۱-۹-۵-قدرت ملی
قدرت ملی به عنوان مفهومی‎ژئوپلیتیکی در برگیرنده یک مفهوم دو بعدی است؛ فلذا این واژه درحالیکه منعکس کننده ویژگی و صفت جمعی برای افراد یک ملت می‎باشد؛ در یک مفهوم دیگر به عنوان یک صفت فردی در رابطه با یک کشور و یک دولت تجلی می‎یابد. وقتی به قدرت در قالب یک جامعه یا ملت نگریسته می‎شود و قدرت را از آنِ آحاد مردم که در بستر سرزمینی مشخص زیست می‎کنند می‎دانند، آنگاه تعریفی که از واژه قدرت ملی در ذهن متبلور می‎شود عبارت خواهد بود از: “برایند قوای ترکیب شده مجموعه انسان ها، که در قالب یک کشور سازمان سیاسی پیدا کرده اند و تشکیل ملت را می‎دهند؛ قدرت ملی آن کشور با ملت می‎نامند”.(حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۲۵۱)
قدرت ملی یک دولت- ملت ازطریق ارتش قوی وسلاح‎های نظامی‎پیشرفته به دست نمی‎آید، بلکه توسعه همه جانبه ومتوازن درتمامی‎ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی ونظامی‎را طلب می‎کند. به عبارت دیگر قدرت عنصرسیاسی نیست بلکه محصول منابع مادی ورفتاری کشورهاست. قدرت با زور مترادف نیست وتوانایی اعمال قدرت صرفا به شرایط قهرآمیز محدود نمی‎شود ودولت ها باتوجه به حجم عظیم مراودات خود به ندرت به زور متوسل می‎شوند (جونز،۱۳۷۳: ۳).قدرت ملی حاصل ترکیب و جمع جبری وجوه مثبت و منفی عناصر و بنیانهای قدرت آن کشور می‎باشد که از پویایی برخوردار بوده و نسبت به ملت‎ها و کشورهای دیگر قابل فهم و درک می‎باشد(حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۲۵۱).
۱-۱۰- روش تحقیق ومراحل پژوهش
شناخت روشها و مراحل تحقیق از عوامل اساسی در جهت رسیدن به اهداف می‎باشد لذا مراحل و روشهای تحقیق به شرح ذیل می‎باشد. این پژوهش از نوع مطالعات توصیفی، تحلیلی می‎باشد و به روش کتابخانه ای انجام می‎پذیرد. اطلاعات اسنادی و کتابخانه ای از طریق مراجعه به کتب، مجلات علمی‎وپژوهشی، مقالات و سایت‎های اینترنتی گردآوری شده است.مطالعات کتابخانهای، به عنوان محور اصلی و اساسی در زمینه دسترسی به اطلاعات و منابع مورد نظر قرارگرفته است و سعی گردیده با فیش برداری از منابع مختلف و تاکید بر منابع مهم کتابخانه ای زمینه قوام یابی اطلاعات تحقیق بیشتر گردد. اطلاعات به دست آمده بعد از طبقه بندی، مورد مطالعه و تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در این رابطه از جداول و نقشه‎های مربوط به موضوع نیز استفاده گردیده است.
۱-۱۱- محدودیت ها وتنگناهای تحقیق
یکی از محدودیتهای پژوهش موردنظر کمبود فرصت و زمان بحث و بررسی به صورت جامع در زمینه موضوع مورد مطالعه میباشد. کمبود منابع پیرامون موضوع فوق از دیگرموانع پیش روی تحقیق تلقی میگردد، هزینههای مالی را نیز باید همواره به عنوان یکی از محدودیتهای اساسی در فعالیتهای پژوهشی به شمارآورد.
۱-۱۲-سوابق و ادبیات تحقیق
محمد ضیاء نقدی(۱۳۹۱)؛ در مقالهای با عنوان«ژئوپلیتیک مقاومت با تاکید بر نهضت میرزا کوچک خان» سعی دارد به این سوال پاسخ دهد که، نهضت جنگل تا چه میزان توانسته بر مقاومت مردم ایران در برابر استعمارگران تاثیرگذار باشد؟ نویسنده معتقد است که میرزا کوچک خان بزرگترین سردار مبارزه در عرصه مبارزه با بیگانگان است که مخالف هر گونه سازش و مسامحه با آنها بود.
