منبع مقاله درباره دوره قاجاریه، استان اصفهان

دانلود پایان نامه

جمعبندی(ویژگیهای کمی و اطلاعات آماری آبانبارهای شهر لار)
برای جمعبندی راحتتر مطالب این بخش، اطلاعات مربوط به خیز گنبد و تعداد دهانهی آبانبارها بر اساس سال ساخت آنها، در جداولی دستهبندی گردیدهاست. جداول مربوطه در پیوست شماره 2 ارائه گردیدهاند.
با توجه به مطالب ارائه شده در پیوست 1 مشخص میگردد، از 80 آبانبار باقی مانده در این شهر، % آبانبارهای دایرهای، % آبانبار مستطیل و % آبانبارهای صلیبی شکل میباشند.
براساس اطلاعات جدول شماره یک پیوست دو ، خیز گنبد آبانبارها از 4/0 تا 6/0 متغیر میباشد. % آبانبارها دارای خیز 4/0، % دارای خیز5/0، % دارای خیز 6/0 و % آنها دارای خیزی بیشتر از 6/0 میباشند. همچنین بر اساس جدول فوق مشخص میگردد، خیز آبانبارهای دوره صفویه کمتر از آبانبارهای دوره قاجاریه میباشد، به عبارت دیگر آبانبارهای دوره صفویه خفتهتر از آبانبارهای دوره قاجاریه ساخته شدهاند. هرچند اجرای سقفهای گنبدی با خیز کم بر روی دهانههای بزرگ بسیار دشوار بوده و نشان دهندهی مهارت سازنده بنا میباشد، اما در آبانبارها جهت خنک نمودن هرچه بیشتر آب نیاز به اجرای گنبد با ارتفاع زیاد بودهاست(نمودار شماره2).
براساس جدول شماره دو، تعداد دهانههای آبانبارهای دایرهای شهر لار از 1 تا 8 عدد متغیر بودهاست. آبانبارهای دارای دهانههای بیش از پنج عدد در کنار اماکن عمومی پر رفت و آمد همچون مسجد، نظرگاه، مدرسه و بازار واقع گردیدهاند. % آبانبارها دارای یک دهانه، % دارای دو دهانه، % دارای سه دهانه، %دارای چهار دهانه و % دارای تعداد دهانهی بیشتر از چهار عدد میباشند. همانگونه که از درصدهای بالا مشخص میگردد بیشتر آبانبارها دارای چهار دهانه میباشند(نمودار شماره3).
یکی از اهداف این بخش، مشخص نمودن تاریخ ساخت آبانبارهایی که زمان ساختشان نامعلوم میباشد، بودهاست. اما متاسفانه به دلیل تعداد کم عناصر تشکیل دهندهی آبانبارها(محدود شدن امکان مقایسهی اجزا)، همچنین به دلیل تغییرات زیاد اعمال شده بر بنای آنها در طول سالیان گذشته، امکان ارائهی نظر قاطع در مورد زمان ساخت وجود ندارد. مطالعات فوق نشان میدهد که هیچ دو آبانباری وجود ندارند که در تمام اجزا(نوع قوس و خیز گنبد، دهانهها، میلک و پشتبند مهاری) همانند یکدیگر باشند. به عبارت دیگر هر 65 آبانبار دایرهای این شهر دارای 65 شکل متفاوت و منحصر به فرد میباشند.
فصل چهارم: شناسایی آبانبارها در سایر شهرهای ایران و کشورهای دنیا
آبانبارها در سایر شهرهای کشور
هدف از این بخش، بررسی گونههای مختلف، پراکنش جغرافیایی، مصالح به کاربرده، شیوهی اجرا، نحوه کار کرد و کاربرد آبانبارهای کشور میباشد. ایرانیان از دیرباز به دلیل خشکی و گرمای اکثر مناطق کشور، درپی دستیابی به راههایی جهت ذخیره نمودن آب بودهاند. این مسئله منحصر به مناطق گرم و خشک نبوده و در حاشیه خلیج فارس و حتی بعضی شهرهای شمالی مانند ساری و گرگان نیز از جمله دغدغههای مردم بودهاست. در نواحی کوهستانی نیز با وجود بارندگی بیشتر نسبت به نواحی گرم و خشک، جاری بودن چشمه سارها و نهرهای دایمی یا فصلی، در بعضی مواقع برای ذخیره آب قابل شرب، از آب انبار استفاده میکردند، هر چند که تعداد آب انبارهای این نواحی کمتر از مناطق گرم و خشک میباشد. در بعضی از موارد، پوشش سقف آب انبار در نواحی کوهستانی خصوصاً در مناطق خوش آب و هوا و جنگلی، به صورت مسطح و با چوب و کاهگل اجرا میگردد. مخزن این نوع آب انبار ها به لحاظ پوشش سقف آن به صورت مکعب و یا مکعب مستطیل میباشد. به عنوان مثال به آبانبار روستای کوهستانی ابیانه میتوان اشاره نمود(قبادیان). توزیع و پراکندگی آبانبارهای تاریخی ایران متناسب با شرایط اقلیمی این کشور میباشد، مناطق خشک و حاشیه کویر همانند یزد از بیشترین و بهترین آبانبارها برخوردار است و مناطق شمال، شمال غرب و غربی کمترین تعداد را در خود جای دادهاند. نقشه، معماری و تزیینات آبانبارها با توجه به منطقه جغرافیایی، شیوه برداشت آب، ابعاد، وضعیت قرارگیری آن در بافت شهری و نیز نوع استفادهای که از آن میشده(شرب یا غیر شرب) متفاوت است(ملازاده،1379،ص13). در ادامه به اختصار به مقایسه بین آبانبارهای شهر لار با سایر شهرهای ایران، در قالب چهار بخش کلی شهرهای مرکزی، جنوبی، شمال شرقی و غربی پرداخته شدهاست.
