دانلود پایان نامه درباره تحلیل انتقادی گفتمان، پدیده های اجتماعی

دانلود پایان نامه

آنچه دراین رساله مورد واکاوی قرار می گیرد مفهوم آزادی درکتب درسی وتصوری از آزادی که در دانش آموزان درونی شده است می باشد.برای انجام این امرازنظریه گفتمان استفاده می شود. ازمنظرنظریه پردازان گفتمان هیچ امری خارج از گفتمان وجود ندارد ومعانی نشانه ها ورفتارها جزدرون گفتمانها قابل فهم نیست .«از نظرسوسور(1378)کلمات ونشانه ها معنای خود را نه از ارجاع به جهان خارج بلکه از طریق رابطه ای که با یکدیگردارند دردرون یک نظام زبانی بدست می آورند. مثل تورهای ماهی گیری هر خانه ،ازآن جهت یک خانه هست که خانه کناری نیست و مجموعه خانه ها ی تور وقتی در کنار همدیگر قرار می گیرند یکدیگر را تعریف وتحدید می کنند»(سلطانی،1384، 75-74). هر مفهوم ذاتا دارای معنا نیست وهیچ بنیانی وجود ندارد که به مفاهیم معنا بخشد،مفاهیم معنایشان را از گفتمانی که درآن قرار گرفته اند کسب می کنند،آزادی نیز از این قاعده مستثنا نیست .آزادی درون گفتمان های متفات معنای متفاوتی پیدا می کند.هرگفتمان بر مبنای بنیانهای فکری وارزشی خود دالهای خاصی را اطراف مفهوم آزادی مفصل بندی می کند.در گفتمان اسلام سیاسی(شیعه دوازده امامی) که گفتمان حاکم برکتب درسی است،آزادی معنای خاصی می یابد وباتوجه به این معنا دالهای خاصی با این مفهوم مفصل بندی می شوند.بنا برنظر متفکرینی که درقسمت قبل به آنها اشاره شد دال مرکزی آزادی دراین گفتمان رضایت خداوند ودالهای دیگر رهایی از هوای نفس ،استقلال ،رهایی ازاستبداد،رهایی ازاستعمار، ،انجام تکلیف وغیره می باشدکه با آزادی مفصل بندی می شود. درگفتمان حاکم برکتابهای درسی که مورد تحلیل قرارخواهند گرفت غرب به صورت کلیت وغیریتی برای تعریف خود درنظر گرفته شده است. درگفتمان غرب نیزبنابرنظرمتفکرینی که درقسمت قبل به آنها پرداخته شد دالهایی چون پاسداری از ارزشهای فردی ،حفظ حریم خصوصی ،انتخاب گری ،خلاقیت ونو آوری وغیره اطراف آزادی مفصل بندی می شوند درعین حال دال مرکزی مهیا کردن شرایط برای بالفعل کردن همه استعدادهای ذاتی انسانی است.لازم است دراینجا یادآوری شود این پژوهش درصدد اثبات یا شمارش این دالها درخلال متون درسی نمی باشد بلکه تنها برای روشن شدن کلیات مطلب مورد پژوهش نگاه کلی به آن شده است.تعاریف مختلف آزادی رامی توان در دو قالب بررسی کرد،این صورت بندی دوگانه ازآزادی برای اولین بارتوسط برلین(1368) انجام گرفته است:آزادی مثبت وآزادی منفی .آزادی مثبت را می توان به دو دسته تقسیم کرد:آزادی درونی یا اخلاقی وآزادی بیرونی.آزادی منفی که در پاسخ به این پرسش مطرح می شود که قلمرویی که شخص عملا آزادی داشته تا بدون دخالت دیگران به آنچه که می خواهد عمل کند کجاست؟یعنی حدود حریم خصوصی.این آزادی محصول تحولات فکری انسان فرد باورقرون جدید است.آنچه در دنیای کنونی غرب بر آن تاکیدمی شودمطابق با اصول آزادی منفی است.
