سیاستگذاری فرهنگی، مقام معظم رهبری

دانلود پایان نامه

یکی از وظایف نظام جمهوری اسلامی ایجاد شرایط مناسب برای کمال‌یابی انسان‌ها و سیر آنها به سوی خدا است به همین جهت هدایت و سرپرستی کلیه شئون زندگی اجتماعی در جهت سعادت، قانونمندی و ضابطه‌سازی فرهنگ، مقابله با هرج و مرج فرهنگی، اتخاذ موضع فعال فرهنگی در نظام موازنه جهانی، جلوگیری از ورود فرهنگ فاسد بیگانه به عرصه فرهنگ اسلامی، استقلال فرهنگی و … بر عهده دولت اسلامی است.
«اگر دولت اسلامی رهبری کلیه ابعاد زندگی اجتماعی بشری را در جهت سعادت بر عهده نگیرد، رهبری حوادث اجتماعی و تکامل آن به دست دولت‌های سلطه‌طلب لائیک خواهد افتاد که در این صورت دولت اسلامی در تغییرات و تحولات ملی، منطقه‌ای و جهانی در موضع انفعالی خواهد بود. لذا ضرورت حضور فعال دولت در برنامه‌ریزی فرهنگی در جهت تغییر موازنه به نفع اسلام اجتناب‌ناپذیر است.» (رضایی، 1381: 69) از این رو دولت نه تنها متولی تکامل فرهنگ، بلکه سرپرست رشد و تکامل ابعاد اجتماعی حیات بشری است. آیت الله خامنه‌ای در اینباره می‌فرمایند: هرج‌ و مرج‌ در همه‌ بخش‌های‌ حیاتی‌ کشور از جمله‌ در بخش‌ فرهنگ‌ مضر است‌ و بر این‌ اساس‌ نمی‌توان‌ پذیرفت‌ که‌ در یک‌ جامعه‌ با فرهنگ، هر متاع‌ فاسد و مفسدی‌ عرضه‌ شود و هیچ‌گونه‌ مؤ‌اخذه‌ و مسؤولیتی‌ در قبال‌ آن‌ وجود نداشته‌ باشد، زیرا چنین‌ وضعیتی‌ عین‌ هرج‌ و مرج‌ است». (کیهان، 16/10/1377)
2-5-1-3- ضرورت وجود مرکز واحد در مقابله با تهاجم فرهنگی:
تهاجم فرهنگی از سوی دولت‌های سلطه‌طلب جهان برای صدور فرهنگ منحط و ضداخلاقی به جوامع دیگر و مخصوصاً جوامع اسلامی برای کشاندن مردم به ابتذال و بردگی و ایجاد وابستگی در زمینه‌های مختلف ایجاب می‌کند که مرکزی قوی برای مقابله با تهاجم فرهنگی این کشورها وجود داشته باشد. مقام معظم رهبری در این‌باره فرموده‌اند:
«واقعی بودن تهاجم فرهنگی دشمن ایجاب می‌کند که در داخل کشور مجموعه‌ای از نیروهای صاحب فکر و اندیشه، خود را مسؤول دفاع و مقابله هوشمندانه با آن بدانند» (کیهان: 16/10/1377)
عده‌ای نیز به نقش عمیق و مؤثر رسانه‌های جهانی در این زمینه اشاره کرده‌اند. صاحبان تکنولوژی رسانه‌ای می‌کوشند تا با استفاده از وسایل و ابزار تکنولوژیک ارتباطی ارزش‌های عمومی و فرهنگ‌های ملی را مورد تهاجم قرار بدهند تا با تولید آثاری بر مبنای فرهنگ جهانی تأثیرات یکسانی بر فرهنگ بگذارند و در نتیجه به نوعی همسان‌سازی و یا همسازی فرهنگ‌ها دست یابند. دولت‌ها موظف هستند در مقابل این موج خطرناک خود را مجهز کنند تا با تولید آثار بومی و ملی خود از نفوذ و تأثیر این رسانه‌های بین‌المللی بکاهند.
3-5-1-3- ضرورت ملت‌سازی یا ایجاد هویت ملی:
کشورهای استقلال یافته یا نیمه مستقل پس از جنگ جهانی دوم شرایط مناسبی برای حفظ و تقویت هویت ملی و توسعه یافتند. در این شرایط نوعی خودآگاهی ملی در جهت آنچه ملت‌سازی نامیده می‌شد ایجاد شد. ملت‌سازی یعنی «کوشش در جهت یکپارچه‌سازی اقوام و طوایف گوناگون سازنده ملل تازه استقلال یافته یا نیمه مستقل و ایجاد و گسترش آگاهی نسبت به ملیت و هویت فرهنگی ملی»(اجلالی، 1379: 49) دولت‌ها براین اساس کوشیدند تا با نوعی سیاستگذاری فرهنگی در جهت روشن ساختن و تقویت هویت فرهنگی مردم بکوشند تا بدین وسیله بتوانند وحدت و انسجام ملی را تقویت کرده و بستر مناسبی برای توسعه ملی فراهم کنند.
