دانلود پایان نامه درباره نظریه مورد استفاده، روش تحلیل محتوا

دانلود پایان نامه

مفهوم آزادی از جمله مفاهیمی است که در یک قرن اخیروبیشتر از طریق ترجمه از دیگر زبان ها وارد زبان وادبیات فارسی وفضای حرکت های اجتماعی وسیاسی ما شده است .تقریبا ازدوران مشروطیت است که واژه های آزادی وارد گفتمان نخبگان جامعه شده وبه مفاهیم غالب در مبارزات سیاسی بعد از این دوران تبدیل گشته ودر راس مطالبات جمعی قرار گرفته است. واژه ها به اعتبار مفاهیمی که بر آن دلالت می کنند، هستی می یابند ، واژگانی چون آزادی که مدلول عینی ندارند وبر مادیتی خاص دلالت نمی کنند درشرایط متفاوت می توانند تعابیر مختلف داشته باشندوچه بسا افرادی با استفاده ازموقعیت وشفاف نبودن معنای این مفهوم وعدم وجود پیش شرطهای لازم برای استقرار مبانی آن وارد گود می شوند وبه راحتی از این شرایط به نفع خود بهره می برند(اعلم،1390 :15).
تعریف از آزادی درجامعه ما درارتباط با اوضاع واحوال سیاسی ، اجتماعی وفرهنگی ماقرار داشته و با تغییر این شرایط تغییر می یابد.انقلاب اسلامی ایران یک انقلاب فرهنگی وارزشی می باشد که بسیاری از مفاهیم در درون آن باز تعریف شده اند.این امر براساس برداشتی که ازاصول وارزشهای بنیادی اسلام شیعی(12 امامی) وجود داشته صورت گرفته است. درچنین گفتمانی با توجه به نگاه ایدئولوژیک آن آزادی معنایی خاص می یابد وبا مفاهیمی خاص همنشین ومفصل بندی می شود ابعادی از آن برجسته شده وبا توجه به شرایط گفتمانی آن ابعادی ازآزادی به حاشیه رانده می شود وسعی می شود این تصویر به افرادجامعه آموزش داده شده ودرآنها درونی شود.مهمترین نهاد آموزشی دراین راستا نهاد آموزش وپرورش می باشد .نهاد آموزش وپرورش درهرکشوری به عنوان مهمترین وکاراترین نهاد متولی تربیت وپرورش انسان ها می باشد. بنا بر نظررضایی(1384) «مهمترین ویژگی نظام آموزش وپرورش درایران،عدم کتمان ایدئولوژیک بودن آن است .از همین منظر این نهاد وعناصردرون آن می تواند موضوع بررسی جدی وعلمی قرار گیرد».ازحیث نظری،مدرسه موسسه ای است که دراجتماعی کردن وایجاد طرزتلقی درافراد نسبت به مفاهیم نافذ وموثراست.تقریبا همه افراد برای مدتی طولانی در مدرسه حضورپیدا می کنند.مدرسه اغلب نمایانگرنخستین اقتدارخارج از خانواده است.گذشته ازآن آموزگاران کسانی هستند که کاراجتماعی کردن وآموزش مفاهیمی چون آزادی به افراد را بصورت حرفه ای انجام می دهند. مدرسه موسسه ای است که درسیاسی کردن افراد درسطح کلان نقش مهمی دارد .اما حاکمیت نگاه ایدئولوژیک برنهاد آموزش وپرورش ومدرسه وبالتبع بازتاب آن در کتب درسی شرایطی ویژه ایجاد می کند که واژه ها درآن به صورتی باز تعریف می شوند تا معنای مورد نظر گفتمان حاکم درذهنیت مخاطب(دانش آموز) نقش بندد. این امرخصوصا دررابطه با مفاهیمی چون آزادی که مدلول عینی ندارند،برمادیتی خاص دلالت نمی کنند ومی توانند درشرایط متفاوت تعابیر مختلف داشته باشندصورت می گیرد .چه بسا افراد ونهادها از عدم شفافیت این مفهوم استفاده کرده ودالهای دلخواه خود را به آن نسبت می دهند تامعنای مورد نظرشان را از آن بیرون کشند .با توجه به مطالب فوق الذکر ایدئولوژیک بودن گفتمان حاکم بر جامعه وبالتبع انعکاس این ایدئولوژی ونگاه ارزشی درخلال متون درسی امری مفروظ تلقی می شود اما چگونگی تاثیر آن برتعریف و تشریح مفهومی چون آزادی مساله ای است که این پژوهش درصدد پاسخ گویی به آن است.