میرعلی شفیعی(۱۳۹۱)؛ در مقاله ای با عنوان« نقش دیلمیان در حمایت از علویان و تشکیل حکومت شیعی در ایران» ضمن اشاره به روند اسلام آوردن مردم گیلان، سعی نموده تا با مراجعه به منابع و شواهد تاریخی به عوامل کامیابی علویان در سرزمین دیلم و چگونگی کمک مردم گیلان به آنها اشاره کند.
امیر نعمتی لیمایی،(۱۳۸۹)؛ در کتابی با نام «انقلاب جنگل»، به عنوان خاطره نگار نهضت جنگل، مناطق جغرافیایی محل شکل گیری و دوره فعالیت این نهضت را به خوبی معرفی کرده است خاطرات ۵جلدی انقلاب جنگل علاوه بر معرفی اشخاص و سران نهضت جنگل، نقش گروه‎های محلی را در این نهضت به خوبی معرفی کرده است نویسنده، نظر مساعدی نسبت به کسمایی ها در نهضت جنگل ندارد و این دیدگاه چنان واقع بینانه نیست زیرا نهضت جنگل نشان داد که پیوستن حاج احمد خان کسمایی به حکومت مرکزی موجب گردید که هسته ی نهضت جنگل از کسما خارج و به آلیان منتقل شود و این نهضت با تغییر حوزه جغرافیایی از کسما به آلین، به تدریج از اوج عزت به حضیض ذلت افتاد و راه را به سمت فروپاشی نهضت گشود.
ناصر عظیمی‎(۱۳۸۹)؛ در کتابی به عنوان «جغرافیای سیاسی جنبش و انقلاب جنگل»؛ به بررسی مناطق جغرافیایی محل فعالیت نهضت از نظر اهمیت ژئوپولیتیک آن ونقش رهبران محلی پرداخته است.درواقع می‎توان اهمیت ژئوپولیتیک کسما را نسبت به منطقه آلیان و تغییر رویکرد سردار جنگل را از جدایی حاج احمد کسمایی از وی و پیوستن حسن خان آلیانی (معین الرعایا) وپیامد‎های تغییر کانون فعالیت را مورد تحقیق قرار داد.
فریدون شایسته (۱۳۸۵)؛ در کتابی تحت عنوان «نهضت جنگل از آغاز تا فرجام» سعی نموده تا علاوه بر تبیین زمینه‎های پیدایش نهضت جنگل در گیلان، کوشیده است که نقش حوزه ی جغرافیایی کسما را در موفقیت نهضت جنگل مورد بررسی و پژوهش قرار دهد.
مجید رحمانی(۱۳۸۳)؛ در کتابی تحت عنوان«ابعاد بین‌المللی نهضت جنگل» به بررسی مقولههایی مانند: اوضاع داخلی و روابط خارجی ایران در دوران نهضت جنگل، تأثیر کشورهای خارجی در شکل‌گیری و تقویت نهضت جنگل، قراردادهای بین‌المللی مربوط به نهضت جنگل، جایگاه اندیشه جهانی اتحاد اسلام در نهضت جنگل و بررسی استعمارستیزی به عنوان اولویت نهضت جنگل در شکل‌گیری و اقدام‌های این نهضت پرداخته است.
ناصر عظیمی(۱۳۸۱)،در کتابی با عنوان «تاریخ تحولات اجتماعی و سیاسی در گیلان» ضمن بررسی سیمای جغرافیایی گیلان، معتقد است که شرایط جغرافیایی هر منطقه در شکل گیری پدیده‎های اجتماعی نقش مهمی‎ایفا می‎کند. از این منظر پرداختن به سیمای محیطی و جغرافیایی گیلان با اهمیت جلوه میکند. نویسنده سعی دارد در این کتاب به معرفی مؤلفه‎های جغرافیایی که در بروز اشکال خاص فضایی مؤثرند، بپردازد.
