در نتیجه انتخاب مکان مناسب برای استقرار پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران، مطالعه و بررسی همه جانبه ای را می طلبد، زیرا احداث پایگاه های مذکور در موقعیت های مناسب، سبب افزایش کارایی و بهره وری بیشتر آن در جهت دستیابی به اهداف مورد نظر بخصوص در شرایط بحرانی می باشد.
وجود گسل شمال غربی جنوب شرقی که در شمال شهر سمیرم واقع شده است وجود این پایگاه ها را الزامی نموده است چون شهر سمیرم دارای محله هایی با بافت های فرسوده ای می باشد که بازسازی و احیای این بافت اولویت نخست مدیریت بحران این شهر می باشد. چون برخی منازل این بافت با یک تکان شدید فرو می ریزد ( طرح جامع شهر سمیرم، ۱۳۷۹: ۱۵). بنابراین توجه به این امر مطالعات همه جانبه ای را می طلبد.
این پژوهش به دنبال سؤالات زیر است:
۱- آیا مکان یابی مراکز امداد و نجات در شهر سمیرم طبق ضوابط مکانیابی و شهرسازی می باشد؟
۲- مناسب ترین مکان برای ایجاد پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در شهر سمیرم کجاست؟
۱-۲ اهمیت و ارزش تحقیق
مکان‌یابی از جمله تحلیل های مکانی است که تأثیر فراوانی در کاهش هزینه های ایجاد و راه اندازی فعالیت های مختلف دارد، به همین دلیل یکی از مراحل مهم و اثر گذار در پروژه های اجرایی به شمارمی رود ( شجاع عراقی و همکاران، ۱۳۹۰: ۴۲).
مکان های نهایی باید حتی الامکان همه شرایط و قیود مورد نیاز را ارضاء نمایند. بدین ترتیب عدم بررسی این شرایط و قیود قبل از اجرای چنین پروژه هایی، نتایج نامطلوب فراوانی به دنبال خواهد داشت. برای اجرای یک مکان یابی موفق، لازم است کلیه ی عوامل مؤثر در سطح منطقه مطالعاتی بررسی شود و مکان های مناسب در قالب خروجی فرآیند مکان یابی در اختیار مدیران و تصمیم‌گیرندگان نهایی قرار گیرد. این افراد نیز بر اساس سیاست های موجود و اولویت های هر یک از نتایج، گزینه های مناسب را انتخاب می‌کنند ( مهدی پور و مسگری، ۱۳۸۶: ۲).
کارشناسان زلزله معتقدند که کشور ایران از مستعد ترین کشورهای زلزله‌خیز دنیا محسوب می شود، به طوری که نواحی با خطر ناچیز بسیار کم بوده و بخش وسیعی از کشور را پهنه های با خسارت زیاد تشکیل می دهد.
بر پایه ی آمار رسمی ۴۵ سال گذشته، شش درصد از تلفات جانی کشور ناشی از زلزله بوده است. بررسی آمار زلزله های با بزرگی بیش از ۶/۴ ریشتر حاکی از آن است که در یکصد سال گذشته، حدود چهل زمین لرزه در ایران رخ داده است. بنابراین باید توجه داشت که در کشور ما به طور متوسط هر ۵/۲ سال یک زمین لرزه ی شدید یا خیلی شدید رخ میدهد ( پورکرمانی، ۱۳۷۷: ۱۵).
کشور ما نیز از این نظر جزء ده کشور آسیب پذیر از بلایای طبیعی جهان به شمار می آید چرا که طی ۹۰ سال اخیر ۱۲۰۰۰۰۰ نفر از هموطنانمان بر اثر آن جان خود را از دست داده اند. و در این بین بیشترین تلفات انسانی (۷۶%) ناشی از زلزله بوده است (جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۳: ۱ ). اما زلزله یک پدیده ی طبیعی همانند سایر پدیده های طبیعی نظیر سیل و طوفان و … است که در تبدیل آن به فاجعه، آسیب پذیری مجتمع های مسکونی نقش بسزایی دارد (فلاحتی، ۱۳۸۳: ۵).
چنانچه مدتی قبل از زلزله ی بم، زلزله ای هم‌ریشتر با آن در شهرهای آمریکایی رخ داده و تنها ۱۵ نفر کشته و ۲۰۰ نفر زخمی شدند و حجم محدودی تخریب بر جای گذاشته است. اما زلزله ی بم در سال ۱۳۸۲، ۴۲۰۰۰ نفر کشته و چندین برابر زخمی و ۸۰ درصد تخریب ساختمان ها را بر جای گذاشته است ( سازمان نظام مهندسی کشور، ۱۳۸۲: ۶۷).
