دانلود پایان نامه درباره نظام آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران، تحلیل محتوای کتاب های درسی

2006
آیاشماآزادید؟آیامی توانیدآزادباشید
ایجاددرک عمیق ازمفهوم پیچیده آزادی دردانش آموزان ازطریق مطالعه وانجام تحقیق
بررسی وارزیابی انتقادی موضوعات مرتبط با آزادی
منبع: مولف
2-1-2 .آثارداخلی
• چالش های بازتولیدهژمونی دولت ازطریق گفتمان مدرسه
رضایی وغلامرضا کاشی (1384)،این کارمثالواره ای ازکارهای انجام شده درحوزه مطالعات فرهنگی می باشدوبه نوعی درقلمرو مطالعه ایدئولوژی نیز قرار دارد.این دو در مقاله مذکور درصدد پاسخ گویی به دو سوال هستند:آیا ساختارایدئولوژیک مدارس ایران عملکرد ایدئولوژیک آنراتضمین می کند؟وآیا مدارس درعمل قادرند ذهنیت سوژه های اجتماعی رابه نحوی شکل دهند که مقوم هژمونی حکومت باشد؟این مقاله بانقد برنامه پژوهی آلتوسری شروع می شودسپس بااستفاده ازنظریه گفتمانی لاکلاوموفه از زاویه ای دیگربه بحث آموزش وپرورش ومدرسه می پردازد وبا تکمیل چنین برنامه ای با دستگاههای نظری گرامشی وهال پروژه خود راپیش می برد با اینحال منطبق بر دستگاه نظری هال است .این تحقیق به شیوه مورد پژوهی یااتنوگرافی از نوع مطالعه موردی انجام شده است.نتایج این پژوهش نشان می دهدکه برخلاف نظریه های باز تولید ، توان بازتولید نهادی نظیرمدرسه امری مفروض وتضمین شده نیست .ناسازه ها درگفتمان مدارس وقدرت گفتمان های رقیب (بیرون مدرسه)دوعامل مهم دراین رابطه اند.گسست میان سطح تولید ومصرف ،یکی ازناسازه های عنوان شده است.به بیانی دیگرعلی رغم تولید پیام های ایدئولوژیک درسطح سازمان ،مدارس دررویه های روزمره خود چندان پای بند به این موارد نیستند.ناسازه دیگر گفتمان مدرسه ناهمخوانی صورت های متصلب ایدئولوژیک وصورت های گفتمانی موجود در مدرسه است.هرچنددرسطح سازمان هنوز با ایدئولوژی زمان انقلاب بامقوله پرورشی برخورد می شود اما نوعی تحول گفتاری درسطح مدرسه رخ داده است .واقعیت امر این است که امروزه مدارس تاحدزیادی درخدمت خانواده هاست نه دولت.درواقع شرط کافی برای تکوین ذهنیت دانش آموزان درمدارس ترکیبی ازسرمایه های تحصیلی ومذهبی والدین است.هرگاه این سرمایه ها به گونه ای انباشت شوند که امکان گفتمانی بیشتری برای دانش آموزان فراهم شود تاعناصرآن باعناصرگفتمان مدرسه همخوانی داشته باشد مدارس نیز درتکوین ایدئولوژیکی ذهنیت موفق ترعمل خواهدکرد.
• جنسیت درکتاب های درسی
عبادالهی ، اسماعیل زاده و زرسازکار(1389)به تشریح نحوه عملکرد نظام آموزش وپرورش ایران در تداوم نابرابری جنسیتی پرداختند. آنها درکارشان ازنظریات آلتوسر،گرامشی وبوردیو سود جستند.دراین تحقیق با الهام ازنظریه بوردیووبا توجه به شرایط موجود در ایران ،نقطه محوری نظریه بوردیوازنابرابری طبقاتی به نابرابری جنسیتی تغییر کرده است تا نحوه عملکرد نظام آموزش وپرورش ایران در تداوم نابرابری جنسیتی از طریق بررسی محتوای کتب درسی مشخص شود.در این پژوهش از روش تحلیل محتوا استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش کتاب های درسی نظام آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران بوده است که ازبین آنها 4 کتاب درسی مقطع پنجم ابتدایی یعنی کتابهای فارسی بخوانیم ،فارسی بنویسیم،علوم وریاضی به عنوان نمونه انتخاب شد .مقولات در این پژوهش تعداد تصاویرمرد یا زن،شغل های معرفی شده برای مردان وزنان وویژگی های نسبت داده شده به مردان یازنان وواحد تحلیل درس(مضمون درس،جملات وتصاویر)می باشد.بنا بر یافته های مقاله مذکور کتابهای درسی در نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران مملو از مضامین جنسیتی است ونهاد آموزش وپرورش با استفاده از کتابهای درسی به تقویت وباز تولید ارزش ها ،نگرش ها ،اعتقارات وباورهای جنسیتی می پردازد.این امر باتوجه به ساختارهای پدرسالار/مردسالار ِجامعه ایران که ریشه در سنت وگذشته تاریخی ایران دارد ،به لحاظ انتقادی قابل توجه است.