محمد علی گیلک(۱۳۷۱)؛در کتابی با عنوان تاریخ انقلاب جنگل، به بررسی شرح احوال و گزارشهای جنگلیها پرداخته که از سال ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۰ هجری شمسی در گیلان برای حفظ استقلال کشور تحت رهبری میرزا کوچک جنگلی قیام کردند.نویسنده در فصول مختلف کتاب به بررسی عواملی چون: چگونگی شکلگیری نهضت جنگل، درگیریهای نهضت جنگل با انگلیس، جنگ با دولت پهلوی، اعلام جمهوری و دیگر حوادث مربوط به قیام جنگل میپردازد.
و بالاخره در زمینه ی پیشینه ی تحقیق حاضر باید از کتاب‎های تاریخی دوران پهلوی و مقالاتی را از صاحب نظران مختلف پیرامون موضوع فوق در فصلنامه‎های متعدد تاریخی چاپ کرده اند، یاد کرد. اما در زمینهی تحلیل پیامد‎های ژئوپولیتیک مقاومت نهضت جنگل در هویت ملی ایران،به طور ویژه تحقیقی صورت نگرفته است. لذا نگارنده سعی دارد گامی‎هرچند کوچک در این راه بردارد.
۱-۱۳- روش و ابزارگردآوری داده‌ ها
در تدوین پیشینه موضوع و مباحث نظری تحقیق، جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای و بررسی اسنادی بوده که با مطالعه متون، مقالات، کتب، نقشه و پایگاه‌های اینترنتی با استفاده از روش فیش برداری حول محور موضوع مورد بحث جمع آوری گردیده است.
۱-۱۴-سازمان دهی تحقیق
مطالب جمع آوری شده در این پایان نامه در ۵ فصل، تقسیم و ساماندهی گردیده است.
فصل اول پایان نامه، کلیات تحقیق را در بر می‎گیرد که خود شامل: دو بخش است. بخش اول کلیات تحقیق، شامل مواردی چون؛ بیان مسأله، سوال تحقیق، فرضیه‎های تحقیق، محدوده مورد مطالعه تحقیق، اهمیت موضوع، اهداف تحقیق، موانع و محدودیت‎های تحقیق، روش تحقیق و مراحل آن، سوابق تحقیق و روش و ابزار گردآوری داده ها است.در بخش دوم این فصل؛ به اصطلاحات، واژه ها و مفاهیم تحقیق پرداخته می‎شود، که شامل مفاهیمی‎چون: ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک مقاومت و هویت می‎باشد.
فصل دوم پایان نامه، مبانی تئوری و نظری تحقیق را مورد بررسی و ارزیابی قرار می‎دهد، که در این فصل موضوعاتی نظیر؛تعریف ژئوپلیتیک، ظهور ژئوپلیتیک، دوره افول، دوره احیاء، رویکردهای جدید ژئوپلیتیک، رویکرد نظم نوین جهانی، رویکرد ژئواکونومی، رویکرد ژئوکالچر، رویکرد ژئوپلیتیک زیست محیطی، رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی، اندیشه ملی گرایی، میهن خواهی، ملت، مفهوم هویت، عوامل و زمینه‎های پیدایش هویّت، قدرت، قدرت ملی، منشأ و مبادی قدرت ملی،اقتدار ملی، منافع ملی، رابطه منافع ملی با قدرت، امنیت، امنیت ملی، ویژگی های امنیت ملی، ابعاد امنیت ملی مورد بررسی قرار گرفته است.
فصل سوم پایان نامه، عرصه جغرافیایی پژوهش را تشکیل می‎دهد که در واقع، در این بخش به ویژگی‎های جغرافیایی منطقه مورد مطالعه پرداخته شده که کشور ایران و استان گیلان را شامل می‎شود.
فصل چهارم پایان نامه، شامل یافته‎های تحقیق می‎باشد.
فصل پنجم پایان نامه شامل؛ آزمون فرضیه ها، نتیجه گیری و ارائه پیشنهاد است.