عوامل متعددی در این امر دخالت دارند، وجود زمینه های لرزه خیزی ناشی از موقعیت زمین شناسی، وجود گسل های فراوان در بطن و حاشیه ی شهرها و … ، همگام با عوامل انسانی متعدد نظیر جمعیت شهری، افزایش مسکن کم دوام شهری، شهرسازی نامناسب با بحران زلزله، همگی قابلیت لرزه پذیری شهرها را افزایش داده است تا جایی که ۹۰ درصد شهرهای کشور در برابر یک زلزله ی ۵/۵ ریشتری آسیب پذیر گشته اند( عکاشه، ۱۳۸۳: ۴۹۵). به گونه ای که با وقوع زلزله ای نسبتا شدید در یک شهر تحت شرایط فوق، پدیده ی طبیعی به فاجعه تبدیل و آثار و تلفات سنگینی را به بار می آورد. اولین اقدام دولت ها در شرایط بحرانی زلزله ( مراحل او لیه)، اعزام نیروهای رسمی به مناطق به مناطق آسیب دیده و امداد رسانی به آنهاست، اما کشورها در این زمینه حکایت از آن دارندکه فعالیت ها و اقدامات دولت ها و نیروهای رسمی در لحظات اولیه ی وقوع زلزله به تنهایی از کارآمدی لازم بر خوردار نبوده است، چنانچه در زلزله ی بم نیروهای هلال احمر ۲ ساعت بعد از وقوع زلزله در محل حضور یافته، ۳۴ تیم امداد و نجات خارجی نیز قادر به نجات جان ۳۲ نفر از حادثه دیدگان شدند ( جمعیت هلال احمر، ۱۳۸۳: ۱۱).
مطابق سرمایه ی انسانی در اقتصاد، جمعیت و مردم یک کشور از همه ی سرزمین ها، کارخانه ها و دیگر تأسیسات در تصرف کشور با ارزش تر می باشند. مردم، یک کشور را بعد از خرابی و ویرانی بازسازی و آباد می کنند، لذا حفاظت از مردم یک کشور برای امنیت اقتصادی آن کشور اهمیت فراوانی دارد. کاهش وحشت و تردید مردم از طریق دفاع غیر نظامی، کیفیت زندگی مردم را بالا می برد و مزایای اقتصادی زیادی دارد ( رضازاده خویی، ۱۳۸۲: ۵).
در پهنه بندی خطر زمین لرزه در ایران، شهر سمیرم یکی از شهرهای ایران است که در جایگاه پهنه بندی با خطر نسبی بالایی قرار دارد. گسل شمال غربی – جنوب شرقی سمیرم در مجاورت بلافصل شهر قرار گرفته و در مناطقی نیز، شهر در امتداد این گسل بنا شده است. البته در طول تاریخ زلزله ی بزرگی در این شهر به ثبت نرسیده است ولی لزوم این پایگاه ها به شدت احساس می شود.
موقعیت کشور ما چه از نظر زمین لرزه و چه از نظر تغییرات بارش و دما و پدیده های ناشی از آنها نگران کننده بوده و به عنوان دهمین کشور بلاخیز دنیا معرفی شده است. طی ۹۰ سال اخیر، ۱۲۰ هزار نفر از هموطنان ما بر اثر بلایای طبیعی کشته شده اند ( ۷۶% بر اثر زلزله، ۶% بر اثر سیل، ۱۸% بر اثر سایر بلایا ) ( اژدر، ۱۳۸۵: ۲۰۳).
با توجه به اینکه پایگاه های پشتیبانی به ویژه در شرایط بحرانی نقش بسیار مهمی را در سازماندهی و مدیریت بحران بر عهده دارند، و همانگونه که تاکنون پژوهشی در این ارتباط در شهر سمیرم انجام نشده است و با استناد به اینکه شهر سمیرم از موقعیت لرزه پذیری نسبتاً بالایی برخوردار است، لذا لازم است که با بررسی دقیق و مطالعه ای جامع، مکانی مناسب برای برای احداث این نوع از کاربری ها در سطح شهر سمیرم انتخاب گرددتا در جهت ارتقاء کارآمدی و بهره برداری از آن مؤثر واقع شود. از این جهت در این پژوهش، بررسی و شناسایی عوامل مؤثر بر مکان گزینی پایگاه ها و انتخاب روشی مناسب و مبتنی بر یافته ها و ابزار علمی، مورد توجه قرار گرفته و از سیستم اطلاعات جغرافیایی به عنوان ابزاری توانمند در مدیریت و تجزیه و تحلیل داده های مکانی، استفاده شده است.
۱-۳ پیشینه تحقیق
– دیوید اِونانس[۱]۱ (۲۰۰۴)، در پژوهشی، نقش GIS را در مدیریت بحران حوادث مترقبه با فعالیت‌های سازمان آتش نشانی تعیین کننده دانستند و اظهار داشتند علاوه بر این که GIS می تواند در کاهش خسارات در زمان قبل از وقوع حادثه با مکان یابی بهینه ترین مکان ها برای احداث ایستگاه ها مؤثر باشد می تواند کارایی بالایی نیز در حین امداد‌‌رسانی ایفا نماید (Evans, 2004: 17).