به بیانی دیگر سوال اصلی دراین پژوهش درارتباط با کتب درسی این است که گفتمان حاکم برکتب درسی چه تصویری ازآزادی ارائه می دهد؟ ودرراستای پاسخ گویی به این پرسش به سوالات دیگری چون،این مفهوم درخلال متن کتابهای درسی با چه مفاهیم دیگری مفصل بندی می شود؟ چه دالهایی درارتباط باآزادی برجسته شده وبرآنها تاکید می شود ؟وچه دالهایی به حاشیه رانده می شود ؟پاسخ داده خواهدشد.هر گفتمان برای شناساندن خود ازیک غیراستفاده می کند تاباحاشیه رانی گفتمان غیر ودالهای مربوط به آن خود ومفاهیم مربوط به گفتمان خود رابه صورت سلبی تعریف کند این غیردرگفتمان حاکم برکتب درسی غرب است. درخلال این پژوهش چگونگی حاشیه رانی غیر ودالهایش توضیح داده خواهد شد.این امر با استفاده ازنظریه لا کلا وموفه صورت می گیرد. ازآنجایی که مخاطب اصلی کتب درسی دانش آموزان هستند وکتب درسی برای آشنایی با مفاهیم، جامعه پذیری وایجاد جهت گیری سیاسی درآنها نگاشته شده است لذا برای مشخص شدن موفقیت یاناکامی گفتمان حاکم در ایجاد طرزتلقی مورد نظر از دانش آموزان مصاحبه بعمل می آید درمصاحبه ازدانش آموزان چندسوال کلی پرسیده خواهدشد.بطورمثال:آنها چه تصوری ازآزادی دارند؟آزادی برای آنها چه معنایی دارد؟درکتب درسی چه تصویری ازآزادی ارائه می شود؟نظرشان درباره این تصویرچیست؟با تحلیل مصاحبه ها برداشت دانش آموزان ازآزادی مشخص خواهد شد وتفاوت ها وقرابت های این برداشت ازآزادی با معنای آزادی در گفتمان کتب درسی معلوم می شود ازمیان مقاطع تحصیلی ،کتب درسی مقطع دبیرستان انتخاب گردید زیرا در دوره های قبل کتب درسی بیشتر روی جامعه پذیری دانش آموزان ازنظر آموزش آداب معاشرت وزندگی اسلامی وانجام فرایض دینی وقوانین اسلامی متمرکزاست ومعنای مفاهیمی که ابعاد گوناگون وپیچیده دارند ودالهای عینی وکاملا مشخصی ندارند(همچون آزادی)دردوره دبیرستان به دانش آموزان آموزش داده می شود وعلت اینکه این کتب از بین کتب مختلف این مقطع برای پژوهش برگزیده شده اند این است که با توجه به موضوع مورد نظر ما دراین پژوهش که تحلیل مفهوم آزادی می باشد انتظار می رود ایستارها وعقاید مولفان درباره این مفهوم در این کتب بیشتر از سایر کتب منعکس شده باشد.
