منبع مقاله درباره پایداری، مشاهده

تصویر شماره 47: پایداری سازه گنبدی آبانبار(عکاس: صمدکامجو)
اجرای پوشش آبانبار دایره
اجرای پوشش آبانبار مستطیل
تصویر شماره48: نحوه پوشش آبانبارهای شهر لار(ماخذ: نگارنده)
اجرای پوشش آبانبار دایره
اجرای پوشش آبانبار مستطیل
تصویر شماره48: نحوه پوشش آبانبارهای شهر لار(ماخذ: نگارنده)
پوشش مخزن: پوشش تمام آبانبارهای بامخزن دایره در هردو شهر لار و یزد، گنبدی و به شیوه دورچین میباشد، با این تفاوت که در لار این گنبدها با سنگ و در یزد با آجر ساخته شدهاند. مسلم است که این شیوه پوشش، پایدارترین و مقاومترین راه برای ساخت بناهایی با این میزان اهمیت بوده است. همانگونه که در تصویر شماره 47 مشاهده میشود با وجود تخریب بخشهای زیادی از گنبد، بنا همچنان پایدار باقی ماندهاست. در آبانبارهای خانگی شهر یزد جهت پوشش سقف از طاقهایی چون آهنگ و کلنبو استفاده گردیده، اما در شهر لار آبانبارهای مستطیلی و صلیبی با تاق و تویزه یا طاق آهنگ اجرا گردیدهاند(تصویر شماره48). در آبانبارهای خانگی که مستطیلی میباشند نیز از پوشش طاق و تویزه استفاده گردیده است. از آنجا که در اکثر آبانبارهای یزد، قوس گنبد از ارتفاعی پایینتر از سطح زمین آغاز میشود، نیاز به پشت بند نمیباشد و خاک اطراف گنبد، نیروی رانشی آن را مهار میکند. با این وجود در بعضی آبانبارها جهت جلوگیری از رانش، یک نوع پشت بند سیلندری شکل، پوسته را از بیرون احاطه کرده است، اما در اطراف پاکار گنبد تمام آبانبارهای دایرهای شهر لار یک رینگ مهاری سنگی، به ارتفاع 1تا 5/1 متر و عرض 40تا 80 سانتیمتر، جهت مهار نیروهای رانشی، وجود دارد.
پوشش راه پله: در شهر یزد پوشش راچینه از نوع آهنگ و به دو روش ضربی و رومی اجرا میشده است. پوشش پاشیر نیز معمولا طاق ترکین بوده و در فضاهای مربع شکل، طاق کلنبو کار شده است. اما در شهر لار جهت پوشش راه پله از تاق و تویزه و در پوشش پاشیر نیز از گنبد دورچین استفاده شدهاست(تصویر شماره49).
پوشش سردرد: در شهر یزد از انواع طاقهای کژاوه، کلنبو و ترکین در فضای کنار سردر و سردر استفاده شده است. اما در شهر لار جهت پوشش فضای پشت سردرها تنها تاق جناغی و به شیوه آهنگ اجرا گردیده است.
انتقال نیرو در آبانبارهای لار
انتقال نیرو در آبانبارهای یزد
تصویر شماره50: نحوه انتقال نیرو در آبانبارهای دو شهر لار و یزد(ماخذ: نگارنده)
انتقال نیرو در آبانبارهای لار
انتقال نیرو در آبانبارهای یزد
تصویر شماره50: نحوه انتقال نیرو در آبانبارهای دو شهر لار و یزد(ماخذ: نگارنده)
پوشش راه پله در لار
پوشش پاشیر در لار
تصویر شماره 49: نحوه پوشش راه پله و پاشیر در شهر لار (ماخذ: نگارنده)
پوشش راه پله در لار
پوشش پاشیر در لار
تصویر شماره 49: نحوه پوشش راه پله و پاشیر در شهر لار (ماخذ: نگارنده)
ب) دیاگرام انتقال نیروها: در هردو بنا بار سقف توسط سازههای گنبدی و به صورت نیروهای فشاری، به زمین انتقال مییابد. با این تفاوت که در آبانبارهای شهر لار یک رینگ فشاری پیرامونی، نیروی رانشی پایهی گنبد را مهار میکند. شاید ساخت این رینگ فشاری به دلیل زلزله خیز بودن این شهر و نیاز به مقاومتر ساختن بناها بودهاست(تصویر شماره50).
تزئینات
در آبانبارهای شهر یزد، بیشتر تزئینات، مربوط به سردرهای ورودی پلکان و پاشیر میباشد. اما در چند مورد محدود تزئیناتی بر روی گنبد آبانبار نیز دیده شده است. استفاده از گل اندازهای آجری، کتیبههای کاشی کار شده هفت رنگ و معرق، معقلی، کاربندیهای پر کار چند رنگ، قوسهای تزئینی، گچ بری، مقرنسکاری آجری، رسمیبندی، ساخت ستونهای تزئینی و … از جمله تزئینات به کار رفته میباشند. برخلاف شهر یزد، آبانبارهای لار دارای تزئینات خاصی نمیباشند و اغلب ساده و عاری از هرگونه تزئینات هستند. تنها در سردر دهانه برداشت آب چند آبانبار، تزئینات کاربندی ساده و یا طرحهای ایجاد شده بر روی گچ به وسیلهی انگشتان دست، به چشم میخورد. از دیگر تزئیناتی که تنها در چند آبانبار خاص به کار رفتهاند، میتوان به طاقچههایجناغی در پشت بند آبانبار قنبربیگی، بادگیرهای طرحدار آبانبار معتمد و میلک سنگی حجاری شده در آبانبارهای عباسپور و معتمد، اشاره نمود.
الحاقات
برخی آبانبارهای شهر یزد دو چاه، یکی برای هرز آب و دیگری برای سرریزی آب داشته است. گاهی هرز آب به جای چاه به پوکه قنات هدایت میشده است. جهت تخلیه گل و لای مخزن و لایروبی نیز از قامه استفاده میشده؛ قامه در جداره مخزن و یا کف آبانبار قرار داشته است. در شهر لار جهت این امور تدبیری اندیشیده نشده بود و برای لایروبی و تخلیه از سطل و قرقره استفاده میشده است. امروزه لایروبی آبانبارها توسط بالابرهای مکانیکی انجام میپذیرد.

                                                    .