منبع مقاله درباره مقایسه تطبیقی، فضاهای عمومی

ج: سن جوآن
در جنگ میان آمریکا و اسپانیا(سال 1700میلادی) در سایت تاریخی سن جوآن(پنج مخزن آب) و در سایت ال مورو(سه مخزن) مخازن آبی توسط سربازان اسپانیایی، جهت تامین آب آشامیدنی ساخته شدهاست. آب این مخازن از طریق جمعآوری آب روی بام تامین میشده و دسترسی به مخزن از طریق چاههای حفر شده صورت میگرفتهاست. تصاویر مذهبی رنگینی که بر جداره مخزن به جهت حفظ آب از دشمنان نقاشی شدهاست، نشان از اهمیت آب در نزد سربازان آن زمان دارد. ارتفاع این مخازن 9متر و طول و عرض آنها 6*18 میباشد. این مخازن به صورت زنجیرهای ساختهشدهاند و به یکدیگر ارتباط دارند، به همین دلیل سطح آب همیشه در تمام آنها یکسان بودهاست. با احداث پارک در این سایت تاریخی در سال 2011، مخازن موجود مرمت شده و اکنون آب سرویسهای بهداشتی پارک(موارد غیر آشامیدنی) را تامین میکنند. مسئولان پارک به دنبال دستیابی به راهی جهت سالم نگهداشتن آب در حین جمع آوری و ذخیره میباشند، تا بدین ترتیب آب آشامیدنی پارک را نیز به این روش تامین تصویر شماره 38: آبانباری واقع در سن جوان(ماخذ: سایت Naturalparkstraveler.com)
تصویر شماره 38: آبانباری واقع در سن جوان(ماخذ: سایت Naturalparkstraveler.com)
نمایند(تصویر شماره38).
آبانبارهای کشور فلسطین
در کشور فلسطین به دلیل کمبود آب در فصلهای گرم سال، مردم به حفر گودالهایی جهت ذخیره آب به ویژه در منطقه اورشلیم پرداختهاند. این گودالها که به شکل گلابی بودند دارای5تا 6 متر عمق و دهانهای به عرض60-90 سانتیمتر بودهاند. دهانهها که برداشت آب از طریق آنها بوده، معمولا با یک قطعه سنگ پوشانده میشدند. از آنجا که جنس خاک اورشلیم از آهک است به خودی خود در برابر نفوذ آب عایق میباشد. عایق کردن مخازن به کمک ترکیب گچ و آهک یا خاک رس صورت میپذیرفتهاست. مشکل اصلی این مخازن این بود که پس از مدتی جداره آنها ترک میخورد. در سال 2012 باستان شناسان اسرائیلی مخزن بزرگ آبی در نزدیکی طاق رابینسون در اورشلیم کشف کردند که متعلق به دوره اول معبد(1000پیش از میلاد) میباشد. این مخزن برای استحمام و آشامیدن عموم مردم و افرادی که برای زیارت کوه معبد آمدهاند بودهاست(تصویر شماره39).
تصویر شماره 39 : آبانباری در اورشلیم(ماخذ: سایتWorld of photography)
تصویر شماره 39 : آبانباری در اورشلیم(ماخذ: سایتWorld of photography)
جمعبندی
با توجه به مطالب فوق میتوان چنین اظهار داشت که آبانبارهای ترکیه و ازبکستان دارای شباهتهای بسیاری به آبانبارهای شهر لار میباشند، به طوری که شباهت آبانبارهای لار به این دو شهر بیش از شباهت آنها به آبانبارهای سایر شهرهای ایران است. به عنوان مثال شکل مخزن، پشت بند مهاری، نصب میلک، تعبیهی دهانهها در چهار سمت گنبد و شیوه برداشت آب در ترکیه و ازبکستان بسیار شبیه به لار میباشد. تنها تفاوت موجود میان آبانبارهای ازبکستان و لار شکل پلکانی گنبد و توخالی بودن میلک جهت تهویه در ازبکستان میباشد. از آنجا که در این کشور بازاری همانند بازار قیصریه لار وجود دارد، بنابراین تاثیر پذیری معماری این دو منطقه از یکدیگر نمایانتر میگردد.
