منبع مقاله درباره عنصر ساختاری، عناصر ارتباط

(ماخذ: ترسیم مجدد از کتاب معماریان،1387،ص6)
در این بخش به معرفی عناصر تشکیل دهنده آبانبارهای شهر لار میپردازیم(تصویر شماره3). به طور کلی آبانبارهای این شهر دارای نه عنصر مخزن، گنبد، میلک، روزن، دهانه برداشت آب و در مواردی راه پله، پاشیر و کتیبه میباشند. در ادامه هریک از این عناصر به تفضیل توضیح داده میشود.
مخزن ( تنوره، خزینه): این عنصر از جمله عناصر ساختاری آبانبارها میباشد. برای جلوگیری از فشاری که آب به جداره خزینه وارد میآورد، مخزن در درون زمین ساخته میشدهاست (معماریان، 1387: 35). منبع آبانبارها به چهار شکل مکعب، مکعب مستطیل، هشت گوشه، و استوانه ساخته شدهاست. قطر منابع استوانهای از حدود 20متر تجاوز نمیکند و تا 3000 متر مکعب گنجایش دارند. از آنجا که فشار وارد بر بدنهی مخازن استوانهای در تمام جهات یکسان میباشد، در بیشتر آبانبارها مخازن به این شکل ساخته شدهاند(پیرنیا، 214).
به سه دلیل مخزن آب انبار را در کلیه اقلیم ها و مناطق مختلف ایران همیشه در داخل زمین احداث میکردند:
– دلیل اول این که اگر مخزن بر روی سطح زمین باشد، فشار و نیروی جانبی آب درون آن به دیوار های مخزن باعث تخریب آن می شود و جهت مهار کردن این نیروی جانبی، احتیاج به پشتبند های بسیار قطور و تحمل مخارج بسیار بوده است؛ ولی اگر مخزن در داخل زمین قرار داشته باشد، خاک اطراف دیوار مخزن، باعث استحکام و مقاومت آن در برابر فشار آب درون آن می شود. همچنین در هنگام وقوع زلزله این نوع آب انبار در مقابل نیرو های جانبی زلزله مقاومت بسیار خوبی از خود نشان می دهد و در زلزله های مختلف ایران، آب انبار و سایر ابنیه زیرزمینی سالم و یا با آسیب نسبتاً کمی پابرجا مانده اند.
– دلیل دوم که این نیز حایز اهمیت می باشد این است که وقتی مخزن آب انبار پاین تر از سطح زمین باشد، آب نهر یا قنات را می توان به راحتی و به طور طبیعی بر روی آن سوار نمود و احتیاج به نیروی اضافی جهت انتقال آب به داخل مخزن نخواهد بود.
– هر چه به عمق بیشتری از زمین داخل شویم، نوسان درجه حرارت کمتر و پس از عمق 6.5 متری برابر معدل درجه حرارت سالیانه بر روی سطح زمین می باشد. بنابراین آب آب انبار زیرزمینی همانند آب چاه، در زمستان یخ نمی زند و در تابستان خنک و گوارا می باشد که برای آشامیدن مزیت بسیار خوبی است. توفان و باد به داخل زمین نمی توانند نفوذ کنند و همچنین پوسته زمین به مثابه یک عایق حراراتی ضخیم ، از انتقال حرارت به داخل زمین جلوگیری می کند. در روز اول تیر ماه سال 1372 در هنگام ظهر درجه حرارت در اطراف آب انبار حاجی سید حسین صباغ کاشانی در بازار کاشان 29 درجه و در مجاور پاشیر آب انبار 18 درجه سانتیگراد بوده است که نشان دهنده 11 درجه اختلاف بین هوای گرم خارج و دمای مطلوب در قسمت پاشیر می باشد.
گنبد یا طاق: ساکنین منطقه این عنصر ساختاری را به نام “بن برکه” میشناسند. پوشش اغلب آبانبارهای عمومی، گنبدی شکل میباشد. قوس مورد استفاده در ساخت گنبد، عموما سهموی و در برخی مناطق نیمکره و یا مخروطی بودهاست. شیوه معمول طاق زنی به صورت دورچین بوده که با این روش میتوان دهانههای تا حدود 20 متر را پوشش داد(عابدینی، 34). گاه قطر مخزن آنقدر بزرگ بوده که زدن گنبد بر آن غیرممکن میشدهاست(مسرت، 1389: 153)، مانند برکه کل در خیابان گردان که چندین بار گنبدی بر آن ساختهاند اما مجددا فرو ریخته است.
