منبع مقاله درباره مسیرهای ارتباطی، مقایسه تطبیقی

تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای هندسی
در این بخش به مقایسهی شکل کلی، هندسه و تناسبات در آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته شدهاست.
شکل
شکل عمومی آبانبارهای یزد
شکل عمومی آبانبارهای لار
تصویر شماره51 : مقایسه شکل آبانبارهای یزد و لار(ماخذ: نگارنده)
شکل عمومی آبانبارهای یزد
شکل عمومی آبانبارهای لار
تصویر شماره51 : مقایسه شکل آبانبارهای یزد و لار(ماخذ: نگارنده)
در آبانبارهای شهر یزد، علاوه بر گنبد، بادگیرها نقش بسزایی در شکل دهی به خط آسمان پیرامون بنا داشته و نقش یک نشانه شهری را تقویت مینمایند. اما در شهر لار، گنبد آبانبار، تنها نقطه عطف بنا میباشد. خیز بلندتر گنبد به همراه میلک بالای آن، خط آسمانی ساده و در عین حال شاخص ایجاد مینماید(تصویر شماره51).
هندسه
در آبانبارهای دایرهای هر دو شهر به دلیل دایره بودن پلان، بنا به خودی خود متقارن میباشد. در جانمایی بادگیرها(در یزد) و دهانهها(در لار) نیز سعی گردیده تقارن به طور کامل حفظ شود، به طوری که در آبانبارهای چهار بادگیری و چهار دهانهای، بادگیرها و یا دهانهها دقیقا در چهار جهت عمود برهم قرار دارند، در آبانبارهای پنج بادگیری (و یا پنج دهانهای)، بادگیرها (و یا دهانهها) با زوایای 72 درجه نسبت به هم و در آبانبارشش بادگیری( و یا شش دهانهای) نیز با زاویه 60 درجه نسبت به هم قرار گرفتهاند. در آبانبارهای شهر لار که دارای هشت دهانه هستند زاویهی بین دهانهها 45 درجه میباشد. در پلکان آبانبارها با توجه به خطی بودن این عنصر سعی گردیده در الحاق سردرها و فضاهای کاربردی جانبی، تقارن محوری حفظ گردد. آبانبارهای مستطیلی شهر لار هم دارای تقارن محوری بوده و سردرهای آنها که در دو انتهای آبانبار قرار گرفتهاند دارای همان تقارن محوری میباشند(تصویر شماره6). در آبانبارهای صلیبی هریک از یالها به تنهایی دارای تقارن محوری میباشند. زاویه قرارگیری یالها نسبت به یکدیگر نیز با تقارن 90 درجه میباشد. اما به دلیل هم اندازه نبودن طول یالها، آبانبار به طور کلی دارای تقارن نمیباشد.
تناسبات
تناسبات موجود میان اجزای آبانبارها در سه زیرگروه سردر، گنبد و مخزن مورد بررسی قرار میگیرد.
الف)سردر: در آبانبارهای یزد، سردرها در ابتدای بخش سرپوشیده راه پله قرار دارند و مهمترین عامل دعوت کننده، جهت برداشت آب میباشند؛ به همین دلیل سردرها با عظمت خاصی ساخته شدهاند و از جمله عناصر شاخص آبانبارها به شمار میروند. تزئینات پرکاری که بر روی بعضی از این سردرها وجود دارد، اهمیت و تاکید بر این عنصر را شاخصتر مینماید. اما در شهر لار سردرها در ابتدای دهانههای برداشت آب قرار دارند و دارای ابعاد و اندازهای در مقیاس انسانی میباشند.
ب) گنبد: ارتفاع گنبد آبانبارها بستگی به قطر دهانه دارد. در آبانبارهای شهر یزد نسبت ارتفاع به قطر گنبد در اکثر آبانبارها ½ میباشد. در بعضی از آنها بیشتر حجم گنبد در خاک قرار دارد. اما در شهر لار گنبد شاخصترین عنصر یک آبانبار است؛ خیز آبانبارها در این شهر بین 40/0 تا 60/0 متغیر است. تقریبا 33درصد آنها دارای خیز 40/0، 46 درصد از آنها دارای خیز50/0 و 21 درصد نیز دارای خیزی بیشتر از 50/0 میباشند. در آبانبارهای مستطیلی لار نسبت عرض به طول حدود 3/1 میباشد.
