منبع مقاله درباره فضاهای مسکونی، گونه شناسی

دانلود پایان نامه

تصویر شماره14: نمونهای از کانالبندی و تقسیم آب در شهر لار(ماخذ: نشریه میلاد لارستان)
مردمان شهر لار با درایت و تدبیر خویش به کانال بندی و پخش آب در سطح شهر و محلات پرداختهاند. بدین صورت که ابتدا در فاصلهی 5 کیلومتری شهر، آب رودخانه جاری شده از شمال غربی شهر را به دو بخش با نامهای حیدری و نعمتی تقسیم نمودهاند. هریک از این انشعابات دو مسیر جداگانه را در پیش گرفته و وارد محلات میشوند. پس از آن نیز با تقسیم بندی این انشعابات به بخشهای کوچکتر تمام محلات از نعمت آب برخوردار میگشتهاند. اندازه این انشعابات بسته به جمعیت محلات و تعداد آبانبارهایی که از آنها آبگیری مینمودهاند مشخص میگردیدهاست(تصاویر شماره 13 و 14).
تصفیه آب و تامین بهداشت آبانبارها
در شهرهای دیگر ایران به جز لار، برای تصفیه از روش‌های فیزیکی و شیمیایی استفاده میشدهاست، ته نشین شدن مواد زاید، اضافه کردن حجم مشخصی از نمک به منظور تجزیه آن و میکروب کشی توسط کلر آزاد شده، استفاده از ترکیبات آهکی  برای گندزدایی و استفاده از کیسه‌های زغال به منظور بوگیری از جمله این روش‌ها است. به طور کلی به سه روش آب بهداشی و مطبوع برای آشامیدن در آب انبار ها ذخیره می شده است:
1 – در آب انبار ها تاریکی محض وجود دارد و چون میکروب های غیر هوازی احتیاج به نور برای رشد و نمو دارند، بنابراین در این آب انبار ها از بین می روند.
2 – به واسطه جاذبه زمین، املاح و ذرات موجود در آب ته نشین میشوند. همچنین بر روی آب، نمک و آهک میریختند تا مانند کلر باکتری ها را در آب از بین ببرند. بنابراین تصفیه آب هم از طریق فیزیکی و هم شیمیایی صورت میگرفته است. البته شایان ذکر است که در همه آب انبارها موارد بهداشتی به یک میزان رعایت نمی شده.
3 – با قرار دادن مخزن آب انبار در داخل زمین و تهویه هوای داخل آن، آب آب انبار در زمستان یخ نمی زده و در تابستان نیز برای آشامیدن خنک بوده است. دلیل این مطلب در دو قسمت بعدی همین مقاله ذکر خواهد شد.
اما در شهر لار از آنجا که دهانههای برداشت آب مستقیما به مخازن ارتباط داشتهاند موجب ورود نور و آلودگیهای دیگر به آبانبار شده و سبب کاهش کیفیت آب میگردیدهاند. در این شهر به منظور تصفیه آب نمک یا زغال اضافه نمیگردیده و تنها گاهی موارد، اندکی خاکستر به آب مخزن افزوده میشدهاست.
نگهداری و مرمت آبانبار
از آنجا که آبانبارها در نزد اهالی شهر لار دارای اهمیت بسیار بودهاند، ساکنان محله هر چند سال یک بار به مرمت آنها میپرداختهاند. هزینهی این مرمت یا توسط افراد خیر پرداخت میشده و یا توسط اهالی محل جمعآوری میگردیدهاست. وجود کتیبههای حاکی از مرمت آبانبارها بر سردر بعضی از آنها گواه این مطلب میباشد. لازم به ذکر است که بیشتر اقدامات مرمتی مربوط به بازسازی پوشش کاهگلی گنبد بودهاست. در سالهای اخیر نیز چند آبانبار که هنوز مورد استفاده میباشند با هزینهی اهالی محل مرمت شدهاند. متاسفانه در مرمت این آبانبارها به اصول مرمتی توجهی نشدهاست. حتی به جای پوشش کاهگل یا مصالحی همرنگ و شبیه به آن از سیمان سفید و خاکستری استفاده شدهاست. از آن جمله میتوان به آبانبارهای محله آردفروشان، آبانبار معتمد و چهاربرکه کوی گاله اشاره نمود.