آبانبارهای شهرهای مرکزی ایران
به طور کلی در پنج استان اصفهان، فارس، کرمان، مرکزی و یزد، جهت تامین آب آشامیدنی آبانبارها ساخته شدهاند. آبانبارهای هریک از این مناطق دارای شکلی خاص و منحصر به منطقه خود میباشند. نکته قابل توجه این است که در مناطق حاشیه کویری با وجود لوله کشی آب شهری، بسیاری از آبانبارها، همچنان مورد استفاده قرار میگیرند. آب این آب انبار ها خنک تر و گوارا تر از آب لوله کشی است و مهم تر از همه آن که عاری از املاح خصوصاً گچ که در آب اغلب این نواحی وجود دارد، میباشد.
آبانبارهای استان اصفهان
در استان اصفهان شهرهای کاشان (و روستاهای اطراف آن همچون سفیدشهر) ، اردستان، نائین، هرند و شهر زیرزمینی نوش آباد دارای آبانبار میباشند. آبانبارها غالبا به اشکال دایرهای، صلیبی، مستطیل کشیده و یا آبانبارهای کنده شده در کوهستان ساخته ساخته شدهاند. مهمترین عامل در تنوع شکلی مخزن آب انبار، نحوه استفاده از آن به صورت صحرایی، شهری و روستایی میباشد(تصویر شماره21). تمام آبانبارهای این استان آجری است. آبانبارهای عمومی ساخته شده در شهرها دارای بناهای باعظمتی میباشند و به دو شکل چهارگوش و مدور ساخته شدهاند. منبع تامین آبانبارها قنات و چشمه بودهاست. تمام این آبانبارها دارای بادگیر، سردر، پلکان، پاشیر و حوضچهی تصفیهی آب در ورودی آب به آبانبار میباشند. جهت تخلیه لجنها و لایروبی در این شهر نیز از سطل، طناب و چرخ چاه استفاده میشدهاست.در شهر کاشان، همانند شهر یزد، آبانبارهایی با دو دستگاه پلکان جهت بهرهوری ساکنان با ادیان مختلف ساخته شدهاست. علاوه بر آبانبارهای عمومی در شهر کاشان، آبانبارهای خصوصی بسیاری نیز در خانهها ساخته شدهاست. دسترسی به آبانبارهای خانگی در بعضی موارد از طریق پاشیر بودهاست. این مخازن، عمدتاً یک هواکش یابادگیر برای تهویه داشتند که تا بام خانه امتداد مییافت. گنجایش برخی از این آبانبارها برای تأمین مصرفی سه تا چهار سال یک خانه کافی بود. شهر کاشان بیشترین و زیباترین آبانبارهای این استان را در خود جای دادهاست. . اکثر آبانبارهای این شهر دارای یک یا دو بادگیر میباشند. بر سردر بیشتر آبانبارهای این شهر کتیبههای سنگی نصب گردیدهاست. نیازی، در مقاله خود آبانبارهای این شهر را به سه دسته کلی تقسیم نمودهاست: 1- آبانبارهای پیش از دوران صفویه مانند آبانبار تاج الدین و آب انبار محتشم. این گونه آب انبارها از داشتن سردرهای تزییناتی بی بهرهاند. 2- آبانبارهای عهد صفوی که معمولاً با مساجد ساخته شده و در زیر قسمت شبستان آن قرار گرفتهاند مانند آب انبار مسجد وزیر و آب انبار میر سید علی. 3- آبانبارهایی که بعد از زلزله سال 1192 ه ق ساخته شده و اغلب دارای اشکال تزییناتی هستند. مانند آبانبار عبدالرزاقخانکاشی، آبانبار گذر نو بازار و آب انبار حاج سید حسین صباغ( نیازی، 1386،ص198). فضای پاشیر آبانبارهای این شهر با پلان نیمه هشت گوش و یا چهارگوش مربع ساخته شدهاست. پاشیر دارای چند عنصر شامل سکوهایی برای نشستن در دو طرف فضا، حفرهای با روپوش سنگی یا فلزی برای هرز و انتقال آبها به کانالهای زیرزمینی و در مواردی یک هواکش کوچک می باشد. بنابراین تفاوت بارز آبانبارهای این منطقه با شهر لار، ترکیب آبانبارها با اماکن عمومی همچون بازار و حسینیه میباشد. همچنین تمام آبانبارهای این شهر برخلاف لار دارای راهپله، پاشیر و سردرهای بزرگ با تزئینات بسیار میباشند. به طور کلی شیوه ساخت آبانبارهای این شهر بسیار نزدیک به معماری آبانبارهی استان یزد میباشد.