علاوه بر آن سیاست قدرت‌ها پس از جنگ‌های استعماری مبتنی بر ملت‌سازی بود. قدرت‌های بزرگ برای اینکه همیشه تسلط خود را بر سرزمین‌های تحت حاکمیت خود حفظ کنند، نقاط بحرانی را ایجاد کردند که به محض ابراز ادعای سرزمینی بتوانند در آنها نفوذ کرده و همچنان تسلط خود را برقرار دارند. بنابراین در تقسیم‌بندی‌های جدید، قومیت‌ها در یکدیگر تداخل پیدا کردند و سبب بروز بحران‌هایی شدند. دولت‌ها برای آن که نوعی از وحدت فرهنگی دلخواه خود را ایجاد کنند در صدد برآمدند تا با ملت‌سازی از طریق اشاعه یک زبان ملی و یا عناصر دیگر فرهنگی هویت فرهنگی واحدی را بین افراد کشورهای تازه به استقلال رسیده بوجود بیاورند.
بر این اساس دولت‌ها این حق را برای خود مفروض می‌دارند که در ایجاد این هویت به عنوان قدرت برتر مداخله نمایند تا سیاست واحد و یکپارچه‌ای را بر سرزمین‌های مورد نظر اعمال کنند.
4-5-1-3- ضرورت نظم‌دهی به تغییرات فرهنگی:
از جمله ویژگی‌های کارکردی نظام فرهنگی برخورداری از کاکرد دوگانه تغییر و تحول اجتماعی از سویی و نیز تداوم اجتماعی از سوی دیگر است. با توجه به این ویژگی می‌توان گفت در جوامعی که تحولات سریع و ناهمگون و نابرابر را پشت سر می‌گذارند، احتیاج همزمان به نظم و تغییرات همگون و جهت‌دار نیز اهمیت و ضرورت دارد که «نظم‌دهی به تغییرات و تحولات فرهنگی در جهت تداوم فرهنگی بوسیله برنامه‌ریزی ایجاد خواهد شد.»(صالحی امیری، عظیمی دولت‌آبادی، 1378: 89 – به نقل از چلبی، 1384)
5-5-1-3- تضمین آزادی بیان، مشارکت و تمرکززدایی فرهنگی:
تضمین تکثرگرایی و آزادی بیان، تضمین دستیابی به فرهنگ، تضمین مشارکت تمام گروه‌های مردم در فعالیتهای فرهنگی، تمرکززدایی یا احتراز از تمرکزگرایی در فعالیت‌های فرهنگی تا حد ممکن، تضمین حقوق فرهنگی اقلیت‌ها، کمک به شکوفایی استعدادها، بالا بردن خلاقیت‌های مردمی و ارتقای توسعه اجتماعی، تعدیل بی‌عدالتی اجتماعی در توزیع علم و دانش و نظیر آن از جمله مواردی است که دخالت دولت در زمینه فرهنگ را ضرورت می‌بخشد. (مولینیر، 1372: 19 و 20)
6-5-1-3- ضرورت آموزش فرهنگ:
آموزش فرهنگ عمدتاً در سراسر کشور بوسیله دولت‌ها تأمین می‌شود. آموزش برای دستیابی به مهارت‌ها و تکنیک‌های جدید نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان دارد که این از عهده افراد خارج است. بنابراین برای اداره کشورها لازم است تا دولت به تأمین آموزش عمومی تا عالی‌ترین سطوح اقدام نماید. در غیر این صورت کشور دچار عقب‌ماندگی شدید خواهد شد و قدرت رقابت و تداوم را نخواهد داشت. از این منظر دخالت دولت در امور فرهنگی و آموزشی ضروری می‌نماید.(همدانی، 1381)
7-5-1-3- تأثیر سیاستگذاری فرهنگی بر سایر زمینه‌ها:
سیاستگذاری فرهنگی به عنوان یک مقوله دارای اهمیت راهبردی بر کلیه زمنیه‌های توسعه پایدار تأثیر می‌گذارد. تحولات آتی در شاخص‌های جمعیتی، شاخص‌های مشارکت اجتماعی- سیاسی، شاخص‌های رفاه اجتماعی و مقولات دیگری چون بهداشت، آموزش، آسیب‌های اجتماعی همگی از سیاستگذاری فرهنگی تأثیر می‌پذیرند.
«آینده علم و فناوری به سیاست‌ها و برنامه‌های فرهنگی امروز ما بستگی دارد. امنیت ملی و بقای جامعه نیز مرهون ارتقاء سیاست‌های فرهنگی است. اینکه در جهان‌گرایی فزاینده قرن جاری چه کشورهایی پایداری و تأثیرگذاری خود را حفظ خواهند کرد به سیاست‌های فرهنگی این جوامع بستگی دارد.» (محمدیان، 1385: 8)
8-5-1-3- افزایش رفاه و گسترش فعالیت‌های فرهنگی و تفریحی
با افزایش رفاه و بالا رفتن سطح عمومی زندگی در کشورهای صنعتی نیاز به امکانات تفریحی و فرهنگی برای گذران اوقات فراغت پدیدار شد. دولت‌ها در ابتدا دخالت و مداخله در امور فرهنگی و تفریحی را وظیفه خود نمی‌دانستند و از آن دوری می‌جستند. اما به تدریج و با گسترش وسایل و زمینه‌های فرهنگی و تفریحی دولت‌های بزرگ صنعتی به مداخله و برنامه‌ریزی در این امور پرداخته و به تبع آن کشورهای در حال توسعه نیز از آنان تقلید کردند.