منبع مقاله درباره ویژگیهای ساختاری، ویژگیهای اجتماعی

فرم عمومی آبانبار یزد
فرم عمومی آبانبار لار
تصویر شماره45: مقایسه حجم کلی آبانبارهای دایرهای یزد و لار(ماخذ: نگارنده)
فرم عمومی آبانبار یزد
فرم عمومی آبانبار لار
تصویر شماره45: مقایسه حجم کلی آبانبارهای دایرهای یزد و لار(ماخذ: نگارنده)
در مقایسه با شهر یزد، آبانبارهای لار اکثرا فاقد پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. در عوض دارای عناصر دیگری به نام میلک، روزن بالای برخی دهانهها و پلکان دسترسی به عمق مخزن هستند(تصویر شماره46).
الف) مخزن: مخازن آبانبارهای این شهر به سه گونهی دایرهای(در اصطلاح محلی گرد)، مستطیلی(در اصطلاح محلی دراز) و صلیبی(در اصطلاح محلی چهار برکه) ساخته شده است. شکل غالب مخازن دایره است. قطر مخازن دایرهای معمولا بین 10تا14 متر میباشد اما آبانبارهایی به قطرهای 4-5 متر و 19-20 متر نیز وجود دارند. آبانبارهای مستطیلی به دلیل قابلیت باربری بام آنها، بیشتر در خانهها ساخته شدهاند. نسبت عرض به طول این نوع برکه 3/1 میباشد. از 80 آبانبار موجود در شهر لار، امروزه تنها چهار عدد آنها صلیبی است. آبانبارهای صلیبی در حقیقت ترکیب چهار آبانبار مستطیلی میباشند.
ب)پلکان: امروزه تنها پلکان دو آبانبار از پنج آبانبار دارای پلکان، باقی ماندهاست. تمام این آبانبارها تنها یک دستگاه پلکان داشتهاند و پلکان نیز با مخزن آبانبار هم محور بودهاست. از دو آبانبار دارای پلکان شهر لار یکی برکه دایرهای شکل معتمد و دیگری چهار برکه بازار قیصریه میباشد. تعداد پلکان این دو آبانبار بین 30تا 35 پله و ارتفاع هر پله 20 تا 25 سانتیمتر میباشد. اندازه کف پله نیز 35 سانتیمتر است. عرض پلکان در تمام طول آن ثابت میباشد. پلکان آبانبارهای این شهر نه در مکانیابی بخش ورودی و نه در بین مسیر با سایر عناصر و کاربریهای شهری ترکیب نشده است.
پاکنه: در جداره داخلی مخزن تمام آبانبارهای لارستان، نوع دیگری از پلکان جهت دسترسی به عمق مخزن و لایروبی وجود دارد. در استان یزد تنها آبانبارهای روباز دارای این گونه پلکان میباشند، با این تفاوت که پلکان به صورت مورب تا وسط مخزن آبانبار ادامه مییابد.
ج) پاشیر: پاشیرهای لار و یزد تقریبا مشابه یکدیگرند و تفاوت چندانی ندارند.
د) سردر: از آنجا که اکثر آبانبارهای این شهر پلکان و پاشیر ندارند، سردرها مستقیما به دهانه برداشت آب و گنبد متصل شدهاند، هر آبانبار بسته به تعداد دهانهها یک، دو، سه، چهار و پنج سردر دارد. این سردرها چندان بزرگ نیستند و دارای ابعاد تقریبی 3*3متر میباشند. دهانه برداشت آب در این سردرها تعبیه شدهاست. در بعضی آبانبارهای پرکارتر سردرها دارای تزئینات سادهی کاربندی و یا روکش گچی میباشند.
ه) بادگیر: آز آنجا که برداشت آب در آبانبارهای شهر لار به صورت دستی بوده و دهانهها مستقیما با فضای داخلی آبانبار ارتباط دارند، عمل تهویه از طریق همین دهانهها صورت میگیرد و دیگر نیاز به تعبیه بادگیرها نمیباشد. البته آبانبار معتمد در این شهر دارای شش بادگیر پنج طرفه میباشد. شش بادگیر این آبانبار به سقف سردرها اتصال یافتهاند و دارای ارتباط مستقیم با مخزن نیستند. در تمام آبانبارها برای کمک به تهویه بهتر، همچنین نصب قرقره جهت بالا کشیدن گل و لای داخل آبانبار، بر بالای تمام دهانههای برداشت آب، روزن کوچکی تعبیه گردیدهاست.
تعداد ورودیها به آبانبار
همانگونه پیش از این اشاره گردید، در آبانبارهای این شهر دهانههای برداشت آب مستقیما به مخزن راه دارند. تعداد این دهانهها در آبانبارهای مستطیلی دو عدد، در آبانبارهای صلیبی چهار عدد و در آبانبارهای گرد از سه تا پنج عدد متغیر است. 11%آبانبارها دارای یک دهانه ، 13%دارای دو دهانه،10 %دارای سه دهانه،30% دارای 4دهانه، 21% دارای پنج دهانه و 5% دارای شش دهانه میباشند. همانطور که مشاهده میشود، اکثر آبانبارهای دایره دارای چهار دهانه ورودی میباشند.