• تحلیل محتوای کتب درسی جامعه شناسی دوره متوسطه از حیث حقوق شهروندی
پوررجبعلی (1385)این تحقیق رابا هدف پاسخ گویی به سوالات زیرانجام داده است:آیا در محتوای کتابهای درسی جامعه شناسی مفاهیم حقوق شهروندی مطرح شده است؟ آیا درمحتوای کتب درسی جامعه شناسی به نقش دولت درتامین حقوق شهروندان اشاره شده است؟به هریک ازابعادحقوق شهروندی اعم ازاجتماعی،مدنی،فرهنگی و سیاسی به چه مقدار پرداخته شده است؟ محقق در کارش ازنظریات گیدنز،هابرماس ومارشال سود جسته وبا استفاده از روش تحلیل محتوای مارشال به بررسی کتاب های درسی جامعه شناسی دوره متوسطه پرداخته است .واحد های تحلیل کلمات ، جملات، مفاهیم متون کتاب های درسی جامعه شناسی دوره متوسطه هستند که از جنبه حقوق شهروندی مورد بررسی قرار گرفته اند. ابعاد حقوق شهروندی در این تحقیق: 1-حقوق اجتماعی 2-حقوق سیاسی 3-حقوق مدنی 4-حقوق فرهنگی میباشد.نتایج حاصل از این تحقیق ،حاکی از کمرنگ بودن محتوای کتب درسی مورد بررسی ،از لحاظ مفاهیم مربوط به حقوق شهروندی می باشد،بطوریکه دراین کتابها کل مطالب بکار رفته درزمینه حقوق شهروندی 50 مورد می باشد از بین شاخص های متعدد حقوق مدنی (بر اساس الگوی مارشال) تنها به دو شاخص آزادی عقیده و بیان و برابری در قبال قانون(جمعا15مورد) اشاره شده است.از میان انواع جلوه های مشارکت سیاسی در کتاب های جامعه شناسی تنها به حق رای و آزادی تشکیل احزاب و انجمن ها (جمعا17مورد) اشاره شده است.بر اساس الگوی مارشال از بین شاخص های حقوق اجتماعی ،تنها به یک شاخص یعنی حق کار(9مورد) اشاره شده است و همچنین با وجود اقوام چند گانه در ایران و استفاده کتاب های مشترک درسی برای تمام قومیت ها ، توجه کمی به حقوق فرهنگی(9مورد) در کتاب شده است.
• بررسی جایگاه ارزش های شهروندی درکتاب های درسی دوره آموزش عمومی
عبادالهی و منصوری (1389)به تحلیل انتقادی کتب درسی پرداخته اند.هدف از این تحقیق ،دستیابی به چگونگی بازنمایی مفهوم شهروندی وارزش های منتسب به آن در متون کتابهای درسی است تابدین وسیله یک تصویر کلی از شهروند مورد نظر سیاستگذاران فرهنگی به دست آید. چهارچوب نظری این پژوهش نظریه بازتولید آلتوسر وگرامشی است.روشی که دراین مقاله استفاده می شود روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف است .جامعه آماری این پژوهش کلیه متونی است که درکتابهای درسی دوره آموزشی عمومی درکشور به نگارش درآمده است.حجم نمونه کتابهای فارسی،تعلیمات اجتماعی وتعلیمات دینی وفرهنگ اسلامی که در سال تحصیلی (86-1385) درمقطع ابتدایی وراهنمایی تدریس می شدند. در این پژوهش مفهوم انتزاعی شهروندی، مقوله بندی و شاخص گذاری شده این مقوله بندی شامل دو ستون به نامهای حقوق وتکالیف یامسئولیت ها می باشد درمرحله بعد هر یک از این ستونهابه مواردی تقسیم شدند .حقوق) آزادی ،برابری،مشارکت،امنیت واحترام )تکالیف (تعهد به جامعه وقانون گرایی )سپس با استفاده از روش تحلیل انتقادی گفتمان (نورمن فرکلاف) ، گفتمان شهروندی موجود در این متون مورد توصیف ، تفسیر و تبیین قرار گرفته است. بر اساس یافته های تحقیق ارزشهای شهروندی دموکراتیک همچون آزادی ،برابری ،مشارکت ،امنیت واحترام مدنظر سیاست گذاران فرهنگی کشور ما در تهیه و تالیف متون کتاب های درسی نیست و گفتمان شهروندی حاضر در کتب درسی مورد مطالعه تنها به القاء ایدئولوژی های همچون تقیه ، اطاعت وانفعال سیاسی قناعت وتحمل، مرد سالاری و برتری طلبی مذهبی و فرهنگی می پردازد.
