محرومیت‌های اجتماعی، تاریخ معاصر ایران

دانلود پایان نامه

سختگیری و پافشاری در اجرای این قانون همه طبقات را در برمی‌گرفت. شدت در اجرای این قانون به نحوی بود که وجود اینکه «این قانون هشت طبقه از درجات مختلف روحانیون مسلمان و غیرمسلمان را مستثنی کرده بود، اما سختگیری‌هایی که برای اجرای آن به عمل آمد عملاً روحانیون در تنگنای شدیدی قرار گرفتند، تا چه رسد به اشخاصی که در لباس روحانیت نبودند.» (صلاح، 1384: 87)
ماده سوم این قانون نیز در مورد ضمانت اجرایی قانون است. مطابق این ماده مجازات متخلفان جزای نقدی یک تا پنج تومان و حبس از یک تا هفت روز برای شهرنشینان و یک تا هفت روز برای غیرشهرنشینان است. بنابراین جزای نقدی و حبس را می‌توان نخستین مجازات‌های در نظر گرفته شده در مورد پوشش در تاریخ ایران دانست.
در محتوای این قانون چند نکته دیگر نیز قابل توجه است:
نخست آنکه مردان روستایی نیز باید مفاد این قانون را رعایت می‌کردند
دوم اینکه ملاک تعیین مجازات، روستایی یا شهری بودن افراد بود و نه محل ارتکاب آنها؛ بنابراین اگر یک شهرنشین برای تفریح به خارج شهر می‌رفت و مرتکب جرم مذکور می‌شد، به مجازات مقرر برای یک شهرنشین محکوم می‌شد. (اسدی، 1384: 137)
سوم اینکه براساس ماده سوم، جریمه‌های نقدی دریافتی از شهرنشینان خرج تهیه لباس متحدالشکل برای افراد ساکن همان منطقه می‌شد.
دیگر اینکه براساس ماده چهارم، دولت مکلف بود نظام‌نامه مربوط به نحوه متحدالشکل شدن لباس‌ها را تهیه کند.
اقداماتی نظیر اساسنامه لباس رسمی مأموران دولتی و یا قانون متحدالشکل کردن البسه اتباع داخله مملکت و اقداماتی دیگر نظیر «ایجاد کانون بانوان، تشکیل تدریجی مجالس جشن و خطابه، انتشار مقالات و نشریات و اداره مدارس ابتدایی تا سال چهارم به صورت مختلط توسط زنان» (آشنا، 1370: 6و7) در کنار سایر برنامه‌های تبلیغی و اقدامات انتظامی در راستای زمینه‌سازی حکومت برای اجرای قانون کشف حجاب صورت گرفت. به عبارت دیگر می‌توان گفت هر چند حافظه جمعی، مقطع تاریخی 17 دی ماه را به عنوان روز کشف حجاب به یاد سپرده است، اما کشف حجاب در ایران از 17 دی ماه 1314 آغاز نگردیده، بلکه در این تاریخ با توجه به بسط زمینه‌های قبلی رسمیت یافت. «اتحاد شکل البسه و تبدیل کلاه، برنامه‌ای بود که بیشتر از مظاهر غربی اقتباس شده بود و ضمن آنکه جامعه ایران را از سنت‌ها و آداب پوشش و نوع پوشش محلی به میزان قابل توجهی دور گردانید، مقدمات کشف حجاب را نیز فراهم و پذیرش آن را در سطح جامعه آسان‌تر کرد.» (صلاح، 1384: 88)
متحدالشکل نمودن شکل البسه و لباس مأموران کشوری به عنوان مداخله حاکمیت در پوشش مردان اقداماتی بود برای فراهم کردن زمینه و بستر برای مداخله و تغییر پوشش زنان. بر این اساس «در ابتدا چنین تصور می‌کردند که برای رسمیت بخشیدن به کشف حجاب، باید زمینه‌های لازم را در کانون خانواده فراهم ساخت. از دید طراحان کشف حجاب، مخالفت مرد با حضور بی‌حجاب همسر در معابر عمومی می‌توانست عامل اصلی عدم پیشرفت برنامه کشف حجاب باشد. از این رو، آنها برنامه‌های اولیه خود را در جهت تغییر ذهنیت سرپرست خانواده تدوین کردند و بدان جنبه رسمی و قانونی نیز بخشیدند. در گام اول نیز به سراغ کارکنان دولت رفتند. زیرا آنان در کنترل دولت بودند و در مقایسه با سایر اقشار جامعه، دولت می‌توانست نظارت بیشتری بر رفتار آنان اعمال نماید و از سوی دیگر، پذیرش این تغییرات توسط آنان رفته رفته می‌توانست راه را برای پذیرش سایر اقشار جامعه نیز هموار کند.»(صلاح، 1384: 97 و 98)