1-2 .ضرورت واهمیت تحقیق
نهاد آموزش وپرورش پس از انقلاب دستخوش تحولات گسترده شده است این تغییرات برای دست یابی به یک هدف اصلی ،که همیشه در مرکز گفتمان آن قرار داشته ،صورت گرفته است وآن پرورش انسان هایی با اخلاق وتربیت اسلامی می باشد به بیانی دیگرساختن انسان هایی با ویژگی مطلوب خود.دراین راستا نهاد آموزش وپرورش ازهمه عناصر وامکانات خود استفاده می کند.یکی ازاصلی ترین عناصردراین زمینه کتب درسی می باشد.کتب درسی وظیفه آموزش ودرونی کردن ارزش ها ومفاهیم رابرعهده دارد. ازمهمترین مفاهیم درکتب درسی که باید دانش آموزان باآن آشنا شوند آزادی است .آزادی یکی از مفاهیم اصلی در جهان کنونی است که بشربرای کسب آن راهی طولانی را طی کرده است ومی کند.اما قبل از دست یابی به آرمانی چون آزادی ضروری است، این مفهوم به خوبی شناخته شود ، ابعاد مختلف آن به گونه ای شفاف مورد تجزیه ،تحلیل و واکاوی قرارگیرد وبه شکل ملموس توضیح داده شود واینگونه است که افراد جامعه به عنوان یک حق با آن آشنا می شوند واین مفهوم در اعماق وجودشان درونی می گردد وآمادگی می یابند در صورت نقض آن توسط اشخاص ،نهادهای پیرامون خود یا در مقیاس وسیع تر در سطح جهانی در صدد احیای آن برآیند.«برای دگرگونی نگرش اعضای جامعه وتحول واقعی آن در راستای احترام به آزادی واجرایی شدن و جلو گیری از نقض آن نمی توان به نگاه گذرا به این مسائل بسنده کرد بلکه باید آن را در نسلها نهادینه کرد .اگر آزادی با تمامی ابعادش در جامعه نهادینه نشود وفرهنگ محترم نگاه داشتن آن در جامعه ایجاد نشود ماهمچنان شاهد نقض آن در سطحی گسترده خواهیم بود. نقض آزادی های اساسی تنها یک تراژدی شخصی وانفرادی نیست بلکه منجر به شرایط ناآرام اجتماعی شده وبذرهای خشونت وتضاد در بین اعضای جامعه کاشته خواهدشد»(فتحی،1393 :9).برای نهادینه کردن آزادی درنسلها بایداین مفهوم بنحوی واقعبینانه درخلال متون کتب درسی آموزش داده شود.دراین راستانشان دادن این امرضروری بنظرمی رسدکه ،نگاه ارزشی وایدئولوژیکی درگفتمان حاکم برکتب درسی چگونه باعث تداعی معنایی خاص ازمفاهیم می شود چه بسا این معنا ازواقعیات زندگی دردنیای کنونی دوربوده وبه جای ایجادفرصت برای بروز خلاقیت ،ابتکاروشکوفایی استعداد بانی انواع محدودیتهای غیر ضروری می شود.این امر دررابطه با مفهوم آزادی ضرورتی دوچندان می یابد ،زمانی که مشخص شود بدلیل اینکه این مفهوم برمادیتی خاص دلالت نمی کندودال مشخصی ندارند براحتی بامفاهیم دلخواه مفصل بندی شده ومعنایی جدید می یابند.ازدیگرسو بنابر اذعان بسیاری ازصاحب نظران دررابطه باآزادی همچون هودشتیان(1385 )وجهان بگلو(1379)درجامعه ما درک ازآزادی ازابتدای آشنایی ما بااین مفهوم (اندکی قبل ازمشروطه)بنیادین وریشه دارنبوده ودچارنقض ها وکاستی های متعدداست ودراکثرمواردبامفاهیم دیگرخلط می شود.همین معنای نیم بند ازآزادی زمانی که درخلال متون کتب درسی به آن پرداخته می شود ،ازنو باز تعریف شده تامعنای مطمع نظر ازآن حاصل آید.ازدیگرسو مخاطب اصلی کتب درسی دانش آموزان هستندوکتب درسی برای آشنایی آنهابامفاهیم به نگارش درآمده است .برای نشان دادن موفقیت یاناکامی گفتمان حاکم برکتب درسی درتداعی معنای موردنظر دانستن نظرات آنهانیزضروری بنظرمی رسد.
اجرای این تحقیق با رویکردی انتقادی کوششی است درجهت اصلاح وبه کارگیری برخی مفاهیم در کتب درسی به طوریکه با واقعیات دنیای کنونی تطابق بیشتری داشته باشد ودانش آموزان به دور ازجهت گیری های ایدئولوژیکی وغیر علمی مهارتها ی بالقوه برای احقاق حقوق خود(همچون آزادی)کسب نمایند. و یادآوری این موضوع که نمی توان به بهانه پافشاری بر یک ایدئولوژی خاص برخی ازجنبه های مفاهیم که برای زندگی دردنیای کنونی لازم است را حذف کرد.
