معماری معاصر ایران، سلسله مراتب فضایی

دوران ساسانی: (642-224 میلادی) طاق و قوس متقاطع (طاق و تویزه) یکی از مهم ترین اختراعات معماری در دنیا بود که در این عصر ابداع شد تا مشکل چگونگی ایجاد بازشوها را در دیوارهای نگهدارنده طاق های آهنگ مرتفع سازد. عریض ترین طاق ساخته شده با مصالح بنایی تقویت نشده (آجر و ملات گچ) و بدون قالب بندی در جهان بنای تاریخی ساسانیان، طاق کسری در تیسفون، عراق است که در حدود نیمه دوم قرن سوم میلادی ساخته شده است. (هاشم نژاد، 1386: 27)
سامانیان، غزنویان، آل بویه، سلجوقیان: (642 میلادی – 552 هجری، سازه های زیبا، گنبد کامل، گنبد دو پوسته) معماری ایران اسلامی (642 میلادی) عناصر اساسی معماری ساسانی را که از اجزاء حجیم و سنگین جهت پایداری سازه استفاده می کرد حفظ نمود و آن را به عناصر ساده ای سبک تر توسعه داد. مهم ترین تاکید این معماری بر زیبایی است. بناهای سلجوقی (552-391 هجری) نمایانگر پیشرفت های مهمی در طاق زنی و ساختن گنبد می باشند. اولین گنبد دو پوسته در دنیا در قرن پنجم هجری ساخته شد. از تویزه برای ساختن طاق های عریض تر استفاده گردید و منارهای بلندتری ظهور کردند. (هاشم نژاد، 1386: 28)
6-5-2-2 معماری معاصر ایران:
معماری رشته ای است که به طور مشخص دارای هر دو جنبه هنری و فنی است اما در ایران نسبت به رشته های هنری یا فنی دیگر در وضعیت نامناسب تری قرار دارد. در دهه 40 با ظهور بحران و در نتیجه بازنگری مدرنیسم در اروپا و شکست کارکرد گرایی و زیبایی شناسی انتزاعی راسیونالیستی مبتنی بر مفهوم آرمان گرایانه، سلیقه حاکم بر زبان معماری ایران نیز که از مدتها قبل با مشکل تطبیق نیازهای واقعی مردم با استانداردهای مبهم و غیرملموس انسان مدرن دست و پنجه نرم کرده بود، به سرعت متحول شد. گروهی از معماران این دوره که کم و بیش سابقه آکادمیک و حرفه ای راسیونالیستی داشتند از تجربیات جسورانه بروتالیست هایی چون کان، پیتراسمیتسون و جیمز استرلینگ تاثیر پذیرفته بودند کوشیدند به روشی جدید طراحی کنند. برخی از این معماران از اواخر دهه 40 تا نیمه دهه 50 به تجربیاتی دست زدند که تا حد زیادی متاثر از سبک نئوبروتالیسم ولی در آمیخته با حال و هوای معماری ایران بود.
برخی دیگر نیز به طور مشخص به کار در زمینه معماری ایرانی پرداختند. احساس دلتنگی برای سنت های ایرانی که همواره در اقشار محافظه کار جامعه وجود داشت این بار به صورتی کاملا متفاوت در میان روشنفکران نیز شیوع پیدا کرد.
سلیقه بومی گرایانه، در دو جبهه تجربی و نظری از تزیین و مبلمان درون خانه شروع شد و به زودی به فرم ابنیه نیز سرایت کرد. (هاشم نژاد، 1386: 29)
در دهه 50 و اوایل دهه 60 مشکل اصلی وضعیت دشوار و گاه بیمار گونه در برابر معماری گذشته بود که معماران نه می توانستند آن را رها کنند و نه قادر بودند راه حل قطعی و مناسب برای به کارگیری مجدد آن ارائه دهند.
زمینه های مختلف به کارگیری معماری ایرانی، در این دوره را می توان به صورت زیر طبقه بندی کرد:
احیای فن آوری صنعت گرایانه و سنتی ساختمان، برای نمونه کارهای فرخ افشار برای WA تشکیلاتی که برای معماری برنامه ریزی در جهان سوم ایجاد شده بود
تجربیات گونه شناسی ، برای نمونه پروژه مسجد دانشگاه شریف در تهران اثر مهدی حجت
برخوردهای فرمالیست برای نمونه موزه هنرهای معاصر اثر کامران دیبا
سنتزهای مفهومی و نمادگرایانه برای نمونه مرکزی موسیقی تهران اثر نادر اردلان
تداوم سنت های معاصر معماری ایرانی برای نمونه معماری بین دو جنگ جهانی
در هر حال منطقه گرایی در معماری اگرچه که این نکته مثبت را داشت که معماری ایران را به کسب نوعی هویت اصلی تشویق کرد. ولی ازطرف دیگر خطری جدی را نیز برای آن به بار آورد و معماری را به سمت تلفیق ناهمگون معماری غربی و معماری تاریخی ایران سوق داد.
امروزه گرایش های تاریخی در معماری بسیار اهمیت یافته اند. تاریخ گرایی از مقیاس بسیار پیش پا افتاده نماسازی های به ظاهر سنتی آغاز و تا معماری های جدی که کلیه ساختار و ساماندهی فضای ساخته شده را در بر می گیرند، ادامه می یابد.