تصویر شماره 21: نمونهای از ساخت آبانبار در زیر فضای مسجد(آبانبار میرزا مقیم درمحله درب اصفهان کاشان)(ماخذ: دانشنامه آزاد ویکی پدیا)
تصویر شماره 21: نمونهای از ساخت آبانبار در زیر فضای مسجد(آبانبار میرزا مقیم درمحله درب اصفهان کاشان)(ماخذ: دانشنامه آزاد ویکی پدیا)
آبانبارهای استان تهران و قم
در شهرهای تهران و قم چند آبانبار از دورههای صفویه، قاجاریه و پهلوی برجای مانده است. در این دو شهر نیز به آبانبار به عنوان جزئی لاینفک از مجموعههای شهری نگریسته شدهاست(به عنوان مثال آبانبار سید اسمائیل تهران که در زیر کارونسرایی به همین نام ساخته شدهاست). آبانبارهای این دو استان نیز همانند سایر استانها دارای پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. این آبانبارها اغلب دارای یک بادگیر بوده و مخزن آنها با پلان مربع مستطیل ساخته شدهاست. سقف این آبانبارها به کمک گنبدهایی که بر روی ستونهای درون مخزن اجرا گردیدهاند، پوشش داده شدهاست. سردر آبانبارها دارای تزئینات کاشیکاری میباشد.
آبانبارهای استان سمنان
امروزه آبانبارهایی از دوران صفویه و قاجاریه در شهرهای سمنان، گرمسار و شاهرود باقی ماندهاست. اکثر این آبانبارها به دلیل بی توجهی روبه ویرانی نهادهاند. آبانبارهای این استان آجری و با مخزن دایره میباشند. گنبد این بناها پلکانی ساخته شده و در راس آن بادگیری مکعب شکل جهت تهویه فضای داخلی آبانبار تعبیه گردیده است. آبانبارهای این منطقه نیز همانند سایر مناطق دارای سرد، پلکان و پاشیر میباشند، اما در سردر آنها از تزئینات سادهی آجری استفاده شدهاست. در این استان یک آبانبار سنگی نیز وجود دارد. تفاوت این آبانبار با آبانبارهای لار در این است که آبانبارهای شهر لار از سنگ تراش ساخته شدهاند.
آبانبارهای استان کرمان
بیشتر آبانبارهای باقیماندهی این استان در شهر کرمان قرار دارند. مخازن تمام آبانبارها مستطیلی میباشد و به دلیل ویژگی معماری و ساختاری آبانبارهای مستطیلی، اکثرا در زیر بناهای عمومی همچون مسجد، کاروانسرا و بازار قرار گرفتهاند. به همین دلیل آبانبارهای این ناحیه نمود بصری و شهری چندانی ندارند. امروزه به دلیل بیتوجی تعداد بسیاری از آبانبارها تخریب گشتهاست. کف آبانبارهای موجود با سرب پوشش داده شدهاست. سردر آبانبارهای شهر کرمان با کاشی و سنگ حکاکی شده، تزئین یافتهاست.
آبانبارهای استان مرکزی
تصویر شماره22: سردر آبانباری در شهر نراق(ماخذ: سایت خبری کاشان نیوز)
تصویر شماره22: سردر آبانباری در شهر نراق(ماخذ: سایت خبری کاشان نیوز)
در شهرهای ساوه، تفرش، نراق، اراک و مهدی آباد دلیجان استان مرکزی، آبانبارهایی از گذشته باقی ماندهاست(تصویر شماره22). پلان مخزن این آبانبارهای آجری، مربعی بوده و پوشش طاقی آنها بر روی ستونهای واقع در مخزن، اجرا گردیدهاست. آبانبارها دارای سردر، پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. سردرپلکان و پاشیر این آبانبارها با تزئینات آجرکاری، کاشیکاری و مقرنس کاری آراسته شدهاست. آبانبارهای شهر نراق به دلیل نزدیک بودن به شهر کاشان شباهت بسیاری به بناهای آن شهر دارند.
آبانبارهای استان یزد
استان یزد نسبت به سایر نقاط کشور بیشترین آبانبارها را در خود جای دادهاست. شهرهای یزد، اردکان و میبد دارای تعداد بسیار زیادی آبانبار میباشند. آبانبارهای این استان کاملتصویر شماره24 : پلکان آبانبار شش بادگیری یزد(ماخذ: نگارنده)