دراین پژوهش برای تحلیل مفهوم آزادی در کتب درسی ازنظریه لاکلا وموفه استفاده شده است تامشخص شود درکتب درسی چگونه از آزادی تصویر سازی می شود.اینکه باید این تصویربااصول ومبانی اسلام سیاسی (شیعه دوازده امامی) همخوانی داشته باشدومنعکس کننده ایدئولوژی طبقه حاکم باشد نیازی به انجام تحقیق ندارد زیرا این امر جزء اهداف اعلام شده شورای عالی انقلاب فرهنگی می باشد(فتحی، ،68:1381 ).اما چگونگی این تصویر سازی در این رساله بوسیله نظریه گفتمان لاکلا و موفه نشان داده خواهد شد.نظریه گفتمان لاکلا وموفه نظریه ای به تمام معنا پساساختارگرایانه است که ازکارایی بسیار بالایی برای تبیین چگونگی ظهور،استمراروافول گفتمانها وبررسی تعامل میان آنها برخوردار است. در واقع این نظریه قابلیت توجیه کنندگی شگفت انگیزی برای تحولات اجتماعی دارد. لاکلا وموفه به دلایل مختلف همچون استفاده از نظام نشانه شناختی سوسوری وترکیب آن بادیدگاههای دیگران نظریه ای جامع ویکدست فراهم آورده اند که ابزارهای تحلیلی بسیار کارآمدی برای تحلیل پدیده های سیاسی واجتماعی درسطح کلان در اختیارما قرارمی دهند (سلطانی،108:1384 ). بوسیله این نظریه ما می توانیم بفهمیم گفتمان حاکم برکتب درسی چه تصویری ازآزادی ارائه می دهد؟ وچگونه این تصویرمورد تاکید قرار می گیرد وبرجسته می شود . برجسته سازی گفتمان طی فرایندی صورت می گیرد ،برای بررسی این امر باید ابتدا دال هایی که در یک گفتمان بر آنها تاکید می شود مشخص کرد. بنابر این در این پژوهش برای تحلیل هر درس ابتدا گفتمان حاکم و دال های که در آن درس بر آنها تاکید می شود (این دالها دالهایی هستند که گفتمان حاکم بر درس باآزادی همراه می کند) مشخص خواهد شد ودرادامه چگونگی تاکید براین دالها ونحوه برجسته سازی هر یک از آنها مشخص خواهد شد.
یکی از مهمترین راههایی که به نظر می رسد درخلال متون برای برجسته سازی گفتمان خود از آن استفاده می شود استفاده از یک گفتمان غیر است .در این فرایند گفتمان غیر ودال های مربوط به آن به حاشیه رانده می شود وگفتمان خود به صورت سلبی خود را بازتعریف می کند .در طی تحلیل وواکاوی متون ،گفتمان غیروهمچنین دال های مربوط به آن در هر درس مشخص می شود (این دال ها دال هایی هستند که درگفتمان غیر باآزادی مفصل بندی می شوند) سپس نحوه حاشیه رانی گفتمان غیر ودال های مربوط به آن مشخص خواهد شد.هم چنین مشخص می شود دانش آموزان به عنوان کسانی که کتب درسی برای آنان نوشته شده چه تصویری ازآزادی دارند؟این امر را می توان با استفاده ازمفهوم برجسته سازی وحاشیه رانی در نظریه لاکلا وموفه انجام داد.
بنابرنظریه لاکلاوموفه سوژه درنظریه مذکور همواره تعارضی میان خود وبیرون احساس می کند وبوسیله همین تعارض هویت یابی می کند. هویت جمعی نیز دقیقا همانند هویت سوژه حاصل می شود. دراینجا غیریت سازی اجتماعی نقش اصلی را بازی می کند زیرا هر گفتمانی ضرورتا نیاز به گفتمان رقیب دیگری دارد تا بواسطه آن هویت یابد. هیچ جامعه یکدستی را نمی توان یافت که درآن فقط یک جهان بینی یا گفتمان حاکم باشد.هرگفتمانی به منظور هویت یابی شروع به تولید دشمن می کند (سلطانی ،1384 :111 ).حال سوال اینجاست که وقتی سوژه ها درموقعیت سوژگی گفتمانها قرار می گیرندچگونه عمل می کنند؟ گفتمانها ذهنیت سوژه را در راستای دو قطب ماوآنها سامان می دهند ما برجسته شده وآنها به حاشیه رانده می شوند. بنابراین،هویت یابی بواسطه غیریت سازی وغیریت ها به کمک برجسته سازی وحاشیه رانی شکل می گیرد.« برجسته سازی وحاشیه رانی اساسا سازوکاری بسیار پر کاربرد در تحلیل متن در حوزه زبان شناسی است. فرایندهای برجسته سازی درسطح بند یاجمله عمل می کنندوبخش هایی از جمله رامورد تاکید قرار می دهندو بخش هایی دیگر رابه حاشیه می رانند. درسطح فراتر از بند نیز گزینش واژگانی باعث برجسته شدن وبه حاشیه رفتن بخش هایی ازمتن می شود. به این ترتیب، فرایندهای برجسته سازی وحاشیه رانی باعث قطبی شدن بندها ومتون می شوند ومتن را بین دوقطب ماوآنها سامان می دهند.قطب مثبت متن همواره به ما برمی گردد وقطب منفی متن به آنها.اما منشاء این قطبیت هاونگاه دوگانه سازانسان که برزبان تاثیر می گذاردوبه واسطه ی آن،واقعیات پیرامون اودوپاره می کند وآنها را به گونه ای متفاوت ازآنچه هستند بازنمایی می کند درموقعیت سوژگی است که گفتمان ها برای او فراهم میکنند .این امرباعث قطبی شدن ذهن سوژه وبالطبع قطبی شدن رفتاروگفتاراو می گردد»(همان: 114 ).
