منبع مقاله درباره آبهای زیرزمینی، بخش مسکونی

تعدد آنها در بافت با توجه به نیاز ساکنان(معماریان، 1372،ص17).
موقعیت اقتصادی واقف(مسرت،1389، ص 130)
فرم و حجم کلی آبانبارها
شکل متداول مخزن در آبانبارهای عمومی شهر یزد دایره میباشد. پوشش این نوع آبانبارها گنبدی شکل است. آبانبارهای خانگی نیز به شکل مربع یا مستطیل در زیر حیاط یا بخش مسکونی ساخته شدهاند.
اجزای تشکیل دهنده آبانبار
به طور کلی اجزای تشکیل دهنده آبانبارهای شهر یزد مخزن، گنبد، بادگیر، پلکان و پاشیر میباشد. افزون بر بخشهای اصلی فوق در بعضی موارد جلوخانهای بزرگ، سردر، کتیبه و همچنین تزئینات گوناگون برای آنها طرح و تعبیه میگردیده است(تصویر شماره41).
الف) مخزن: مخزن اصلیترین بخش آبانبار و محل نگهداری آب میباشد. در شهر یزد مخازن تنها با پلان دایره و به حجم استوانه یا مخروطی ساخته شدهاند. حداقل قطر قاعده این آبانبارها 5-6 متر و حداکثر 15-16 متر میباشد، ارتفاع استوانه نیز معمولا برابر قطر بوده است. نوع رایج آبانبارها دارای یک مخزن است و در مواردی معدود تعداد آنها به دو عدد نیز میرسد(معماریان، 1372،ص20). آبانبارهای دو مخزنه به صورت یک بنای پیوسته و در ارتباط باهم کار میکنند، به عبارت دیگر یک آبانبار با دو مخزن است. به عنوان نمونه میتوان به آبانبار خواجه (دو مخزن با یک پاشیر مشترک)اشاره نمود(مسرت، 1389، ص 149).
تصویر شماره41 : عناصر تشکیل دهنده آبانبار در شهر یزد(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره41 : عناصر تشکیل دهنده آبانبار در شهر یزد(ماخذ: نگارنده)
ب) پلکان: پلکان که در نزدیکی آبانبار ساخته میشود، دسترسی به پاشیر و برداشت آب را فراهم مینماید. در شهر یزد اغلب آبانبارها دارای یک پلکان میباشند اما تعدادی نیز دو پلکانی هستند. محل قرارگرفتن مخزن نسبت به پلکان و پاشیر متفاوت میباشد. گاهی پلکان با مخزن هم محور است و گاهی در کنار آبانبار قرار گرفته است. تعداد پلهها با ارتفاع مخزن متغیر میباشد. ارتفاع هر پله 20 سانتیمتر و کف پله 30-40 سانتیمتر بوده است. پلکانها یا بدون پاگرد بودهاند یا دو و حداکثر سه پاگرد داشتهاند. گاهی در پاگردها یک یا دو اتاقک کوچک و بزرگ جهت استراحت یا فروش بعضی اقلام ساخته میشدهاست. مانند فضای چلپا شکل در آبانبار دروازه مهریز که به عنوان قهوه خانه کاربری داشتهاست. عرض پلهها یا ثابت بوده (1تا3متر) و یا به تدریج کم میشده است (معماریان، 1372،ص46). مسیر پلکان بیشتر خطی مستقیم است اما گاهی نیز به صورت دو مسیر عمود برهم اجرا میگردیده است (معماریان، 1372،ص47).
ج) پاشیر: در انتهای پلکان قرار دارد و یک یا دو شیر برداشت آب در آن نصب شده است. معمولا کف مخزن پایینتر از پاشیر بودهاست. پاشیرهای لار و یزد تقریبا مشابه یکدیگرند و تفاوت چندانی ندارند.
