منبع مقاله درباره ویژگیهای اجتماعی، محصولات کشاورزی

دانلود پایان نامه

نکته: مسرت در کتاب خود به نقل از استاد علی اکبر باغبانزاده بیان میدارد که آبانبارهای دستی استان یزد، اغلب در صحرا و کشتزار و بیشتر در دهات بودهاست. این آبانبارها بادگیر نداشتند و معمولا گودی آنها سه متر و دهانه آنها نیز چهار متر بوده است. در کنار این بناها گاهی به عرض دو متر جهت استراحت زارعین در مواقع گرما، سرپناهی وجود داشتهاست. درون خزینه آب، پله داشته و هرچه آب پایینتر میرفته، پله آن هم بیشتر میشد. افراد با دست یا ظرف آب برمیداشتند(مسرت، 1389، ص129). بنابراین میتوان نتیجه گرفت، هرچند در این استان نیز آبانبارهای با برداشت دستی وجود دارد، اما نحوه ساخت و کارکرد آنها کاملا با آنچه در شهر لار وجود دارد متفاوت میباشد.
جهتگیری
در آبانبارهای دایرهای شهر یزد جهتگیری بادگیرها از اهمیت بسزایی برخوردار بودهاست، چرا که آنها باید در جهت بادغالب باشند تا بتوانند به بهترین شکل فضای درون آبانبار را تهویه نمایند. از آنجا که باد غالب یزد باد اصفهانی است که از شمال و شمال غرب میوزد، دهانهی بادگیرها نیز به همان سمت ساخته شدهاست. اما در آبانبارهای شهر لار، تنها گشودگیهای آبانبار جهت تهویه و تبرید، دهانهها میباشند، به همین دلیل سعی گردیده دهانهها در جهت باد غالب و مناسب قرار گیرند تا عمل تهویه به بهترین شکل صورت پذیرد. بر این اساس آبانبارهای دارای چهار دهانه در جهت شمال غربی – جنوب شرقی ساخته شدهاند(تصویر شماره53). در آبانبارهای دارای پنج و شش دهانه نیز به همین ترتیب سعی گردیده، دهانهها در جهت باد غالب قرار گیرند. در ساخت پلکان آبانبارهای شهر یزد علاوه بر قرارگیری بادگیرها در آبانباری با پنج دهانه در لار
قرارگیری بادگیرها در آبانبار پنج بادیگری یزد
72°
72°
تصویر شماره53: هندسه در آبانبارها(ماخذ: نگارنده)
قرارگیری بادگیرها در آبانباری با پنج دهانه در لار
قرارگیری بادگیرها در آبانبار پنج بادیگری یزد
72°
72°
تصویر شماره53: هندسه در آبانبارها(ماخذ: نگارنده)
توجه به نحوه دسترسی استفاده کنندگان و چگونگی اتصال به گذرهای اصلی، به گفتهی مسرت، جهت تامین روشنایی مورد نیاز در تمام شبانه روز، سعی میگردیده دهانه را با توجه به طلوع، غروب آفتاب و حتی زاویه تابش مهتاب مکانیابی نمایند(مسرت، 1389، ص159). متاسفانه در مورد پلکان دسترسی به پاشیر در شهر لار نمیتوان به جهت خاصی اشاره نمود، چراکه سه تا از آنها تخریب گشته و دو تای باقیمانده نیز دارای جهتگیری مشابه نمیباشند.