• بررسی وتحلیل مولفه های حقوق بشردرکتاب های درسی دوره ابتدایی
فتحی ودیگران (1393)به واکاوی مفاهیم حقوق بشردرخلال کتب درسی پرداخته اند.این پژوهش با هدف بررسی وتحلیل مولفه های حقوق بشر در کتاب های درسی دوره ابتدایی انجام گرفته است. این مولفه ها شامل موارد این می باشد:حق امنیت،حق حیات،حق مالکیت،حق حمایت ازحریم خصوصی افراد،منع بردگی،حق برخورداری ازسلامتی وبهداشت،منع شکنجه،منع توقیف خود سرانه،آزادی بیان،آزادی مذهب وفکر ووجدان،حق برخورداری از آموزش وپرورش،حق استراحت ،حق ازدواج،حقوق پناهندگان،آزادی تشکیل اجتماعات….در این تحقیق از روش تحلیل محتوا استفاده شده است .کانون توجه این تحقیق بر پردازش داده های جمع آوری شده از پیام می باشد .این روش «آنتروپی شانون» است که پردازش داده ها را در بحث تحلیل محتوا با نگاه جدید مطرح می کند. بنا بر اذعان نویسنده بر اساس این روش ،تحلیل داده ها بسیار قوی تر ومعتبرتر عمل خواهد کرد.وواحد تحلیل در این کارصفحات (متن،پرسشها،فعالیتها وتصاویر) می باشند.وهمچنین جامعه آماری، کلیه کتابهای درسی دوره ابتدایی، شامل 36 جلد کتاب که در سال تحصیلی1390- 1389در هشت عنوان فارسی( بخوانیم)، فارسی (بنویسیم)، علوم، هدیه های آسمانی، هدیه های آسمانی (کتاب کار)،قرآن،ریاضی وتعلیمات اجتماعی ،بوده است .از میان این کتب نمونه گیری هدفمند صورت گرفته است .در نمونه گیری هدفمند قصد محقق انتخاب مواردی است که با توجه به هدف تحقیق بیشترین اطلاعات را دربرداشته باشد.بنا بر یافته های این تحقیق با وجود اهمیت آموزش حقوق بشر،هنوز توجه در خور وشایسته ای به این مهم صورت نگرفته است .به حدی که فقط به برخی از مولفه های حقوق بشر به میزان اندک در کتب درسی پرداخته شده که نشان از عدم توجه کافی فرهنگ حاکم در مرحله تدوین سیاستها ،هدف گذاریها وطراحی محتوای برنامه درسی به مولفه های حقوق بشر است.
• تحلیل محتوای کتاب های درسی دوره ابتدایی برمبنای مولفه های آموزش جهانی:
صالحی عمران ودیگران (1393)به تحلیل کتب درسی پرداخته اند.هدف اصلی این مقاله تحلیل محتوای کتاب های درسی دوره ابتدایی در راستای مولفه های آموزش جهانی می باشد. دراین تحقیق ازروش جدید تحلیل محتوا که برگرفته از تئوری سیستمهاست یعنی روش آنتروپی شانون استفاده شده است.این مقاله به تحلیل محتوای کتابهای درسی دوره ابتدایی براساس آموزش مولفه های جهانی ازجمله آموزش صلح ،آموزش محیط زیست وآموزش سلامتی اقدام نموده وبه دنبال آن است تا میزان حضور ونحوه پوشش مفاهیم مذکور در این کتابها رابررسی کند وتفاوتها ی موجود بین مولفه ها را درکتابهای درسی مشخص کند.جامعه آماری کلیه کتاب های درسی دوره ابتدایی،که درسال تحصیلی 1388-1387 درهفت عنوان فارسی(بخوانیم)فارسی(بنویسیم)،علوم،هدیه های آسمانی،قرآن وتعلیمات اجتماعی دوره ابتدایی آموزش داده شده اند می باشد. واحد تحلیل نیز صفحات (متن،پرسشها،تمرینهاوتصاویر)می باشد .نتایج حاصل از تجزیه تحلیل داده ها دراین پژوهش نشان می دهد که در خلال متون کتب درسی که موردتحلیل قرار گرفته اند ، به هر سه مولفه آموزش جهانی یعنی آموزش صلح ،آموزش محیط زیست وآموزش سلامت به یک نسبت پرداخته شده است ولی با در نظر گرفتن حجم کتابها یعنی 3349 صفحه این توجه بسیار اندک بوده است و این درحالی است که هر یک از خرده مولفه های آموزشهای مذکوربه صورت متوازن مورد توجه قرار نگرفته است وکتب درسی نیز به یک نسبت مولفه های آموزش جهانی را تحت پوشش قرار نداده اند.