اما نظریه ی لاکلا وموفه نظریه ای سیاسی-اجتماعی وخارج ازحوزه ی زبان شناسی است وبه همین دلیل فاقد ابزارهای تحلیل زبانی لازم است. بنا براین این پژوهش درکنارنظریه ی گفتمان لاکلا وموفه ازنظریه فرکلاف بهره خواهد برد .درواقع همان طور که (یورگسن وفیلیپس2002 : 171 -137)گفته اند ترکیب این دو رویکرد می تواند چهارچوب مناسبی را فراهم آورد.فرکلاف هم پیشنهاد می کند برای تحلیل متن عناصری ازنظریه لاکلاوموفه با نظریه ی اوترکیب شود
(فرکلاف،2003 :228).بااین حال، با وجود نکات مشترک ،این دونظریه ،تفاوتهایی نیز باهم دارند که لازم است به هردوی آنها اشاره شود.باوجود تعابیرمتفاوت از گفتمان دراین دونظریه ،هر دوی آنهابه سازنده گرایی اجتماعی معتقدند واینکه گفتارما نقشی فعال درخلق وتغییر جهان،هویت وروابط اجتماعی ما داردوهمچنین معتقدند دانش ما درباره جهان عینی نیست بلکه محصول گفتمان است.با این وجود فرکلاف بین امور گفتمانی وغیرگفتمانی تفاوت می گذارد ولی لاکلا وموفه هیچ تمایزی بین امور گفتمانی وغیر گفتمانی قائل نیستند وتبیینی یکدست ازهمه پدیده های اجتماعی وفرهنگی به دست می دهند.فرکلاف هد ف ازتحقیقات خود راطرفداری از مظلومان ورهایی بخشی ازطریق آشکارساختن کارکردهای ایدئولوژیک زبان وگفتمان می داند.این نگرش ریشه مارکسیستی دارد. فرکلاف ولاکلاوموفه ازاین جهت که زبان بارایدئولوژیک دارد وباعث پنهان شدن حقیقت میشود باهم همرایند اما اینکه نگرش دیگران ایدئولوژیک است اما نگرش ما نه چندان توجیه پذیر نیست از این جهت لاکلا وموفه مفهوم ایدئولوژی را کلا کنار گذاشته وبه جای آن مفهوم گفتمان را جایگزین کرده اند ماهم در این رساله مفهوم گفتمان را با ایدئولوژی جایگزین می کنیم.
