منبع مقاله درباره استان خراسان شمالی، ویژگیهای ساختاری

تصویر شماره 23: آبانبار زین آباد یزد(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره24 : پلکان آبانبار شش بادگیری یزد(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره 23: آبانبار زین آباد یزد(ماخذ: نگارنده)
ترین و زیباترین آبانبارها هستند(تصویر شماره23 و 24). در ادامه به مقایسهی تطبیقی آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته میشود.
آبانبارهای شهرهای جنوبی ایران
در شهر های ساحلی به دلیل شور بودن آب موجود، ساکنان منطقه ناچار به ذخیره سازی آب باران در آبانبارها بودهاند. به دلیل برداشت آب به صورت دستی، اغلب آب این آبانبارها آلوده و غیر بهداشتی بودهاست اما با این وجود، به علت عدم دسترسی به منبع بهتر آب، استفاده از آب برکه ها برای اکثر اهالی این سواحل امری اجباری بوده است. اگرچه در اکثر شهر ها مدت هاست که برکه ها بلا استفاده مانده اند ولی روستا هایی که آب لوله کشی ندارند، هنوز اهالی از این آب استفاده می کنند.
آبانبارهای استان بوشهر
اکثر خانههای شهر بوشهر دارای آبانبارهای خصوصی میباشند. آب این آب انبارها از آب بارانی که بر روی بام و حیاط خانه ریزش میکرده و به سمت مخزن آبانبار هدایت میشده، تامین میگردیده است. در این شهر تنها دو آبانبار عمومی وجود دارد، ظاهرا ساخت این بناها رواج چندانی نداشتهاست. آبانبار مستطیلی قوام از جمله آبانبارهای عمومی است که با سنگ قلوه ساخته شدهاست. مخزن ستوندار این آبانبار با طاق پوشانده شدهاست.
آبانبارهای استان فارس
در بخشهای جنوبی استان فارس که دارای آب و هوای گرم و خشک میباشند، آبانبارهای بسیار ساخته شدهاست. از جمله میتوان به آبانبارهای شهرهای گراش، اوز، خنج، لطیفی و کرمستج اشاره نمود. به دلیل نزدیکی این شهرها با شهر لار، اصول ساخت آبانبارها بسیار شبیه به شهر لار میباشد، به گونهای که نمیتوان تفاوت چندانی میان آنها قائل شد. از میان شهرهای فوق، آبانبارهای خنج و اوز از شهرت بیشتری برخوردارند و مجربترین آبانبار سازها نیز در این دو شهر زندگی میکنند. نکتهی قابل توجه این است که آبانبارهای این دوشهر و شهر گراش(که در شمال لار قرار دارند) دایرهای بوده و در هیچ یک از شهرهای فوق آبانبارهای مستطیلی و صلیبی ساخته نشدهاست. به طور کلی آبانبارهای صلیبی تنها در شهرلار و نواحی جنوبیتر استان فارس به سمت استان هرمزگان ساخته شدهاند(تصویر شماره25).
تصویر شماره25 : نمونهای از آبانبارهای شهراوز(عکاس: صمد کامجو)
تصویر شماره26 : پلان و مقطع آبانبار آقاجانی در شیراز(ماخذ: ملازاده،1374، ص130)
تصویر شماره25 : نمونهای از آبانبارهای شهراوز(عکاس: صمد کامجو)
تصویر شماره26 : پلان و مقطع آبانبار آقاجانی در شیراز(ماخذ: ملازاده،1374، ص130)
شهر شیراز نیز دارای چندین آبانبار میباشد که در زمان کریمخانی ساخته شدهاند. مخزن این آبانبارها مستطیلی بوده و با سقف گنبدی که بر روی ستونهای مخزن استوار است، پوشش داده شدهاست. آب رسانی به آبانبارهای زندیه از طریق قنات رکن آباد بوده و برداشت آب از طریق پلکان سنگی و پاشیر صورت میگرفتهاست. بادگیرهای بلند اطراف بناها جهت تهویه آبانبار ساخته شدهاند. در منطقه قصر الدشت نیز سابقا هفت آبانبار قدیمی وجود داشته که سقف آنها مسطح بوده و با تیرچوبی، حصیر و کاهگل پوشش داده شده بود(تصویر شماره26).