• آموزش ارزش ها درمحتوای کتاب های درسی دینی دوره راهنمایی:
حکیم زاده و موسوی (1393) به بررسی متون کتب درسی پرداخته اند محققین در پژوهش حاضر درپی آن بوده اند که مجموعه ارزش های مورد تاکید در کتابهای درسی دینی دوره راهنمایی را شناسایی کنند وبه بررسی این موضوع بپردازند که:آیا همانگونه که دین اسلام به تمامی جنبه های وجود انسان توجه کرده ودراهداف تعلیم وتربیت اسلامی نیزپرورش همه جانبه ی انسان درنظربوده است ،مجموعه ارزش های موجود در کتاب های درسی دینی نیز،به صورت متعادل ومتوازن موردتوجه قرار گرفته اند؟دراین پژوهش مجموعه ارزش های اسلامی در پنج دسته اعتقادی ،عبادی،اخلاقی ،اقتصادی واجتماعی دسته بندی شده اند وازروش تحلیل محتوا برمبنای چهارچوب کرایپندورف(2004) برای تحلیل محتوای معنایی استفاده شده است. برای ارزیابی اعتبار پژوهش ، ازنظرات متخصصان موضوعی در مورد میزان تناسب هر ارزش با حیطه ی مورد نظر بهره برده شده است وثبات تحلیل نیزبراساس«روش هولستی» محاسبه شده است.جامعه آماری پژوهش مجموعه کتابهای دینی دوره راهنمایی است که در سال1385 چاپ شده اند .بررسی نتایج نشان می دهد، توجه به حیطه های پنج گانه ی ارزشی ،درمتن کتاب های درسی به صورت متعادل ومتوازن دنبال نشده است.باتوجه به نتایج این تحقیق کارکرد دین در کتابهای مورد بررسی ،به ارتباط انسان به خدا واعتقاد او به اصول دین منحصر می شود ودین نمودی درزندگی اجتماعی ،تعاملات اقتصادی ،امور روزمره وبعد اخلاقی پیدا نمی کند.دراین کتاب ها بیشترین توجه به زندگی پس از مرگ است ودائما این نکته یاد آوری می شود که انسان باید برای زندگی پس از مرگ آماده شود. درکتب درسی، دین چهارچوبی برای زندگی مادی ارائه نمی دهد واسلام دینی آخرت مدار معرفی می شود این به معنی نادیده گرفتن وغفلت از ظرفیت دین اسلام در جهت مهیا کردن زندگی این دنیایی است. در حالی که دررویکرد قرآنی ،طلب خیر ،هم برای دنیا وهم برای آخرت است.(ربناآتنافی الدنیا حسنه وفی الاخرت حسنه)فراوانی های بدست آمده دراین تحقیق نشان می دهد رویکرد غالب در کتب درسی مورد تحلیل مبتنی بر ایجاد ترس وبرحذر داشتن است بطوریکه بیش از193 باربه قیامت وعذاب الهی اشاره شده است،درحالیکه اصل بربشارت وسپس بیم دادن است :”وارسلناک الا بشیرا ونذیرا.”