د) سردر: در آبانبارهای یزد سردر یکی از عناصر متصل به پلکان و پاشیر بوده و شاخصهی دسترسی به آب میباشد (سردرها ارتباط مستقیمی با بنای آبانبار و گنبد آن ندارند). بنابراین بسته به تعداد راهپلهها، آبانبارها یک و در مواردی دو سردر دارند. سردرها معمولا دارای ابعاد و اندازه بزرگی بوده و دارای تزئینات میباشند.
ه) بادگیر: تقریبا تمام آبانبارهای شهر یزد دارای بادگیر میباشند. از آنجا که مخزن و گنبد آبانبارها هیچ روزن و ارتباطی با فضای خارج ندارند، جهت تهویهی هوای داخل آبانبار(جلوگیری از گندیگی) و خنک سازی آب آن در اطراف بنا بادگیرهایی ساخته شده است. تعداد آنها در آبانبارهای مختلف شهری متفاوت است و از یک تا شش بادگیر میباشد. اکثر آبانبارها دارای دو یا چهار بادگیر هستند. البته یک نمونه آبانبار یک بادگیری و یک نمونه آبانبار شش بادگیری نیز وجود دارد. بادگیرها دارای گونههای مختلفی میباشند و چهار، شش یا هشت وجهی هستند( مسرت، 1389، ص 126). بادگیرها معمولا به دو شیوه به مخزن اتصال مییابند: 1- اتصال مستقیم به گنبد، 2- حفر چالهای در کنار آبانبار و اتصال بادگیر به مخزن از طریق این چاه(این روش بر روش قبل ارجحیت دارد چرا که موجب کاهش احتمال ورود حیوانات، آلودگی و گردو غبار از طریق دهانههای بادگیر میشود).
چگونگی دسترسی به مخزن:
با توجه به آنچه در بخشهای پیش اشاره گردید، عملا دسترسی مستقیم به مخزن آبانبارهای این شهر وجود ندارد. ورود به مخزن در بعضی آبانبارها تنها از طریق دریچهای که بر ساقه بادگیر تعبیه گردیده، امکان پذیر میباشد.
معرفی آبانبارهای شهر لار
تصویر شماره42: نمونهای از آبانبارهای شهر لار(آبانبار سید جعفری)(ماخذ: آرشیو نگارنده)
تصویر شماره42: نمونهای از آبانبارهای شهر لار(آبانبار سید جعفری)(ماخذ: آرشیو نگارنده)
شهرستان لار واقع در جنوب استان فارس دارای آب و هوایی گرم و خشک میباشد. به دلیل کمبود منابع آب و میزان بارش در این منطقه، ساکنان جهت ذخیره و تامین آب مورد نیاز خود به ساخت آبانبارها اقدام نمودهاند. از آنجا که آبهای زیرزمینی این منطقه شور میباشد، امکان استفاده از قنات و چاه وجود نداشته و تنها منابع تامین آب، آبانبارها بوده، به همین سبب شاید آبانبارهای شهر لار از اهمیت حیاتیتری نسبت به سایر شهرها برخوردار بودهاند. هرچند امروزه مشخص نیست که اولین آبانبار در چه زمانی و با چه ویژگیهایی ساخته شدهاست، اما در حال حاضر قدیمیترین آبانبار موجود در این شهر متعلق به عصر صفویه میباشد. شاید زلزلههای ویرانگری که در سالهای متفاوت این شهر را دستخوش تغییر قرار داده، موجب نابودی بسیاری از بناها و از جمله آبانبارها گردیده است. با تمام این اوصاف، هنوز هم تعداد بیشماری آبانبار در این شهر و مناطق اطراف وجود دارد و در بسیاری موارد نیز ساکنان همچنان از آنها جهت تامین آب خود استفاده مینمایند(تصویر شماره42).
مخزن چهار برکه
مخزن چهار برکه
مسجد
مسجد
مخازن چهار برکه
پلکان برداشت آب
تصویر شماره 43: پلان و مقطع آبانبار چهاربرکه قیصریه به همراه مسجد روی آن ( ماخذ: نگارنده)
مخزن چهار برکه

                                                    .