آبانبارهای کشورهای غربی اکثرا خصوصی بودهاند وآب آنها از طریق جمعآوری آب باران از روی سقف تامین میگردیدهاست. بنابراین آبانبارهای این کشورها نه از جنبههای اجتماعی و نه از جنبههای ساختاری دارای نمود شهری نمیباشند. شاید دلیل جمعآوری آب از روی بام، شیبدار بودن سقف اکثر خانهها در این مناطق بودهاست. در ایران به دلیل مسطح و گنبدی بودن سقفها، جمع آوری آب از روی بام موجب تحمیل هزینههای بسیار به سازندگان میشدهاست.
مقایسه تطبیقی آبانبارهای شهر لار و یزد
در این بخش به بررسی آبانبارهای دو شهر یزد و لار در جهت پی بردن به تفاوتها و شباهتهای آنها و با هدف دستیابی به چگونگی تاثیرگذاری معماری بومی بر بناهای این دو شهر پرداخته میشود. به این دلیل شهر یزد جهت مقایسه با شهر لار انتخاب گردیده که در میان سایر شهرهای ایران بیشترین و متنوعترین آب انبارها را در خود جای داده است. آبانبارها در سالهای نه چندان دور یکی از عناصر حیاتی شهرها و شکل دهندهی گذرها و محلات در مناطق گرم و خشک بودهاند، اما امروزه با تامین آب مورد نیاز مردم توسط سیستم لولهکشی شهری، این بناها اندک اندک به دست فراموشی سپرده شدهاند. با فراموشی آنها حاصل قرنها تجربه و مهارت در زمینه معماری بومی و تعامل با طبیعیت نیز به فراموشی سپرده شدهاست. آبانبارها نه تنها در حوزههای معماری و سازه بلکه در حوزهی اجتماعی و برقراری تعاملات میان ساکنان یک محله نیز بسیار موفق بودهاند. شاید امروزه امکان استفاده از آبانبارها با کاربریهای گذشتشان وجود نداشته باشد، اما فنونی در ساخت آنها نهفتهاست که با بهرهگیری از آنها در معماری امروز میتوان به طراحی بناهای با درجه آسایش بالاتر در حین سازگاری بیشتر با محیط پرداخت. علاوه بر موارد فوق پس از شناخت دقیق وضع موجود آبانبارها، نقاط قوت و ضعفشان میتوان در جهت مرمت، احیا، بهسازی و باززندهسازی آنها اقدام نمود. جهت نیل به اهداف فوق پس از معرفی آبانبارهای هریک از دو شهر به مقایسهی تطبیقی آنها در تمام ابعاد شهری، معماری، سازهای و تاسیساتی پرداخته پرداخته میشود.
معرفی آبانبارهای شهر یزد
شهر یزد، واقع در کویر مرکزی ایران، همواره با معماری منحصر به فرد توجه همگان را به خود جلب نموده است. آبانبارها از جمله بناهای سنتی این شهر هستند که دارای اهمیت بسزایی میباشند. با توجه به آب و هوای گرم و خشک شهر یزد، همواره تامین آب از مهمترین دغدغههای ساکنان این منطقه بودهاست. مردم این شهر با درایت و تدبیر و با استفاده از مصالح و امکانات موجود، برای تامین آب مورد نیاز خود شیوههای مختلفی را به کار بستهاند. طبق اظهارات دکتر معماریان یکی از قدیمیترین راه حلهای تامین آب در این منطقه، استفاده از آب چاههای سرد بوده است و احتمالا آبانبارها از قرن نهم به بعد در بافت شهرها و روستاها گسترش یافتهاند(معماریان، 1372،ص12). مردمان این سرزمین پس از ذخیره آب جهت استفاده در ماههای گرم سال، به این فکر افتادند که چگونه میتوان به آبی سرد، گوارا و زلال دست یافت. بدین ترتیب روند تکاملی آبانبارها از لحاظ چگونگی سرمایش، گندزدایی، آبرسانی، آبگیری و برداشت بهتر طی گردید. به نظر میرسد که کاملترین آبانبارها، متعلق به عصر قاجار و عصر پهلوی میباشند(مسرت،1389، ص130). قدیمیترین آبانباری که اکنون در یزد وجود دارد، آبانبار امیرچخماق( معروف به ستی فاطمه) است که در سال 836 قمری ساخته شده است. آبانبار تکیه امیرچخماق نیز متعلق به سده نهم قمری(حدود سال 861ق) میباشد(تصویر شماره40).