معماری ایران در دو دهه اخیر معماری بدون مکتب سبک یا نظریه ای مشخص و مدون بوده و قادر به رقابت با آثار برجسته جهانی نیست، حتی قابل قیاس با آنها نیست، یکی از مسایلی که این شرایط نامناسب را ایجاد کرده قطعات فن آوری ضعیف و اجرای بد ساختمان هاست. (هاشم نژاد، 1386: 29)
6-6 بررسی نمونه های مطلوب همسازی معماری و سازه در ترمینال های فرودگاهی:
ترمینال های فرودگاهی ساختمان هایی هستند که عملکردهای موجود در آن ها، جهت تامین رفاه حال مسافرین و خدمات پرواز برای آن ها شکل گرفته اند. با افزایش حجم مسافرین و کاربری بین شهری و کشوری، در ترمینال های فرودگاهی توجه به توسعه توریستی و تجاری با استفاده از امکانات جانبی همچون هتل ها، مجموعه های فروشگاهی و سایر عملکردهای مشابه، مطرح گردیده است. (وفامهر،1391: 101)
اعمال ذکر شده، موجب گردیده است فرودگاهها از بسیاری جهات به عنوان یک مدل کوچک نمایی شده از فضاهای شهری تعریف گردد و اداره این مجموعه های پایانه ای با پیچیدگی های مشابه با اداره یک شهر مواجه گردد. برای مثال، فرودگاه هیترو در لندن، سالانه پذیرای بیش از 60 میلیون مسافر است که با جمعیت کل کشور انگلستان برابری می کند و به این ترتیب، این فرودگاه تمام متعلقات شهری را در خود دارد. این کاربری پیچیده موجب گشته است، ترمینال های فرودگاهی با مقیاس بسیار بزرگ طراحی گردند تا قابلیت تجمع عملکردهای یک شهر کوچک زیر یک سقف را فراهم کنند. احداث بناهایی با این ابعاد نیازمند بکارگیری سازه ها و فناوری های نوین ساختمانی در آن است. استفاده از تکنولوژی های روز به علاوه با روح حاکم بر مسافرت های هوایی به عنوان مدرن ترین نوع سفرهای بین شهری و کشوری، هماهنگ بوده و در اکثر قریب به اتفاق نمونه های موجود به عنوان یکی از ایده های اصلی در طراحی و ساخت مدنظر قرار گرفته اند. (وفامهر،1391: 101)
6-6-1 طراحی ترمینال های فرودگاهی:
از موارد اصولی که می بایست در طراحی ترمینال ها به آن توجه شود، ترکیب فضا، سازه و نور به گونه ای است که مسافران و مصرف کنندگان را به سوی هدف مورد نظر راهنمایی کند. بنابراین نحوه استفاده از نور و سازه و یکنواختی میان آن ها از ارکان طراحی فضایی در فرودگاه ها به شمار می آیند. حرکت در فرودگاه و پیدا کردن مسیر اصلی با وجود مقیاس بسیار بزرگ ترمینال ها شدیدا حائز اهمیت است به این ترتیب، المان های سازه ای– ستون ها، تیرها، دیوارها، علاوه بر عملکرد ایستایی، عملکردی روان شناختی از درک فضا را دارا می باشند. برای مثال یک ردیف از ستون ها تنها تکیه گاهی برای سقف بنا به شمار نمی روند و دارای قابلیت یک شاخص راهنما در یک مجموعه فضایی هستند. تیرها نیز می توانند به گونه ای طراحی شوند که نشان گر جریان حرکتی در فضا باشند، بنابراین سازه در ترمینال های فرودگاهی از نقش ثابت خود در پایداری بنا، پا را فراتر نهاده و به عنوان یک عنصر تاثیر گذار در معمالی داخلی، جریان حرکت فضایی و سلسله مراتب فضایی را به مسافرین نشان می دهد. (وفامهر،1391: 102)
بر همین اساس بسیاری از منتقدین نوع سازه های مدولار شامل شبکه هایی از ستون هایی یک شکل (مانند سازه فرودگاه استند) را برای طراحی فرودگاه مناسب نمی دانند. از سازه هایی که قابلیت تداعی حرکت و مسیر را داراست، خرپاها را می توان نام برد که در کنار پوشاندن دهانه های بزرگ در طی مسیر خطی خود، که غالبا از انحناهایی در ارتفاع برخوردار است، مسیر و جریان حرکت را به خوبی به مسافرین منتقل می کند. یکی از موفق ترین این طرح ها، سازه فرودگاه کانزای در اوزاکای ژاپن است که حالت نمایان خرپاهای موج دار آن یک توالی شناور به فضا می دهد و مسیر حرکت به شکلی ناخودآگاه به مسافرین القاء می گردد.
تعبیه بازشو و پنجره های سقفی در ترمینال ها علاوه بر کارکرد اقلیمی و کمک به کاهش مصرف انرژی تاثیر بسزایی بر خوانایی فضاهای عملکردی و گویاتر شدن مسیرهای حرکتی دارد. یکی از بهترین نمونه های ترکیب فضا با طراحی نور و سازه، ترمینال فرودگاه باراخاس مادرید در اسپانیا است که با استفاده از هماهنگی فرم سازه ای و نورگیرها با فضاهای عملکردی تشخیص مسیر درست برای مسافرین را تا حد زیادی افزایش می دهد.

                                                    .