آبانبارهای استان هرمزگان
تصویر شماره27 : آبانباری در استان هرمزگان
(بخش کوخرد)(ماخذ: سایت خبری دریا نیوز)
تصویر شماره27 : آبانباری در استان هرمزگان
(بخش کوخرد)(ماخذ: سایت خبری دریا نیوز)
در اکثر شهرهای این استان از جمله بندرلنگه، بستک و بندرعباس آبانبارهای بسیار ساخته شدهاست. این آبانبارها هم از لحاظ ویژگیهای ظاهری و هم از جنبه ویژگیهای ساختاری دارای شباهت بسیار با آبانبارهای لار میباشند. پلان مخزن این آبانبارها دایره، مستطیلی و صلیبی میباشد(تصویر شماره27). مصالح مورد استفاده در ساخت آنها همانند شهر لار سنگ تراش است. آبگیری این آبانبارها نیز توسط رودخانههای فصلی صورت میگیرد و برداشت آب به طریق دستی میباشد. پوشش گنبد آبانبارهای این منطقه گچی و سفید رنگ میباشد، در حالی که آبانبارهای شهر لار با کاهگل پوشانده شدهاند. آبانبارهایی با پلان مستطیل کشیده در غرب و شمال دهستان کوهخرد وجود دارند که بنابر اسناد موجود متعلق به حکومت زرتشتیان (گبرها) میباشند. همچنین در دهستان کوهخرد برکهای به نام حاج غلامرضا که معروف به برکه لاری است 95 سال پیش ساخته شدهاست. احتمالا سازنده این برکه همان خیر لاری، حاج غلامرضا معتمد میباشدکه برکههای بسیاری نیز در شهر لار ساختهاست.
آبانبارهای شهرهای شمال شرقی(استان خراسان شمالی، جنوبی و رضوی)
در حال حاضر در شهرهای نیشابور، بیرجند، مشهد و سبزهوار آبانبارهای بسیاری ساخته شدهاست. مخازن این آبانبارها با پلان دایره و مستطیل ساخته شدهاست. مصالح به کار رفته در ساخت آبانبارها تماما آجر و ساروج میباشد. آبانبارهای این نواحی بادگیر ندارند اما پلکان و پاشیر جزء جدایی ناپذیر آنها میباشند. مخازن آبانبارهای مستطیلی ستوندار بوده و با طاقهایی که بر روی این ستونها استوار گشتهاند، پوشش داده شدهاست.
آبانبارهای شهرهای غربی(استان قزوین)
قزوین از جمله شهرهایی است که به علت داشتن بیش از ده‌ها آب‌انبار، به شهر آب‌انبارها شهرت یافتهاست. افزون بر آبانبارهای عمومی، هزاران واحد آبانبار خانگی نیز در این شهر وجود دارد. پلان مخزن آبانبارهای این شهر مستطیلی و پوشش سقف آنها گنبد و طاقهای اجرا شده بر روی ستونهای مخزن، میباشد. در اکثر آبانبارها در راس هریک از این گنبدها، هواکشهایی تعبیه شدهاست. در آبانبارهایی که دارای هواکش در راس گنبد نمیباشند، تهویه به کمک بادگیرها صورت میپذیرد. در آبانبار سردار بزرگ قزوین، پوشش سقف مخزن مستطیلی، گنبدی میباشد. روی این مخزن را با تعبیه چهار فیلپوش در گوشه ها و یک گنبد دورچین عظیم آجری پوشاندهاند. مخزن آبانبارهای این شهر با شفته آهک و روکش ساروج تصویر شماره28: مخزن آبانبار مسجد جامع قزوین(ماخذ: صفحه الکترونیکی شهرداری قزوین)
تصویر شماره28: مخزن آبانبار مسجد جامع قزوین(ماخذ: صفحه الکترونیکی شهرداری قزوین)
اجرا گردیدهاست. راهپلهی سنگی، پاشیر و سردر از عناصر اصلی آبانبار میباشند. سردر پلکان آبانبارها دارای تزئینات کاشیکاری معقلی، کاربندی و رسمیبندی میباشد. در این شهر نیز بسیاری از آبانبارها متصل به مسجد و یا در کنار آن ساخته شدهاند. همان گونه که مشاهده میگردد در ساخت آبانبارهای این ناحیه از سنگ و آجر تواما استفاده شدهاست(تصویر شماره28).

                                                    .