تهویه
تهویه در آبانبارهای یزد
تهویه در آبانبارهای لار
تصویر شماره 54: مقایسه نحوه تهویه در آبانبارهای دو شهر لار و یزد(ماخذ: نگارنده)
تهویه در آبانبارهای یزد
تهویه در آبانبارهای لار
تصویر شماره 54: مقایسه نحوه تهویه در آبانبارهای دو شهر لار و یزد(ماخذ: نگارنده)
هدف از تهویه آبانبار جلوگیری از راکد ماندن و گندیدگی آب، همچنین خنک نمودن آن میباشد. در شهر یزد تهویه توسط بادگیرها یا روزنهایی در گنبد انجام میپذیرد. اما در شهر لار دهانههای برداشت آب وظیفهی تهویهی فضای داخلی آبانبارها را برعهده دارند. به همین دلیل اغلب سعی میگردیده دهانهها درجهت وزش بادهای غالب ساخته شوند. به دلیل تعدد دهانهها در آبانبارهای دایرهای عمل تهویه به راحتی صورت میپذیرد اما در آبانبارهای مستطیلی به دلیل محدود بودن دهانهها به دو عدد، این عمل اندکی با مشکل مواجه میباشد. در آبانبارهای صلیبی شکل نیز به دلیل وجود چهار دهانه در چهار جهت مختلف عمل جابه جایی هوا به خوبی صورت میگرفته است، اما مشکل عمده در این گونه آبانبار و آبانبار مستطیلی، که موجب کاهش کارایی تهویه میگردد، ارتفاع اندک سقف آنها میباشد(تصویر شماره 54). در شهر یزد جهت خروج بو و بخار آب مخزن، بر بالاترین نقطه گنبد(راس) سوراخ یا روزنهای به اندازه ده سانتی متر بر جای مینهادند و برای جلوگیری از ورود پرندگان و حیوانات دو چوب را به صورت ضربدری کار میگذاشتند(مسرت، 1389، 158). در هیچ یک از آبانبارهای لار این روزن وجود ندارد و به جای آن میلک نصب شدهاست.
روشنایی:
به طور کلی ورود نور به مخازن آبانبارها مضر میباشد، چرا که موجب رشد میکروبهای غیرهوازی و در نتیجه آلودگی آب میگردد. آنچه اهمیت دارد وجود نور کافی در پلکان است، چرا که به دلیل شیب امکان سقوط زیاد میباشد. در شهر یزد تامین روشنایی برای مسیر طولانی پلکان به دوشکل رایج بوده است: روش اول عبارت است از تعبیهی کانالهای عمودی باز و بزرگ در قسمتهای مختلف سقف پلکان. این نورگیرها تقریبا در بالای پاگردها قرار داشتهاند. روش دوم سرباز ساختن بخشی از مسیر پلکان بوده است(معماریان، 1372،ص47). در آبانبارهای شهر لار به دلیل وجود بازشدگیها در گنبد(دهانههای برداشت آب) نور خورشید به درون مخزن آبانبار نفوذ پیدا میکند. در مورد پلکان نیز تنها تدبیر اندیشیده شده برای روشنایی، دهانه ورودی و در آبانبار قیصریه دو دریچه کوچک در بدو ورودی میباشد.
گندزدایی و بهداشت آبانبارها
سه عامل اصلی فساد هوا، نور و گرما میباشد. مردمان یزد این سه عامل را شناخته و سعی نمودهاند در آبانبارها تدبیری مناسب برای آنها بیاندیشند. سرپوشیده بودن آبانبار و بسته بودن کامل آن در این امر بسیار موثر میباشد. با پوشاندن کامل مخزن از ورود نور به محیط مخزن جلوگیری شده، و با ساختن گنبد با ارتفاع زیاد بر بالای آن به خنک نمودن آب کمک میشده است(مسرت، 1389، 203). بنابراین در شهر یزد مخزن آب انبار مکانی کاملا تاریک بوده و هیچگونه روزنهای برای ورود نور نداشته است. بخاطر همین تاریکی محض، میکروبهای غیر هوازی که برای رشد احتیاج به نور دارند، از بین رفته و در نتیجه آب مخزن برای آشامیدن، کاملا بهداشتی و مطبوع میشدهاست. علاوه