یکی از اقدامات مهم در نگهداری آبانبارها، لایروبی مخزن آبانبار میباشد. برای پاک کردن مخزن آبانبار معمولا صبر میکنند تا آب به حدی برسد که دیگر امکان برداشت آن نباشد. در این حالت لجن را به وسیلهی سطل یا دلو و به کمک قرقره از طریق روزن بالای دهانهها به خارج منتقل میکنند. پس از تمیز کردن آبانبار کف آنرا کاملا شسته و برای باران سال بعد آماده میگذاردند(راستی،1389،ص8). امروزه عملیات لایروبی توسط بالابرهای برقی، صورت میپذیرد(تصویر شماره15).
تصویر شماره 15: عملیات لایروبی آبانبار شغال(منبع: نشریه میلاد لارستان)
تصویر شماره 15: عملیات لایروبی آبانبار شغال(منبع: نشریه میلاد لارستان)
گونه شناسی آبانبارهای شهر لار
مردمان شهر لار جهت مقابله با کم آبی این منطقه به ساخت آبانبارها پرداختهاند. اصولا آبانبارها از جمله عناصر حیاتی این شهر بودهاند و تداوم زندگی مردم بدانها وابسته بودهاست. در جای جای این شهر آبانبارهای گوناگون و بسیار متنوع دیده میشود که هریک زیبایی خاص خود را دارند. کارشناسان معماری، شهرسازی، تاریخ، سازه و … آب انبارها را بسته به کارکرد، بهرهوری، میزان آبگیری، نحوه قرارگیری پلکان و دیگر فضاها، نوع دسترسی به آب، شکل مخزن و پوشش گنبد، شیوه و نوع آبرسانی، موقعیت خاص در شهر و محله، اندازه، شیوههای تهویه و تبرید آب و نیز از نظر تزئینات و مصالح به سبکها و گونههای مختلفی تقسیم کردهاند. آبانبارهای شهر لار، از نظر ساختاری دارای تفاوتهایی با آبانبارهای سایر شهرهای کشور میباشند. عمدهترین این تفاوتها مربوط به نحوه برداشت آب است. در سایر نقاط کشور برداشت آب تماما از طریق پاشیر صورت میپذیرفته، اما در اغلب آبانبارهای لارستان برداشت به صورت دستی بودهاست. مورد دیگر عدم بهرهگیری از بادگیر در آبانبارهای این شهر میباشد. بجز یک مورد سایر آبانبارها قافد بادگیر میباشند. به طور کلی آبانبارهای این شهر را میتوان بسته به بهرهوری، نوع پوشش، شکل و حجم مخزن، نوع دسترسی، روش آبرسانی، نوع تهویه، وضعیت فعلی و نوع مصرف آب دستهبندی نمود.
دستهبندی براساس بهرهوری:
در این دستهبندی آبانبارها به دو زیر مجموعه تقسیم میشوند.
الف) همگانی(عمومی): کلیه آب انبارهای موجود، به غیر از آبانبارهای خانگی را میتوان همگانی دانست. عموم مردم اعم از مردم یک منطقه، یک محله و یا کاروانیان از هر طبقه و صنفی از این آبانبارها بهره میبردند. آبانبارهای عمومی جزو بناهای عامالمنفعه هستند که به وسیله نیکوکاران، فرمانروایان و دولتمندان ساخته میشدند و معمولا دارای بنای بزرگ و چشمگیری بودهاند(مسرت، 1389، 114).