1-3 .اهداف
بررسی چگونگی به تصویر کشیده شدن آزادی درخلال متون کتاب های درسی .
بررسی درک دانش آموزان ازمفهوم آزادی ومیزان انطباق آن باتصویر ارائه شده ازمفهوم آزادی درکتب درسی.
1-4 .سوالات تحقیق:
گفتمان حاکم برکتب درسی چه تصویری ازآزادی درخلال متون ارائه می دهد؟
گفتمان حاکم برکتب درسی،درارتباط بامفهوم آزادی،«غیر»خود را به شیوه سلبی چگونه بازنمایی می کند؟
دانش آموزان به عنوان کسانی که کتب درسی برای آنها نگاشته شده چه تصوری ازآزادی دارند؟
تصویر ارائه شده ازآزادی درکتب درسی برای دانش آموزان هژمونیک شده است یا دچار بی قراری است؟
فصل دوم:
مبانی نظری
دراین فصل ابتدا مروری برآثاردرسطح جهانی وکشورخواهیم داشت .سپس به نظریه گفتمان لاکلاوموفه (نظریه مورد استفاده در این پژوهش)خواهیم پرداخت .درادامه به سیرآزادی باتاکید برنظریه برلین وآزادی درغرب می پردازیم.درپایان سیرآزادی درکشورازمشروطه تا انقلاب وآزادی درگفتمان اسلام سیاسی موردبررسی قرارخواهدگرفت.
2-1 .پیشینه پژوهش
دراین قسمت به بررسی پژوهش های انجام شده ی خارجی و داخلی می پردازیم:
2-1 -1 .آثارجهانی
• کتاب های درسی دردوران انقلاب ایران:درزمینه مطالعات صورت گرفته در خارج ازکشورکیکو ساکورایی ،استاد دپارتمان ارتباطات فرهنگی دانشگاه گاکوشوئین ژاپن ،(1999: 256-241)پژوهشی تحت عنوان ،کتابهای درسی دردوران انقلاب ایران،انجام داده است.در این پژوهش محتوای کتابهای درسی تعلیمات اجتماعی ،دینی وفارسی درسه دوره مورد بررسی ومقایسه قرار گرفته اند:ازسال1963تا1979(ازانقلاب سفید تا انقلاب اسلامی)،ازسال 1979تا1989(انقلاب اسلامی دردوره امام خمینی) وازسال 1989 تا1997 (انقلاب اسلامی دردوره پس از امام خمینی).در این پژوهش ابتدابه هدفهای کتابهای درسی فارسی،تعلیمات دینی وعلوم اجتماعی پرداخته شده است .ملیت ،کشور،انتقال فرهنگ،مذهب واعتقادات،تربیت اجتماعی دانش آموزان به عنوان اولین هدفهای مورد بررسی توجه پژوهشگررابه خود جلب کرده اند .پژوهشگراز روش تحلیل محتوا در کارش استفاده کرده است وهدفها را در قالب طرح پژوهشی خود به صورت نگاه به نهادهای مدنی ونهادهای قدرت ودر قالب ارتباطات افقی وعمودی مورد ارزیابی قرار داده است.آنگاه بازخورد پنهانی محتوای هر دوره را در ارتباط با تحولات دوره بعد مورد ارزیابی قرار داده است.بطورخلاصه یافته های این پژوهش به تفکیک سه دوره اینگونه است:
دوره اول:محتوای کتب درسی،این دوره را دوره ثبات وسازندگی ،توسعه وتحول اجتماعی-اقتصادی ناشی ازابتکارشاه معرفی میکنند.به مبانی مذهبی کمترتوجه میشود درعوض متون شاهنامه حائز اهمیت ویژه است.درانقلاب مشروطه برعکس روحانیون برنقش آزادیخواهان تاکید میشودوهمچنین تمرکزاصلی بر روابط عمودی وسلسله مراتبی است.