نکته حائز اهمیت درباره مداخلات پهلوی اول در زمینه لباس افراد جامعه این است که این مداخلات بیش از آن که زمینه‌های داخلی داشته باشد، دارای ریشه‌های خارجی است. در حقیقت، تأثیرگذاری فرهنگ و آداب و رسوم غربی به اسم تجددخواهی در میان ایرانیان و اشاعه آن توسط حکام و دولتمردان در ایجاد زمینه و پیشبرد این جریان تأثیر عمده‌ای داشت. چنانکه «تحلیل‌گران تاریخ معاصر ایران عموماً بر آنند که کشف حجاب یکی از اساسی‌ترین اقدامات حکومت رضاشاه برای غربی کردن ظواهر کشور بوده است.» (آشنا، 1370: 6)
این غرب‌گرایی در پوشش به حدی بود که از سوی حاکمیت قوانین و مقررات شدید و محکمی برای رعایت آنها صادر گردید به طوری که «با اقدامات سازمان یافته دولت پس از مدتی در بازار استفاده از کلاه فرنگی و لباس متحدالشکل که به عنوان یکی از مظاهر تمدن جدید تلقی می‌شد، چندان رونق یافت که از سوی وزارت داخله در خصوص آداب و رسوم استفاده از انواع کلاه‌ها و رنگ‌هایشان متحدالمال(بخشنامه) به ولایات صادر گردید تا مردم پا را از دایره حدود و مقررات غربی فراتر نگذارند و در انجام آن بکوشند.» (صلاح، 1384: 88)
2-2-4- پهلوی دوم
یکی از پدیده‌های بسیار مؤثر بر فرهنگ و آداب و رسوم مردم ایران مسئله کشف حجاب بود؛ مسئله‌ای که شاید بتوان آن را در نوع خود یک اقدام مننحصر به فرد در تاریخ این کشور دانست که توسط رضاخان بعد از دیدار از ترکیه اجرا شد. علت اینکه این واقعه در میان حوادث فرهنگی دوره پهلوی اول برجستگی و اهمیت یافته این است که «کشف حجاب از سویی نقطه اوج دخالت دولت در فرهنگ عمومی و از سوی دیگر، نمایانگر سطحی‌ترین نگرش غرب به عنوان الگوی پیشرفت است.» (آشنا، 1384: 229)
با بررسی اسناد تاریخی ‌می‌توان سیر تحول رفع حجاب را به سه دوره تقسیم کرد:
«1- از سال 1313 که رضا خان به ترکیه مسافرت کرد تا سال 1314 که اقدامات وسیعی برای فراهم کردن زمینه‌های رفع حجاب انجام داد
2- از اواخر سال 1314، اقدامات شدید انتظامی در کنار اقدامات تبلیغاتی صورت گرفت
3- از اواسط سال 1317 به بعد با توجه به بی‌اثر بودن و ایجاد انگیزه‌های منفی نسبت به حکومت، با اقدامات خشن نظامی، ترکیبی از روش تبلیغاتی- اداری در کنار اقدامات نظامی و تهدید در ادارات و مانند آنها انجام شد.» (عبدیائی، 1385: 12)
در واقع سیاست‌های خشن و اقدامات خشن رضاخان سبب مقاومت مردم گردید چرا که «اکثریت قریب به اتفاق زنان ایرانی به گونه‌ای تربیت شده بودند که حجاب را واجب می‌دانستند و معتقد بودند آشکار ساختن سر و گردن گناه است. وانگهی، مردان ایرانی کنار نهادن حجاب را آشکارا نشان بی‌عفتی می‌دانستند» (سعیدی سیرجانی، 1383: 239) بدین سبب سیاست‌های پهلوی دوم در زمینه کشف حجاب با سیاست‌های پهلوی اول تفاوت پیدا کرد. از این جهت کشف حجاب در عصر رضاشاه به زور سرنیزه و در عصر محمدرضا به پشتیبانی تبلیغات گسترش یافت. در واقع پهلوی دوم با برنامه‌ای حساب شده و از طریق رسانه‌های گروهی، مراکز آموزشی، ادارات و سینماها تلاش کرد تا زنان را به بی‌حجابی و برهنگی تشویق کند.
سال 1355 اوج سیاست‌های ضدحجاب پهلوی دوم به شمار می‌رود. در این سال دولت رسماً طرحی را در زمینه کشف حجاب تدوین کرد و بلافاصله بخشنامه آن را برای اجرا به ادارات مربوط ارسال نمود.(پیوست شماره 1) این طرح در سه بخش به ارائه راهکارهای مؤثر برای مبارزه با حجاب می‌پردازد. این سه بخش شامل اقدامات مؤثر در کوتاه مدت، اقدامات مؤثر در دراز مدت و اقدامات جنبی است.
آنچه در مورد این طرح بسیار قابل توجه و مهم است، تأکید این طرح بر استفاده از ابزارهای رسانه‌ای، آموزشی، علمی و فرهنگی برای تشویق و ترغیب و فرهنگ‌سازی است در کنار ممنوعیت‌ها و محرومیت‌های اجتماعی در استفاده از برخی امکانات و مزایای اجتماعی.
3-4- سیاستگذاری پوشش پس از پیروزی انقلاب اسلامی