تصویر شماره 16: آبانبار خانگی آقای کامجو (منبع: نگارنده)
تصویر شماره 16: آبانبار خانگی آقای کامجو (منبع: نگارنده)
ب) خصوصی(شخصی): به آبانبارهای خانگی اطلاق میشود که در املاک شخصی(خانهها و گاهی باغها) و به قصد بهرهوری مالکان، صاحبان و اعضای خانواده ساخته میشده است. منبع تامین آب این آبانبارها، همانند سایر آبانبارهای شهر لار آب باران میباشد. آب این آب انبارها برای شرب بوده و در صورت ازدیاد برای آبیاری باغچه و شستشو نیز کاربرد داشتهاند. از آنجا که این آبانبارها اغلب در زیر حیاط و فضاهای مسکونی ساخته شدهاند، مستطیلی میباشند تا سقف آنها بتواند توانایی تحمل بار دیوارهای خانه، که برروی آن قرار میگیرد را داشته باشد. به دلیل ته نشین شدن گل و لای، آبانبارهای خانگی به مرور پر میشدهاند، به همین دلیل در سالهای بعد، از آنها به عنوان سرداب و مکانی خنک استفاده میشدهاست. در بعضی خانهها نیز پس از خالی شدن آبانبار از فضای آن به عنوان انبار کاه و … استفاده میشده است. نمونهی این آبانبار در محله قنبربیگی و در خانهی کامجو قرار دارد. این آبانبار مستطیلی به عرض حدود سه متر و به شکل مستطیل کشیده از زیر حیاط این خانه شروع شده و پس از عبور از سطح زیرین سه خانه به رودخانه رسیده و از آنجا آبگیری میشده است. هر سه خانهای که آبانبار از زیر آنها عبور میکند، دارای دهانههای برداشت آب میباشند. در این آبانبارها، برداشت آب به صورت دستی بوده و با سطل از دهانهای که درحیاط واقع شده بود، آب برداشت میگردیدهاست(تصویر شماره16).
دستهبندی بر اساس شکل مخزن
مخزن، محل ذخیره کردن آب و اصلیترین عنصر در شکلگیری آبانبار است. آبانبارهای این گروه به چهار زیر مجموعهی مخزن استوانه، مخزن مکعب، مخزن هشت وجهی و مخزن مرکب تقسیم میشوند(تصویر شماره17).
الف) مخزن استوانه: در مخازن استوانهای فشار ناشی از آب درون آن بر تمام بدنه به طور یکنواخت وارد میشود. همچنین عدم وجود کنج در شکلهای استوانهای به تامین بهداشت بیشتر آب کمک مینماید(کاظمی و همکاران، 1390، ص5).
ب) مخزن مکعب: این نوع مخازن دارای پلان چهارگوش میباشند. بدلیل پوشش این نوع مخزن با طاق آهنگ، عرض دهانه آن کم میباشد. پلان مستطیل کشیده با توجه به سهولت در ساخت پوشش آن، در میان سازندگانی که امکان اجرای پوششهای تاقی پیچیده را نداشتند، رواج داشتهاست. در شکلهای چهارگوش مشکل ترک خوردن یا عدم اجرای صحیح کنجها وجود دارد. کنجها محل مناسبی برای تجمع جلبکها و موجودات آبزی هستند(کاظمی و همکاران، 1390، ص5).
ج) مخزن هشت وجهی: تعداد کمی ازآبانبارها دارای مخزن با پلان هشت ضلعی میباشند. کمبود این گونه مخازن، شاید به دلیل اجرای مشکلتر طرح هشت ضلعی، نیاز به دقت در ساخت و همچنین روش اجرای پوشش بر روی آن بوده است. تنها در شهر لار آبانبارهایی با این شکل مخزن ساخته شدهاست. دو نمونه از آن در محله پیرغیب قرار دارد.
د) مخزن مرکب(صلیبی): در این آبانبارها یک مخزن استوانهای شکل در وسط ساخته شده و چهار مخزن مستطیل کشیده به مخزن مرکزی متصل شدهاند. در منطقه لارستان به این گونه آبانبارها چهاربرکه میگویند(کاظمی و همکاران، 1390، ص5).