسعه منطقه و همچنین استفاده نامطلوب از منابع منطقه، این شهرستان را تبدیل به یک منطقه محروم کرده است. پرداختن به توسعه صنعت گردشگری منطقه در چارچوب مفاهیم توسعه پایدار گردشگری نیز نیازمند به کار بردن تمهیدات و تکنیک هایی است که چشم اندازها و راهبرد های توسعه ای را تبدیل به برنامه های عملیاتی و اقدامات قابل اجرا و منطبق با محیط ( طبیعی و اجنماعی ) بنماید.
در نهایت به منظور به حداقل رساندن مشکلات ناشی از گردشگری و پایداری صنعت گردشگری منطقه و منابع استفاده شده آن توسط سایر بخش های گردشگری، افزایش توجه به یک چارچوب برنامه ریزی راهبردی گردشگری و ضرورت اجرای آن برای توسعه گردشگری منطقه حائز اهمیت است.