عمده ترین تفاوت نظریه لاکلا وموفه با فرکلاف این است که نظریه لاکلاوموفه برای تحلیل پدیده های اجتماعی درسطح کلان بکار می رود ونظریه فرکلاف برای تحلیل های خرد زبانی بکار می رود.در واقع این دو نظریه مکمل همدیگرند وباترکیب آنها می توان به نظریه ای دست یافت که قابلیت تبیین های کلان وخرد را به طور همزمان داشته باشد به طور مثال نظریه گفتمان لاکلا وموفه تعامل گفتمانها را در قالب رقابت برای انتساب معنا به دال های شناورتوضیح می دهد وچون زبان یکی از مهمترین ابزارهای انتساب وتثبیت معناست برای تحلیل کارکردهای زبان درانتساب معنا به دال های شناور می توان از ابزارهای تحلیل متن در تحلیل گفتمان فرکلاف استفاده کرد.دراین پژوهش باترکیب این دونظریه به تحلیل متون ومصاحبه ای که از دانش آموزان انجام گرفته می پردازیم.به بیانی دیگر ابتدا درسی که در ارتباط باموضوع آزادی است انتخاب می شود سپس درسه سطح توصیف ،تفسیروتبیین موردبررسی قرار می گیرد.متن درسطح توصیف که سطح خرد این پژوهش است تنها با استفاده از نظریه فرکلاف واکاوی می شود در مرحله بعد یعنی تفسیروتبیین ،یافته های قسمت توصیف با استفاده از نظریه لاکلا وموفه وفرکلاف مورد تحلیل قرارمی گیرد به بیانی دیگردرابتدا سعی می شود به چهار سوال اساسی که فرکلاف در قسمت تفسیر مطرح می کند پاسخ داده شود.سپس بااستفاده ازنظریه لاکلاوموفه گفتمان حاکم بر درس،دالهایی که آن گفتمان باآزادی همراه می کندوهمچنین گفتمان غیر ودال های مربوط به آن وچگونگی برجسته سازی گفتمان خود ودال های آن وحاشیه رانی گفتمان غیر ودال های مربوطه نشان داده خواهدشد.درپایان این تصویر از آزادی با توجه به نظر آیزیا برلین قالب بندی می شود.برای تحلیل مصاحبه دانش آموزان نیز دقیقا این امرتکرارمی شود.
با توجه به چهارچوب نظری که تا به حال شکل گرفته است دراین رساله سعی خواهد شد مرزبندی و غیریت سازی میان گفتمان حاکم بر متون درسی وگفتمان غرب در ارتباط با آزادی مشخص شودوبا ترکیب نظریه گفتمان لاکلا وموفه با روش تحلیل انتقادی گفتمان سعی خواهد شدعلاوه بر سوالاتی که قبلا مطرح شد به سوالات زیر پاسخ داده شود:در این متون چه معناهایی تثبیت وبرجسته می شوند وچه معناهایی حذف یا به حاشیه رانده می شوند؟ نقاط مرکزی این گفتمان در رابطه باآزادی چیست؟نزاع میان این گفتمان باگفتمان غرب برسر تعریف چه دالهایی است؟آیا تصویر ارایه شده ازآزادی برای دانش آموزان هژمونیک شده است یا دچار بی قراری است؟دالهای خالی این تصویرازآزادی در دیدگاه دانش آموزان چیست؟
وآیا آنها در موقعیت سوژگی هستند یا خیر؟!
فصل سوم:
روش‌شناسی پژوهش
دراین پژوهش ازروش کیفی به منظوربررسی موضوع بهره گرفته شده است.رویکرد کیفی به تحقیقات اجتماعی ما را ملزم به بررسی این مسئله می سازد که چگونه آنچه که درعالم ،واقعیتی عینی وبیرونی بنظرمی رسد،درحقیقت برساخته شده است واین امکان رابه ما می دهد که درک عمیق تری ازدیدگاه کنشگران اجتماعی بدست آوریم(بلیکی،1384 :301).ازآنجا که هدف این مطالعه درک عمیق مفهوم آزادی وکشف معانی ذهنی دانش آموزان دراین ارتباط می باشدازاین روش بهره جسته می شود.
3-1.جامعه آماری، روش نمونه گیری وحجم نمونه:
با توجه به اهداف این رساله که تحلیل مفهوم آزادی در کتب درسی(مقطع دبیرستان) وهمچنین دستیابی به معنای آزادی نزد دانش آموزان می باشد مادراین رساله دو واحد تحلیل خواهیم داشت :الف واحد تحلیل کتاب درسی ب. واحد تحلیل دانش آموز
الف. واحد تحلیل کتاب درسی : با درنظر گرفتن هدف این پژوهش بالطبع جامعه آماری مورد نظر ماکلیه متونی است که درکتب درسی دوره تحصیلی دبیرستان در کشور درسال تحصیلی 94-93 به نگارش درآمده است.ودر مدارس تدریس می شود. این کتب شامل موارد زیرمی باشد:
جدول3-1 :کتب درسی دبیرستان
کتب سال اول دبیرستان
کتب رشته علوم انسانی
کتب رشته علوم تجربی
کتب رشته ریاضی
ادبیات فارسی،فیزیک
زبان فارسی،انگلیسی
شیمی،مطالعات اجتماعی
علوم زیستی وبهداشت
ریاضیات،دین وزندگی
انگلیسی،آمارومدل سازی