مشارکت سیاسی زنان، دوران دفاع مقدس

از دیگر جلوهای مبارزه زنان، حضور آنان در انظار عمومی و با حجاب اسلامی‌بود. دلیل اصلی این امر نارضایتی زنان از سیاست‌های جنسیتی حکومت و الگوی زن ایرانی مورد تبلیغ شاه بود(کدی،365:1369). در این میان، گروهی از زنان نیز دست به مبارزه مسلحانه می زدند که در دو گروه اسلامی و چپ گرا قابل ردیابی هستند. نقش زنان در مبارزات مسلحانه، بیشتر خودجوش و بیرون از گستره گروه‌های سازمان یافته بود و در تداوم شرکت آنان در تظاهرات شکل می‌گرفت و بیشتر حالت نقل و انتقال سلاح و مهمات و نیز آماده سازی کوکتل مولوتف را داشت( زیبا کلام،227:1379).
شکل دیگر فعالیت زنان در دوران انقلاب، تکثیر و پخش اعلامیه‌ها و نوارهای امام با هدف رساندن پیام اسلامی و شناسایی حقایق اسلامی‌به مردم بوده است(فاضلی بیارجمندی،271:1381). آنان همچنین زندانیان فراری را پناه می‌دادند و حتی در شرایط بحرانی آن زمان جراحات مجروحان انقلاب را مداوا می‌کردند. جوانان و همسران خویش را برای رفتن به عرصه نبرد تشویق و حمایت می نمودند. با این اوصاف جلوه‌های حضور زنان در انقلاب به صورت فعال و مستقیم در عرصه‌های اجتماعی، در نقش هدایت و تربیت، حمایت و پشتیبانی جلوه گر است.
در خصوص مشارکت زنان در روند پیروزی انقلاب اسلامی ایران، دیدگاه شهید مطهری نیز قابل توجه می‌باشد. شهید مطهری با باورمندی به منطق متعادل اسلام، پیرامون مشارکت سیاسی – اجتماعی زنان، چگونگی حضور زنان در پیروزی انقلاب اسلامی ایران را این گونه تبیین و تحلیل می نماید:
” اتفاقاً یکی از جنبه‌های جالب و حیرت انگیز انقلاب اسلامی ایران (که می‌دانید انقلابی است که همه معیارهای جامعه شناسان را در هم ریخته و معادلات آنها را بهم زده است) همین مسأله است. یعنی انقلابی با ویژگی‌هایی در جامعه پیدا شده که از نظر آنها که برای خودشان معیار‌هایی دارند غیر قابل پیش بینی و غیر قابل سنجش بوده است. در غرب این تبلیغ زیاد شده است. به طوری که برای آنان تبدیل به یک باور شده که زن در جامعه اسلامی از حقوق خویش محروم بوده و هست و زن‌ها عنصرهایی ناراضی در میان مسلمانان هستند. بنابراین اگر به آنها عرضه شود که انقلابی در جهت اسلامی می‌خواهد پیدا شود و انقلابی است که خواهان برقراری ارزش‌های اسلامی است، آنها حتماً در جبهه مخالف شرکت خواهند کرد چون بر اساس فرضیه آنها، زن‌ها از اسلام و از جامعه‌ای که با معیار‌های اسلامی اداره شود ناراضی اند. بنابراین در این انقلاب شرکت نخواهند کرد. ولی در عمل، زن‌ها نه تنها در این انقلاب شرکت کردند بلکه اگر حضور آنان نبود هیچ گاه انقلاب به ثمر نمی رسید؛ چرا که زنان نه فقط شرکت مستقیمشان مؤثر بود بلکه تأثیر شرکت غیر مستقیمشان(یعنی تأثیری که روی برادارن، پدران، شوهران و فرزندانشان داشتند) از تأثیر مستقیم خودشان کمتر نبوده و این خود یک مسأله فوق العاده است” ( مطهری، 210:1386)
بدین ترتیب با همیاری آحاد ملت، انقلاب به پیروزی رسید و فصلی جدید برای مشارکت سیاسی زنان در ایران گشوده شد. شکل گیری انقلاب اسلامی ایران، با دیدگاه صریح امام و قدردانی او از مشارکت فعال و سرنوشت ساز زنان تؤام شد.
با تأکید امام خمینی مبنی بر مشارکت زنان در مقدرات سیاسی کشور و تصریحات مؤکد وی بر حق انتخاب کردن و حق انتخاب شدن آنان، زنان مسلمان حضور در انتخابات را تکلیف خود دانسته و به صورتی فعال در همه پرسی تصویب نظام جمهوری اسلامی ایران و پس از آن بارها در انتخابات دورهای مختلف مجلس شورای اسلامی و ریاست جمهوری شرکت کردند(محمدی،107:1380). در این زمینه (شرکت در همه پرسی و انتخابات) همانند شرکت در مراحل مختلف انقلاب، امام خمینی، زنان را به حضوری همپای مردان دعوت نمود. چنان چه در پیامی‌که به مناسبت دعوت مردم برای شرکت در رفراندوم 14/1/1358 منتشر شده، امام بیان داشت : “آنچه لازم است تذکر دهم، شرکت زنان مبارز و شجاع سراسر ایران در رفراندوم است. زنانی که در کنار مردان بلکه جلوتر از آنان در پیروزی انقلاب اسلامی نقش داشتند. توجه داشته باشید که زنان با شرکت فعالانه خود، پیروزی ملت ایران را هر چه بیشتر تضمین می‌کنند. شرکت در این امر برای مردان و زنان از وظایف ملی و اسلامی است(امام خمینی،59:1378).