تصویر شماره 40 : آبانبار شش بادگیری در یزد(ماخذ: پایگاه علمی- خبری ایرانویج)
تصویر شماره 40 : آبانبار شش بادگیری در یزد(ماخذ: پایگاه علمی- خبری ایرانویج)
موقعیت شهری آبانبارها
آبانبارهای شهری معمولا در مراکز محله، در کنار اماکن مذهبی، آموزشی، رفاهی و تجاری ساخته میشدهاند(مسرت، 1389، ص 112). در شهر یزد آبانبارهای عمومی، اغلب با سایر کاربریهای عمومی از جمله حسینیه، مسجد، مدرسه و بازار پیوند داده شدهاند. حتی سردر ورودی پلکان برخی از آنها درون بازار، مدرسه، مسجد و حسینیه واقع گردیده است. به عنوان مثال دهانه ورودی به پاشیر آبانبار خواجه در بازار قرار دارد. تعداد بسیاری از آبانبارها نیز در میادین شهری ساخته شدهاند،که از جمله میتوان به آبانبار جبهه شمالی میدان خان یزد اشاره نمود.
نحوه استقرار آبانبار در کنار دیگر بناهای عمومی
آبانبارهای شهر یزد به عنوان عضوی از یک مجموعهی شهری و در کنار سایر بناهای عمومی احداث شدهاند. در بعضی موارد پیوند بسیار قوی میان آبانبار با سایر فضاهای شهری دیده میشود، از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود: در چند مورد آبانبار در ترکیب با سایر فضاهای معماری همچون ساباط، چهار تاقی و … ساخته شدهاست. یکی از نمونههای کامل ساخت آبانبار در یک مجموعه شهری، میدان خان میباشد. در این میدان چند آبانبار در کنار هم و درمجاورت بازار قیصریه ساخته شدهاند. همانگونه که در بخشهای بعد به تفضیل توضیح داده میشود، پلکان دسترسی به پاشیر، تنها عنصری است که امکان ارتباط آبانبار با سایر عملکردها را فراهم مینماید. علاوه بر وجود اتاقکهایی در میانهی بعضی پلکانها(جهت استراحت و فروش بعضی اقلام)، بر روی راهپله چند آبانبار، فضاهای عمومی همچون مسجد وحسینیه ساخته شدهاست(مسرت، 1389، ص 166). نمونه ضعیفتر پیوند آبانبار با سایر فضاهای معماری، گشودن روزنی بر روی مخزن با هدف استفاده از خنکی هوای درون آن جهت خنک نمودن فضاهای همجوار میباشد.
سقاخانه: در کنار برخی آبانبارها فضایی به نام سقاخانه ساخته میشده که جهت استفاده افراد مسن بودهاست.
سنگاب: عنصر دیگری که در کنار بعضی آبانبارها قرار دارد، سنگاب میباشد. ظرفی از جنس سنگ خارا، که با هدف بهروهوری افراد مسن از آب خنک، در کنار یا روبه روی آبانبار نهاده و توسط سقایان از آب پر میشده است (مسرت، 1389، ص 192).
عوامل موثر در انتخاب مکان آبانبار
اصولا نحوه استقرار آبانبارها در شهر یزد باتوجه به عوامل زیر بوده است:
موقعیت زمین، خاک و ارتباط آن با منابع تامین کننده آب(در اکثر موارد قناتها)؛
موقعیت مکانی قرار گرفتن در محله و شهر، سهولت دسترسی مردم و ارتباط فضایی آن با دیگر بناهای همگانی و مجتمعهای زیستی شهر(مسرت،1389، ص 130)

                                                    .