قدرت ملی پدیده ای دو وجهی است؛ یعنی هم وسیله است و هم هدف، وسیله است که دولت ها و رهبران سیاسی از آن برای تحصیل اهداف ملی و امنیت ملی خود استفاده می‎کنند. شکل عینی و تجلی اصل کاربردی قدرت ملی در استراتژی ملی است که رهبران سیاسی کشور آن را برمی‎گزیند. در استراتژی ملی است که رهبران سیاسی، الگوی بهینه کاربردی قدرت ملی را برای دست یابی به اهداف ملی متعین و متجلی می‎کند. قدرت ملی نیز به آن وابسته است. از این روضرورت بقای ملت و کشور و نیز سرافرازی ملی ایجاد میکند ملت هاو دولتها دائما درتکاپوی حفاظت و توسعه قدرت ملی خود باشند؛ چراکه ملت بقا و سرافرازی ملی را نیز قدرت ملی تشکیل می‎دهد (زرقانی، ۱۳۸۶: ۱۰۷) .
برخی مؤلفه ها به صورت مستقیم بر افزایش و یا کاهش سطح قدرت ملی تأثیر می‎گذارد اما برخی مؤلفه‎ها وجود دارند که جنبه نسبی دارند و به تنهایی نمی‎توان تأثیر آنها را بر افزایش و کاهش سطح قدرت ملی عنوان نمود و باید در یک محدوده خاص و قالب مشخص آنها را بررسی نمود. نکتهای که در این باره میتوان مورد اشاره قرار داد این است که قدرت ملی از نظر تاریخی با ظرفیت و توان نظامی‎پیوند خورده است، زیرا جنگ ها در روابط بین المللی تعیین کننده بوده و شکست یا پیروزی ؛ شاخصی برای ارزیابی قدرت آنها بوده است ( حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۲۵۱)
در حالیکه قدرت ملی در ارتباط با اجزای سیاست خارجی جنبه نسبی دارد. به اعتقاد والتر لیمپن سیاست خارجی عبارت است از برقراری موازنه بین تعهدات یک کشور با قدرت آن. بنابراین برای سنجش قدرت ملی یک کشور باید آن را در ارتباط با خواست ها و تعهدات آن و نیز در ارتباط با کشورهای دیگر مورد بررسی قرار داد. بنابراین برای تشخیص قدرت ملی یک کشور نمیتوان بر روی یک عنصر به تنهایی تکیه کرد مثلاً وسعت زیاد برزیل، جمعیت زیاد پاکستان، تولید صنعتی بلژیک و غیره را نمی‎توان مبنا قرار داد (حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۲۵۳)
۲-۱۰-منشأ و مبادی قدرت ملی
قدرت ملی دارای منشأ و مبادی گوناگونی است که در یک کارکرد جمعی به تولید قدرت ملی می‎پردازد. اما در عین حال یک مجموعه عوامل اصلی وجود دارند که اثر مستقیم و مؤثر بر قدرت ملی می‎گذارد و به واسطه فراگیری که می‎توان برای آن قائل بود، چنان استنباط می‎شود که شاکله اصلی قدرت ملی را این مؤلفه ها تشکیل می‎دهد، اما یک مسئله اساسی در تعیین قدرت ملی، عواملی است که قدرت ملی را تشکیل میدهد و زیرا برای این دسته عوامل دو کیفیت می‎توان بیان نمود. یک اینکه برخی از این عوامل به صورت کمی‎و برخی به صورت کیفی هستند، دیگری اینکه برخی از عوامل اثر و وزن زیاد و برخی از وزن کم در ارزیابی قدرت ملی برخوردارند(حافظ نیا، ۱۳۸۶: ۶۸).
از این حیث اندیشمندان و صاحب نظران از حوضه‎های مختلف، هر یک درباره عوامل مهم و تأثیرگذار بر قدرت ملی را اظهار نظر کرده اند که بخش عمده ای از آنها اشتراک نظر دارند اما مشکل اصلی و مشترک همه آنها اندازه گیری قدرت ملی و شاخص سازی آن است. علت اصلی این مسئله، وجود برخی عوامل و متغیرهای کیفی است. وجود متغیرها و عوامل کیفی باعث شده تا امکان اندازه گیری دقیق برای فعالین این حوزه میسر نباشد و حتی برخی که موفق به ارزیابی و اندازه گیری متغیرهای کیفی شده اند، امکان توافق نظر و اجماع میان اندیشمندان این حوزه بر روی نتیجه کسب شده حاصل نشود.و همچنین علاوه بر این مسئله ای که عنوان شد، مشکل اساسی دیگر این است کسی نتوانسته است مدل مناسبی برای اندازه گیری جامع قدرت ملی ارائه دهد. اما با تمام این اوصاف برخی از صاحب نظران، اندیشمندان اهل فن و محققین توانسته اند بر اساس پاره ای از عوامل و متغیرها، میزان قدرت کشورها را بسنجند و آنها را با هم مقایسه نمایند (حافظ نیا،،۸۵:۱۳۸۵).
با بررسی نظرات مطرح شده، به سهولت می‎توان به وجه اختلاف و وجه اشتراک نظرات صاحب مظران دست یافت و از آن مطلع شد که در ادامه به برخی از مهم ترین این نظرات اشاره می‎شود.یکی از افراد صاحب نظر در این باره اظهار نظر نموده، مارتین گلاسنر است. به اعتقاد گلاسنر، قدرت ملی در هفت فاکتور اصلی ۱- سرزمین؛ ۲-جمعیت؛ ۳-حکومت؛ ۴-اقتصاد؛ ۵-ارتباطات؛ ۶-قوه نظامی‎و روابط خارجی خلاصه می‎شود که هر یک از این هفت پارامتر خود دربرگیرنده زیرمجموعه ای از متغیرهای مؤثر بر قدرت ملی است. در جدول ذیل جزئیات هریک از هفت متغیر اصلی ارائه شده است.
جدول ۲-۲: منابع قدرت ملی از نگاه مارتین گلاسنر

ردیف عوامل اصلی جزییات مربوط به عوامل
۱ سرزمین موقعیت، انداز، شکل، وسعت، عمق استراتژیک، منابع طبیعی، بنیادهای زیستی
۲ جمعیت جنبه‎های کیفی و کمی‎نظیر تعداد، نسبت جنسی و سنی، نیروی نظامی‎ناشی از آن، مهاجرت، سطح آموزش، سواد، توزیع فقر، کیفیت ملت، ترکیب ملت، نخبگان،نهادهای سیاسی، طرزفکر و علائق ملی
۳ حکومت ساختار، کارایی، مردمی‎بودن، مقبولیت عمومی، کیفیت مدیران و رهبران سیاسی، سلامت عملکرد و قانونگرایی
۴ اقتصاد ثروت، تولید ناخالص ملی، ظرفیت تولید، مازاد تجاری، علم و تکنولوژی، سرمایه گذاری، تحقیقات، صنعت، مهارت نیروی انسانی، مدیریت، کشاورزی، بانک، بیمه
۵ ارتباطات حمل و نقل، جریان کالا، خدمات و عقاید، سطح آگاهیها، رادیو، تلویزیون، مطبوعات و نشریات
۶
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.