فصل دوم:
مبانی نظری
تحقیق
۲-۱-تعریف ژئوپلیتیک
این واژه، ابتدا در سال ۱۸۹۹٫م توسط دانشمند علوم سیاسی سوئد به نام رودولف کیلن وضع شد و به بخشی از معلومات حاصله ناشی از ارتباطبین جغرافیا و سیاست اطلاق شد. تعریفی که در این برهه اززمان میتوانیم ازژئوپلیتیک ارائه دهیم این است که:ژئوپلیتیک عبارت است از: درک واقعیت‎های محیط جغرافیایی به منظوردستیابی به قدرت، به نحوی که بتوان در بالاترین سطح وارد بازی جهانی شد و منافع ملی و حیاط ملی را حفظ کرد، به عبارت دیگر ژئوپلیتیک عبارت است ازعلم کشف روابط محیط جغرافیایی و تأثیر آن بر سرنوشت سیاسی ملل(عزتی،۷۰:۱۳۸۲).
سائل بی کوهن، جغرافیدان و ژئوپلیتیسین معاصر آمریکایی، تعریف زیر را ارائه میدهد: « ژئوپلیتیک به عنوان تحلیل تعامل میان زمینههای جغرافیایی و دیدگاههای مرتبط با آن و فرآیندهایسیاسی تعریف
میشود». زمینه‎های جغرافیایی و فرآیندهای سیاسی هر دو پویا بوده و بر یکدیگر تأثیر گذاشته و تأثیر
می‎پذیرند و ژئوپلیتیک پیامدهای این تعامل را مورد توجه و بررسی قرار می‎دهد( کوهن، ۱۳۸۷: ۴۳).
ژیروید اتوتایل معتقد است، ژئوپلیتیک در قرن بیستم از تاریخ پر فراز و نشیبی بر خوردار بوده و توانسته است. دررساندن معنی ارتباط کلی بین جغرافیا و سیاست موثر باشد ولی معنی کردن ژئوپلیتیک کاری بس مشکل است.زیرامعنی مفاهیمی‎چون ژئوپلیتیک تمایل به متغیر و تحول دارند و متأثراز
دوره‎های تاریخی و ساختارهای نظم جهانیاند که آنها خود تحول پیدا میکننداو معتقد است کیلن و سایر متفکرین امپریالیستی،ژئوپلیتیک را به عنوان بخشی از دانش استعماری غربی فهمیده اندکه ازروابط بین سیاست عناصر طبیعی زمین بحث می‎کند(عزتی،۷۴:۱۳۸۲).
لورو و توال ژئوپلیتیک را دو روش ویژه ای می‎دانند که پدیده بحرانی را کشف وتحلیل میکند وراهبردهای تهاجمی‎یا دفاعی را برسر یک محدوده ارضی از نقطه نظر محیط جغرافیایی انسانی و طبیعی تعریف میکند. دیدگاهی هم وجود دارد که ژئو پلیتیک را معادل “راهبرد ” (استراتژی ) میداند وبرای نمونه به ژئوپلیتیک ریگان یا ژئوپلیتیک گور باچف اشاره می‎کند(لورو و توال،۳۴:۱۳۸۱).
ژئوپلیتیک مطالعه روابط بین المللی ومنازعات از لحاظ جغرافیایی است به عبارتی تأثیر عوامل جغرافیایی نظیر: موقعیت، فاصله و توزیع منابع طبیعی و انسانی بر روابط بین المللی را موضوع ژئوپلیتیک تشکیل
میدهد. دکتر میر حیدر نیز تعریف ژئوپلیتیک را با همین دیدگاه بدین صورت ارائه میدهد.«شیوههای قرائت ونگارشسیاستبینالمللتوسطصاحبانقدرتواندیشهوتأثیرآنهابرتصمیمگیریهای سیاسی در سطح ملی و منطقهای»(میر حیدر،۲۲:۱۳۷۷)
مفهوم ژئوپلیتیک در طول زمان تحول یافته و برداشت‎های گوناگونی از آن به دست آمده است. اجمالاً می‎توان تأثیر عوامل جغرافیایی را در ۳۰ تعریف ارائه شده بر یک مسئله محوری شناخت و نسبت به آن موضع گرفت. این متغیرهای اصلی به شرح جدول زیر عبارتند از:
جدول ۲-۱: مفهوم ژئوپلیتیک
منبع: (کلاه مال همدانی،۶۴۷:۱۳۹۱)

یک مطلب دیگر:
تحلیل پیامد‎های ژئوپولیتیک مقاومت نهضت جنگل در هویت ملی ایران- قسمت ۱۰

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.