دوره دوم:محتوای کتب درسی بطور کلی تغییرکرده وارزشهای جدیدی برای جامعه تبیین میشود.درباره رهبری،ولایت فقیه وسیستم حکومتی بحث وبرروابط افقی تاکید می شود.دوره پهلوی تاریکترین دوره کشورمعرفی شده وبه اقتضاء جنگ کشته شدن در راه وطن وانقلاب جایگاه شهادت می یابد .حضورشاهنامه وشعرهای از این نوع کمرنگ شده درعوض برمفاهیم مذهبی واسلامی تاکید می شود بطوریکه مفهوم امت اسلامی ازاهمیت بیشتری درمقایسه با مفهوم کشور برخورداراست.
دوره سوم:در این دوره به تدریج درکتابهای درسی مفاهیم ملی گرایی به شکل متفاوت از دوره اول دیده می شود وشعرهای شاهنامه به محتوای کتابهای درسی بازمیگرددوبین ملی گرایی واسلام خواهی توازن معنی داری برقرارمی شود .همچنین مباحث مربوط به آزادی همراه با استقلال را درخلال متون مورد تحلیل می توان یافت .در این دوره دیدگاههایی مطرح می شوند که دهه اول انقلاب را دهه توجه به استقلال ودهه دوم انقلاب را دهه توجه به آزادی می دانند. بذ رهای این مبحث بطورضمنی درکتب درسی این دوره مطرح می شوند بطوریکه تجلی همگانی آن را می توان بعدها به صورت نتایج انتخابات دوم خرداد دید.
• چرا آموزش حقوق بشردربرنامه تحصیلی ملی حائزاهمیت است؟این تحقیق توسط نهاد حقوق بشر استرالیا (2011)با استفاده ازروش مطالعه موردی صورت گرفته است. هدف ازاین کار نشان دادن آثارمثبت آموزش حقوق بشر بر رفتاردانش آموزان درمحیط مدرسه است.ازدیدگاه نهاد مذکورآموزش حقوق بشر در مدرسه یک روش موثر ، جهت یاری دانش آموزان برای وارد کردن ارزشهای حقوق بشری در نگرش و رفتارشان می باشد . یافته های این تحقیق که در مدارس استرالیایی صورت گرفته نشان میدهد که زمانی که آموزش در زمینه ارزش ها در محتوا ی کتب درسی و در کلاس درس گنجانده میشود،نشانه هایی از بهبود درروابط عاطفی واجتماعی دانش آموزان در مدرسه ، دیده میشود.در نتیجه ی آموزش این ارزش ها ،مدارس افزایش همدلی ،تحمل و احترام را گزارش دادند و همچنین این امرباعث افزایش اعتماد دانش آموزان در عنوان کردن مشکلات شان شده است.مدارس همچنین کاهش اقدامات انظباطی ، افزایش حضور در مدرسه و تغییرات مثبت درروابط دانش آموزان درکلاس درس وزمین بازی و همچنین در خانه را گزارش داده اند.
• محتوای آموزش حقوق بشر:سرجیوویراد(2003) دراین کارازروش اسنادی وکتابخانه ای استفاده کرده است.هدف ازاین کارنشان دادن اهمیت آموزش حقوق بشرمی باشد.ازدیدگاه نویسنده حقوق بشرچهارچوب قانونی جهانی است که به همه افراد بشرتعلق دارد.افراد بشردارای حقوق یکسانی هستند وهرکدام ازاین حقوق درجایگاه خود دارای اهمیت هستند به بیانی دیگرهیچ حقی قابل رتبه بندی به عنوان غیرضروری ویا کم اهمیت تر ازدیگری نیست.درمقابل حقوق بشر بهم وابسته اند وبخشی ازیک چهارچوب مکمل اند.بنابریافته های این تحقیق حتی تدریس توسط افرادی بابالاترین مدارک،مهارت ودقت به تنهایی نمی تواند حقوق بشررابه فضای کلاس بیاورد .برای تحقق عملی حقوق بشر درسطح جامعه علاوه برآموزش ذهنی ،دانش آموزان باید این حقوق را درزندگی واقعی تجربه کنند ونهاد آموزش باید شرایط رابرای درک عملی مفاهیم حقوق بشری چون آزادی،عدالت وبرابری فراهم آورد.