3-2-2 جنگ تحمیلی و تبیین نقش زنان :
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، فرصت زیادی نماند تا نهادهای لازم برای توسعه مشارکت سیاسی شکل بگیرد. در آخرین روزهای شهریور 1359 رژیم بعثی عراق، با پشتیبانی قدرت‌های بزرگ به ایران حمله کرد و ارتش ما اکثر فرماندهان عالی خود را از دست داد اما با این وجود جوانان ایرانی با رشادتی که داشتند به مبارزه با رژیم متجاوزگر عراق تا بیرون کردن آنها از مرزهای ایران اسلامی ادامه دادند. در این دوران همچنین سربازانی را هم داشتیم که تا حدی گمنام مانده‌اند. این سربازان زنانی بودند که بار سنگین تدارکات جبهه جنگ و برخی وظایف دیگر را بر دوش می‌کشیدند.
فعالیت‌های عمده زنان در طول 8 سال جنگ تحمیلی را می‌توان این گونه خلاصه کرد:
– شرکت در بسیج نظامی و انتظامی.
– شرکت در ستاد پشتیبانی جنگ و فراهم ساختن کمک‌های مادی مختلف برای رزمندگان.
– حمایت معنوی از مردان و رزمندگانی که به جبهه‌های جنگ اعزام می‌کردند.
– مهاجرت از مناطق جنگی و تجربه دیگر محیط‌های اجتماعی(مصفا،127:1375).
در خصوص چگونگی مشارکت سیاسی زنان در دوران جنگ تحمیلی می‌توان به نقش‌های متفاوت (نقش مستقیم و غیر مستقیم) آنان در جنگ اشاره نمود:
نقش رزمی- دفاعی زنان: با شروع تهاجم دشمن به شهرهای مرزی، زنان همچون مردان در محورهای مختلف، مشارکت مستقیم داشتند و به انجام فعالیتهای چون به دست گرفتن اسلحه و نگهبانی از مقر‌های خواهران، مساجد، محافظت از مهمات، تخلیه کمک‌های مردمی و … می پرداختند.
از مهم ترین فعالیت زنان، مبارزه آنان با ستون پنجم دشمن بود. زنان با اشراف خاصی که بر منطقه مسکونی خود داشتند حرکات دشمن را زیر نظر گرفته و اطلاعات جمع آوری می‌کردند و آنها را در اختیار مقامات ذی ربط می‌گذاشتند و نقشه‌های ستون پنجم را خنثی می نمودند. طبق آمار بنیاد شهید انقلاب اسلامی، در طول هشت سال دفاع مقدس از میان زنان بیش از 4000 نفر جانباز و آزاده و تعداد 4363 نفر به شهادت رسیدند.
نقش پشتیبانی زنان: در دوران هشت سال دفاع مقدس، اگرچه بخش عظیمی از درآمد کشور جهت تجهیز جبهه‌ها هزینه می‌گردید اما به لحاظ وسعت میدان جنگ، طولانی بودن مدت درگیری، محاصره اقتصادی، وضعیت نامطلوب اقتصاد داخلی، دولت نمی‌توانست تمام هزینه‌های پشتیبانی جبهه را تقبل نماید لذا مداخله نیروهای مردمی‌در امر پشتیبانی جنگ بسیار ضروری بود. در این میان زنان با حضور فعالانه در ستادهای پشتیبانی جنگ نقش مهمی را در این زمینه ایفا نمودند(رحمانیان،19:1376).
ایجاد ستادهای جمع آوری کمک‌های مردمی‌در مساجد و مدارس، دسته بندی و ارسال انواع نیازمندی‌های رزمندگان، تعمیر تجهیزات، بازسازی وسائل و تهیه مواد غذایی برخی از فعالیت‌های پشتیبانی زنان از جبهه را شامل می‌شود.
نقش امدادی زنان: بیمارستان‌ها، نقاهتگاه و وسایر مراکز درمانی و پزشکی در دوران دفاع مقدس، شاهد ایثارگری‌های زنان شاغل در حرفه‌های پزشکی و زنان داوطلبی بود که با گذراندن دوره‌های کوتاه مدت امدادگری خدمت می‌کردند(رحمانیان،5:1376).
در زمینه خدمات امدادی، زنان دو نقش را ایفا می‌کردند:
– حضور پرستاران و کادر پزشکی در شهرهای جنگی و خطوط مقدم و درمان رزمندگان و حتی اسرای جنگی.
– راه‌اندازی ستادهای امداد درمان در شهرهای دیگر و تهیه نیازمندیهای دارویی.
نقش فرهنگی- تبلیغی و عاطفی زنان: شاید بتوان مهم ترین نقش زنان در جنگ را نقش فرهنگی آنان دانست. این بخش، هم از حیث گوناگونی فعالیتهای فرهنگی که زنان بدان می پرداختند و هم از نظر تأثیر گذاری دارای اهمیت بود. نمود عینی این تأثیر گذاری در موارد ذیل مشاهده می‌شود:
– حضور در عرصه‌های فرهنگی، تبلیغ، تجلیل و تکریم مقام شهیدان، عیادت از مجروحان و سرکشی به خانواده شهدا و اسرا، مقابله با شایعات وعوامل تخریب روحیه، مقابله با منافقان و ضد انقلابیون، شرکت یکپارچه در تشییع پیکر شهیدان و محافل بزرگ داشت یاد و خاطره آنان.

                                                    .