مقایسه تطبیقی آبانبارهای شهر لار و شهر یزد
در این بخش جهت دستیابی به چگونگی تاثیرگذاری معماری بومی بر آبانبارها به مقایسهی تطبیقی میان آنها میپردازیم. جهت نیل به این امر آبانبارهای دو شهر فوق الذکر در چهار دستهبندی کلی شامل ویژگیهای ساختاری و اجرایی، هندسه، تدابیر زیست اقلیمی و ویژگیهای اجتماعی بررسی میگردند.
تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای ساختاری و اجرایی
در این بخش به مقایسهی مصالح، روش اجرا، سازه، تزئینات و الحاقات در آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته میشود.
مصالح:
بیشتر بناها و بخصوص مسکن در یزد از خشت خام ساخته شده است. در آبانبار به دلیل تماس مستقیم با آب و رطوبت، آجر و مصالحی که در برابر آثار تخریبی رطوبت توان مقاومت دارند، به کار رفته است. آجر و ملات در انواع مختلف آن، اصلیترین مصالح ساخت آبانبار در شهر یزد بوده و از سنگ در تعداد معدودی استفاده شده است. (معماریان، 1372،ص27). آجر مورد استفاده در آبانبارهای این شهر،20*20 (معماریان ابعاد این آجرها را 7*22*22 بیان میدارد) میباشد که آجر قزاقی یا آبانباری نامیده میشود. جهت استحکام بیشتر در مواردی ته مخزن تا سقف گنبد، پله، بادگیر و سردر از آجر جوش ساخته شده است. آبانبارهایی در شهر یزد وجود دارند که از خشت ساخته شدهاند. در ساخت بادگیر و حتی مخزن این آبانبارها از خشت استفاده شده است. در بعضی از آنها برای حفاظت خشتها، روکش آجر یا کاهگل به کار رفتهاست(مسرت، 1389، ص). برخلاف یزد، در شهر لار جهت ساخت تمام بخشهای آبانبار از سنگ استفاده شدهاست. ابعاد سنگهایی که برای ساخت گنبد بکار میرفته، بسته به اندازه آبانبار متفاوت بوده است؛ معمولا برای برکههای با قطر بیشتر از 10 متر، سنگها با مقطع مربع و به ضلع 10تا 20 سانتیمتر بودهاند. عمق آنها نیز 50 سانتیمتر بوده که در بالاترین نقطه گنبد به 30 سانتیمتر کاهش مییافتهاست(مصاحبه با استاد صادق کامجو).
روش اجرا
نکتهی قابل توجه در اجرای پوشش گنبدی مخازن آبانبارهای هر دو شهر لار و یزد، عدم استفاده از قالب و رعایت ضخامت متغیر منحنی آن بوده است. گودبرداری مخزن آبانبار در یزد به دو روش کامل و ریختهای انجام میگرفتهاست. به نظر میرسد عملیات خاکبرداری آبانبارها نسبت به شهر لار دشوارتر بوده و به زمان طولانیتری نیاز داشتهاست، چراکه راچینه و چاه هرز آب نیز در زیرزمین قرار داشته و نیاز به گودبرداری داشتهاند. ضخامت دیوار مخزن3 آجر بوده و پشت آن نیز به ضخامت حدود یک گز شفته ریزی میشدهاست. شروع دیوارچینی پس از شفته ریزی کف آبانبار انجام میشدهاست. دیوار چینی، شفتهریزی و اندود دیمه بدنه داخل مخزن، همزمان صورت میگرفتهاست(معماریان، 1372،ص27). ضخامت گنبد نیز از چهار آجر یا خشت شروع شده و به تدریج کاهش مییابد(مسرت، 1389، ص156). پس از اتمام گنبد، روی آن را با آجرهای فرشی 20*20 میپوشاندند. این امر هم به استحکام، مقابله با گرما و بازتاباندن اشعه خورشید کمک میکرد و هم بر زیبایی و کروی بودن آن میافزود (مسرت، 1389، ص 158). در بعضی آبانبارها پس از پوشاندن سقف، روکشی از آجر و به سبک خفته- راسته بر روی گنبد اجرا میگردید. در شهر لار تنها از روش گودبرداری کامل استفاده میشده و روش ریختهای کاربرد نداشته است. هنگام گود برداری آبانبار، حداقل 1 متر در اطراف مخزن، جهت ساخت دیوار حائل به کمک شفتهریزی، در نظر گرفته میشد. در این شهر نیز شروع دیوار چینی پس از شفتهریزی کف مخزن بوده و دیوار چینی، شفته ریزی و اندود دریک زمان صورت میگرفته است. همزمان با ریختن شفته در فضای پشت جداره مخزن، در فواصل مساوی سنگهایی به شکل عمودی قرار داده میشد. این سنگها در حقیقت نقش آرماتور را بازی میکردند. ضخامت دیوار مخزن حدود60 سانتیمتر بودهاست. پوشش نهایی آبانبارهای شهر لار، ساروج و یک لایه کاهگل بر روی آن میباشد.
سازه
مقایسهی سازهی آبانبارهای شهر لار و یزد تحت دو عنوان تکنیکهای پوشش و دیاگرام انتقال نیروها انجام میپذیرد.
الف) تکنیکهای پوشش: از آنجا که آبانبارها دارای بخشهای مختلفی بوده و شیوهی پوشش هریک از این بخشها نیز متفاوت میباشد، تکنیکهای پوشش به کار رفته در هر بخش به صورت مجزا مورد بررسی قرار میگیرد.
تصویر شماره 47: پایداری سازه گنبدی آبانبار(عکاس: صمدکامجو)

                                                    .