• توزیع نامتوازن ارزش ها،تحلیل محتوای کتاب های درسی دوره ابتدایی برحسب سازه ی ارزش های اجتماعی:
صبوری (1393)به بررسی میزان ونحوه پرداختن به ارزش ها درکتاب های درسی پرداخته اند.نظریه مورد استفاده در این پژوهش نظریه ی پارسونزاست .پارسونزنظام ارزش های اجتماعی رابه چهارخرده نظام ارزشی(فرهنگی،حقوقی،سیاسی وارگانیکی)تقسیم کرده است.(همیلتون،1379 :85 )پژوهش حاضردرپی،مشخص کردن وضعیت موجود هر کدام از مقوله های ارزش های اجتماعی درمحتوای کتاب های درسی وبررسی این موضوع است که «آیا همان گونه که پارسونز برای ثبات جامعه توجه به تمام مقوله های نظام ارزش های اجتماعی راضروری می داند،درمحتوای کتاب های درسی دوره ابتدایی ارزش های اجتماعی به صورت متوازن مورد توجه قرارگرفته اند وآیا درپایه های مختلف دوره ابتدایی موضوع های ارزش های اجتماعی باهم ارتباط عمودی دارند؟»روش بکاررفته دراین کارازنوع توصیفی وبه لحاظ هدف کاربردی واز لحاظ روش جمع آوری داده ها باتوجه به ماهیت تحقیق، تحلیل محتوا(تحلیل احتمال وقوع) است.دراین پژوهش محتوای کتابها به عنوان پیام های ارتباطی به صورت نظام دار،عینی وکمی مورد تحلیل قرارگرفته اند. واحد تحلیل تمامی درس ها،اعم ازتصویر،جملات،مضامین،سوالات وفعالیتها بوده است.این پژوهش درسه مرحله اجرا شده است.ابتدا بامطالعه مبانی نظری تحقیق واهداف کلان دوره ابتدایی درسند تحول بنیادین وبرنامه درسی این دوره ،مقوله های ارزش های اجتماعی تعیین شدند. سپس محتوای کتابهای درسی طبق این چهارچوب مورد بررسی قرار گرفت درمرحله سوم نیزداده ها بااستفاده ازآمارتوصیفی واستنباطی پردازش شدند تا مشخص شود محتوای کتاب های درسی به چه نحوبه ارزش های اجتماعی ومقوله های آن پرداخته است؟جامعه آماری دراین تحقیق تعداد مواد درسی دوره ابتدایی،که شامل 43 کتاب درسی است که با روش نمونه گیری هدفمند ،نمونه جامعه آماری تعیین شده است.بنا بریافته های این تحقیق درکتاب های درسی دوره ابتدایی آموزش ارزش های اجتماعی ومقولات آن ازیکپارچگی ،توازن وهمه جانبه نگری برخوردارنیست وسوگیری برای بعضی ازارزش ها وجود دارد واین امر از معضلات اساسی برنامه درسی دوره ابتدایی به ویژه کتاب فارسی است.
• تحلیل محتوای مفهوم هویت درکتاب های درسی جامعه شناسی 2و1 دوره آموزشی متوسطه (رشته ادبیات وعلوم انسانی)
کهنه پوشی ها (1388) دراین مطالعه حضور هویتهای دیگر درکنار هویت ملی درکتب درسی را بررسی میکنندتا لایه های پنهان مورد تاکید مولف که ایدئولوژی خاصی رادنبال می کند وظاهرا جلب توجه نمی کند ،آشکار شود.آنها در این کارروی هدف زیر متمرکز شدند: بررسی ویژگی های محتوای کتابهای درسی جامعه شناسی 2و1 درمورد مفاهیم هویت ملی،قومی مذهبی وجنسیتی .روش بررسی دراین مقاله روش اسنادی است وبا استفاده ازتکنیک تحلیل کیفی محتوا صورت گرفته است .واحد محتوا،کلمات هستند ومقوله بندی برحسب معنی(هویت ملی،هویت مذهبی،هویت قومی وهویت فردی)می باشد.روش مقوله بندی براساس روش انباشتی است نمونه این تحقیق واژه های هویت وانواع آن درفصل سوم کتاب درسی جامعه شناسی 1 وفصل اول کتاب درسی جامعه شناسی 2 ،می باشد ومقولات آن هویت ملی،هویت مذهبی،هویت قومی،هویت فردی،هویت جنسیتی است.بنابریافته های این تحقیق رویکرد حاکم برکتب درسی همچنان در پارادایم قدیمی ملت سازی رضاخانی باقی مانده است وهرگونه تکثری رادر درون کشور نفی می کند.بادرنظرگرفتن این امر که درعصر جهانی شدن ،هویت های قومی جانی دوباره گرفته اند.محقق نتیجه می گیرد،برخورد سیاسی وغیر علمی بامفهوم هویت وتنوع فرهنگی جامعه موجب تضعیف احساس تعلق ومیزان تعهد به جامعه شده وافراد را به حاشیه انزوا وناهنجاریهای اجتماعی می کشاند.
جمع بندی مقالات فوق الذکربطورخلاصه -باتوجه به نکات اصلی- درجدول زیرارائه می شود:

                                                    .