راهپله(راچینه): این عنصر ارتباطی به همراه پاشیر، در میان مردم منطقه دهنشیر نامیده میشود. راچینه درحقیقت پلکان دسترسی به پاشیر میباشد. دهن شیر در ورودی بعضی برکهها که تجمع مردم بیشتر بوده ویا هنگامی که بانی خیر از افراد با همت تر بوده است، ساخته شده است. دهنشیرها را معمولا به فاصله 30 تا 40 متری برکه ها به صورت مایل رو به پایین میساختهاند. راهپلهها دارای پلههای زیاد بوده و پوشش آنها طاق وتویزه از سنگ وگچ بوده است(تصویر شماره4).
تصویر شماره6: دهانه ورودی غربی آبانبار عباسپور(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره5: آبانبار معتمد، تنها آبانبار دارای بادگیر شهر لار(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره6: دهانه ورودی غربی آبانبار عباسپور(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره5: آبانبار معتمد، تنها آبانبار دارای بادگیر شهر لار(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره4: دهنشیر آبانبار معتمد(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره4: دهنشیر آبانبار معتمد(ماخذ: نگارنده)
پاشیر: این عنصر که از جمله عناصر ارتباطی است، محل برداشت آب آبانبار میباشد و در انتهای پلکان قرار دارد. پاشیر اتاقکی است که در کنار خزانه آب انبار جای دارد و یک چاه هرزآب زیر آن تعبیه گردیدهاست. در پاشیر یک یا چند شیر جهت برداشت آب وجود دارد (معماریان، 1387: 38).
بادگیر: برای خنک نگهداشتن آب و تهویه فضای آبانبار بر بالای بعضی از آنها یک یا چند بادگیر میساختند. در شهر لار تنها یک آبانبار دارای بادگیر بودهاست، سایر آبانبارها از طریق دهانههای ورودی و یا روزن تعبیه شده در گنبد تهویه میشدهاند. این عنصر از جمله عناصر تاسیساتی آبانبار میباشد(تصویر شماره5).
دهانه ورودی: برداشت آب در آبانبارهای این شهر اغلب از طریق دهانههای ورودی صورت میگرفتهاست. معمولا آبانبارها دارای چهار دهانه ورودی قرینه بودهاند. در بعضی آبانبارها دو سکو جهت نشستن در دو طرف تعبیه گردیده است. در چند مورد محدود، سقف این بخش دارای تزئیناتی همچون کاربندی و … میباشد. این عنصر نیز در دسته عناصر ارتباطی قرار دارد(تصویر شماره6).
آبرو(میراب): جوی کوچکی که جهت رساندن آب به آبانبار از رودخانه انشعاب میگرفته، در شهر لار جوباغ نامیده میشود. این جوی در مرحله بعد به جوی کوچک دیگری متصل میشده که مستقیما آب را به آبانبار هدایت مینمودهاست. این عنصر که در زبان محلی ممر نامیده میشود، از انواع عناصر تاسیساتی( آبرسانی) به شمار میرود. این جویهای آبرسانی، با شیب ملایم یک در هزار( به منظور جلوگیری از حمل مواد معلق) از رودخانه تا آبانبار امتداد داشتهاند. اطراف برکه، تا شعاع معینی، به خصوص از جهتی که ممر برکه قرار داشت، پزآب برکه محسوب میشد. پزآب برکه نیز وقف بودهاست و مردم از هرگونه دخل و تصرف در آن جلوگیری مینمودهاند(هوشمند، 1383، ص76). طول مجاری زیرزمینی آبانبار گاهی به 10 کیلومتر میرسیدهاست(تصویر شماره7).
تصویر شماره7: آبرو آب
انبار شش فخ(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره9: علمک آبانبار عباسپور لار(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره8: علمک آبانباری در لار(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره7: آبرو آب
انبار شش فخ(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره9: علمک آبانبار عباسپور لار(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره8: علمک آبانباری در لار(ماخذ: نگارنده)

                                                    .