ج) مخزن: در آبانبارهای هر دوشهر لار و یزد عمق مخزن تقریبا برابر قطر دایرهی مخزن میباشد.
رابطه مسیرهای ارتباطی با فضاهای کاربردی
تصویر شماره 52: چگونگی ارتباط پلکان، پاشیر و فضاهای کاربردی در یزد(ماخذ: نگارنده)
تصویر شماره 52: چگونگی ارتباط پلکان، پاشیر و فضاهای کاربردی در یزد(ماخذ: نگارنده)
آبانبارها به طور کلی دارای فضاهای کاربردی معماری نمیباشند. این بناها مخازنی هستند که عموما تنها ارتباط انسانها با آنها در جایگاههای برداشت آب میباشد. به همین دلیل یکی از مسائلی قابل بررسی در این بخش، نحوه دسترسی به پاشیر و برداشت آب میباشد که طور کامل در بخش پلکان توضیح داده شدهاست. همان طور که در این بخش بیان شده بعضی راچینههای یزد دارای مکانهایی جهت استراحت و یا فروش چای و … بودهاست، ارتباط تمام این فضاها با پلکان به صورت خطی میباشد(تصویر شماره52).
تحلیل و مقایسه تطبیقی تدابیر زیست – اقلیمی به کار رفته در آبانبارها
در این بخش آبانبارهای دو شهر لار و یزد از شش دیدگاه شیوه آبگیری، شیوه برداشت آب، جهتگیری، تهویه، روشنایی و گندزدایی و بهداشت مورد بررسی قرار میگیرند.
شیوه آبگیری:
با توجه به ویژگیهای آب و هوایی یزد و کمبود باران، نهر و رودخانههای جاری، اصلیترین منبع تامین کننده آب آبانبارها، قنات میباشد(معماریان، 1372،ص12). بدین ترتیب آبانبارها اکثرا توسط قنات آبگیری میشوند. از آنجا که آب قنات در تمام فصول وجود ندارد، مردم این دیار ناچار به ذخیره آب در آبانبارها بودهاند. اما در شهر لار به دلیل نمکی بودن لایههای زیرزمینی، آب چاهها و قناتها شور میباشد. سابقا در این شهر 5 قنات وجود داشته اما به دلیل شور بودن آب آنها، تنها در بخش کشاورزی استفاده میشدهاند. به همین دلیل اصلیترین منبع تامین آب برکههای شهر لار، رودخانههای فصلی جاری شده بر اثر بارندگی میباشند. مردمان منطقه انشعابات رودخانهها را به گونهای در سطح شهر پخش نمودهاند که تقریبا در تمام محلات شهر آب تقسیم و آبانبارها آبگیری میشدهاند. میزان حجم آب هدایت شده به این انشعابات(اندازه کانالهای آب) بسته به تراکم منطقه و تعداد آبانبارهای مورد نیاز، متفاوت بودهاست. پس از جاری شدن رودخانه فصلی و پس از عبور آب اول که کثیف است دریچه ممر(راه ورودی) باز میشده و اجازه داده میشد که آب وارد آبانبار شود. همچنین در شهر یزد بعضی آبانبارهای خصوصی از طریق جمع آوری آب باران از سقف، آبگیری میشدهاند که این شیوه آبگیری در لار وجود ندارد.
شیوه برداشت آب(نحوه دسترسی به آب مخزن)
در آبانبارهای شهر یزد برای رعایت مسائل بهداشتی و عدم تماس آلودگیهای مختلف با آب، برداشت از طریق پلکان و پاشیر صورت میگرفته است. بر خلاف یزد در 90 درصد آبانبارهای لار برداشت آب به صورت دستی بودهاست. در این روش برداشت توسط دلو و طناب صورت میگرفته است. در پنج آبانبار دارای دهنشیر(پلکان و پاشیر)، برداشت آب همانند شهر یزد از این طریق بودهاست. البته نکته قابل توجه این است که در آبانبارهای دارای دهنشیر، دهانههای برداشت دستی آب نیز ساخته شدهاست، بنابراین هیچ آبانباری بدون دهانهی متصل به مخزن وجود ندارد(شاید به دلیل نیاز به تهویه آبانبار دهانهها در این آبانبارها نیز ساخته شدهاند).

                                                    .