بر این برای جلوگیری از ورود آلودگی از فیلتر خاشاک در ورودی آب استفاده میگردید. این فیلتر که در دهانه ورودی آب قرار میگرفت، نقش بسزایی در جلوگیری از ورود آلودگیها به آب داشته است (مسرت، 1389، ص 105). علاوه بر موارد فوق در یزد جهت تصفیه و جلوگیری از گندیدگی آب از نمک استفاده میشده است. برخی مواقع همراه نمک مقداری خاکه زغال، رس، خاکستر و آهک نیز بکار میرفتهاست. سرب مورد استفاده در کف بعضی آبانبارها نیز به امر گندزدایی کمک مینموده است. خاکستر و زغال علاوه برگندزدایی از بو گرفتن آب نیز جلوگیری مینمودند. امروزه جهت گندزدایی به آبانبارها کلر میزنند. اما در مورد آبانبارهای شهر لار، تقریبا در تمام اسناد تاریخی به کیفیت بد آب آنها اشاره شده است. حتی در مواردی نیز ذکر شده که استفاده از آب آبانبارها موجب شیوع بیماریهایی از جمله پیوک گشته است. در یک دستهبندی کلی، میتوان چهار عامل مهم زیر را، که موجب آلودگی و غیر بهداشتی شدن آبانبارهای شهر لار میشده است نام برد: 1- دسترسی آزاد افراد به مخزن، 2- محصور نبودن بازشوهای اطراف مخزن و امکان ورود گرد و غبار و دیگر آلودگیها، 3- ورود نور خورشید(تابش آفتاب) از طریق بازشوها به درون مخزن که موجب گندیدگی و رشد موجودات آبزی میشده است،4- و در آخر شیوه آبگیری آبانبارها از طریق رودخانه فصلی، چرا که در این حالت به زحمت میتوان تمیز بودن و عاری از آلودگی بودن کل مسیر را تضمین نمود. (مسرت، 1389، ص 204). به گفتهی استاد صادق کامجو در بعضی مواقع جهت ضد عفونی نمودن آب مقداری خاکستر به آن اضافه میشده است. اما بر خلاف یزد به هیچ عنوان از نمک استفاده نمیگردید.
تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای اجتماعی:
در این بخش به صورت موردی به چند ویژگی اجتماعی مرتبط با آبانبار که خاص مناطق یزد و لار میباشد، اشاره مینماییم. یکی از مواردی که در شهر یزد بسیار به چشم میخورد، داشتن دو پلکان و یا دو شیر برداشت آب جداگانه در بعضی آبانبارها، برای استفاده مسلمانان و زردشتیان بودهاست. طبق اظهارات رییس میراث فرهنگی لار، ساخت آبانبارهای مستطیلی و دایره در کنار هم نمود این جداسازی دینی در شهر لار میباشد. آبانبارهای مستطیلی برای استفاده یهودیان بودهاست. مورد دیگر وقفنامههایی است که برای بعضی آبانبارهای یزد وجود دارد. در این وقفنامهها، مواردی از وقف باغ، زمین، قنات و محصولات کشاورزی دیده میشود(مسرت، 1389، ص 91). هیچ یک از آبانبارهای شهر لار وقف نامه ندارند. از باورهای اجتماعی خاصی که در شهر لار رواج داشتهاست میتوان به بستن پارچه در سقف گنبدی آبانبار به هنگام ساخت، با هدف برآورده شدن حاجات اشاره نمود. مورد دیگری که ذکر آن خالی از لطف نیست، قربانی نمودن گاوی است که در گودبرداری مخزن آبانبار استفاده میشدهاست. پس از اتمام گودبرداری به دلیل عمق زیاد مخزن و وزن زیاد حیوان، امکان خارج نمودن آن وجود نداشته است، به همین دلیل و به عنوان نمادی از خیر و خوبی پس از اتمام گودبرداری و پیش از شروع عملیات ساختمانی گاو را قربانی مینمودند. مورد دیگر افسانهی ددملکو میباشد. ددملکو در اصطلاح محلی پدیدهایست که حاصل از تابش نور