– پژوهشی در آمریکا با عنوان ” مدلی بر پایه GIS برای تعیین مکان مناسب پناهگاه هایی برای تخلیه فوری ” توسط بانداناکار[۲] و میکائیل ای هادسون[۳] (۲۰۰۸) در ایالت فلوریدا اشاره نمود. هدف اصلی در این تحقیق، مشخص کردن پناهگاه های موجود و مکان هایی با قابلیت پناهگاهی ( مدرسه، دانشگاه ها، کلیسا‌ها، و مراکز عمومی) بر اساس مناسب بودن و در دسترس بودنشان است. این مطالعه برای به دست آوردن مدل نهایی، از تلفیق دو روش بر اساس ترکیب خطی وزین و تکنیک نمایش موقت/ شکست در ۱۷ ناحیه فلوریدای جنوبی به اجرا در آمد. نتیجه حاصل از این تحقیق مبین آن است که ۴۸ درصد از پناهگاه‌های موجود در مناطق نامناسب واقع شده است و بدین ترتیب ۵۲ درصد از مکان‌های با قابلیت پناهگاه‌های موجود در مناطق مناسب قرار دارند. برای ۱۵ پناهگاه موجود در مناطق نامناسب هیچ پناهگاه یا مکانی با قابلیت مناسب بالا یا متوسط، تا فاصله ۱۰ مایلی وجود ندارد (B.Kar, M.E Hodgson, 2008: 1-15).
– اجاق و همکاران (۱۳۸۲) در مقاله ای با عنوان استفاده از منطق فازی و روش تحلیل سلسله مراتبی در تعیین مکان بهینه استقرار ایستگاه‌های امداد رسانی پس از وقوع بحران به معرفی پارامترهای مؤثر در تحقیق پرداخته و سپس با تعریف توابع خطی و میله ای عضویت فازی در نرم افزار Arc GIS نقشه های فازی مربوط به هریک را بدست آورده، و در آخر نتیجه نهایی را با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی، بهترین مکان از بین مناطق مجاز انتخاب کردند.
در خصوص مکان‌یابی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران در سطح تهران برای اولین باردر سال ۱۳۸۳، مطالعه ای توسط کارشناسان سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران که خود متولی این امر بوده اند، به منظور پیاده‌سازی پایگاه‌ها در مناطق ۲۲ گانه شهرداری تهران صورت گرفته است (گزارش سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران،۱۳۸۳).
– زبردست و محمدی (۱۳۸۴) مقاله ای با عنوان “مکان یابی مراکز امداد رسانی در شرایط وقوع زلزله با استفاده از GIS و روش ارزیابی چند معیاری AHP ، انجام داده اند که در این پژوهش با استفاده از روش AHP به مکانیابی مراکز امداد رسانی (جهت انجام عملیات نجات در شرایط وقوع زلزله) در منطقه ۱۱ شهرداری تهران و تعیین میزان آسیب پذیری آن در مقابل زلزله احتمالی، پرداخته شده است.
– صمدزادگان و دیگران(۱۳۸۴) در مطالعه ای با عنوان مکان یابی اسکان موقت به منظور مدیریت حوادث غیرمترقبه بر مبنای بکارگیری سیستم های اطلاعات مکانی (GIS) هوشمند از سیستم اطلاعات مکانی مبتنی بر منطق فازی، که قابلیت های متعدد آنها در حل مسائل پیچیده مکانی به اثبات رسیده، به منظور تصمیم گیری جهت مکان‌یابی استفاده شده است. عوامل تأثیر گذار در این تحقیق: فاصله از مراکز درمانی (بیمارستان ها، درمانگاه ها، اورژانس)، فاصله از ایستگاه های تقلیل فشار گاز و برق، فاصله از ایستگاه ها و مراکز آتش نشانی، فاصله از پمپ بنزین و گاز، ارتفاع ساختمان ها و مساحت فضای سبز در نظر گرفته شده است.
– اسلامی (۱۳۸۵) نیز پژوهشی با عنوان “مکان یابی مراکز امداد و اسکان ” در منطقه یک شهرداری تهران به منظور تعیین مکان های مناسب برای استقرار مراکز امداد رسانی پس از وقوع بحران به ویژه (زمین لرزه) ارائه کرده است. اسلامی در این پژوهش معیار های مکان‌یابی مراکز امداد و اسکان را مشتمل بر چهار شاخص ایمنی، کارایی، اثر بخشی و مجهز بودن می داند. وی عناصری چون خطرات طبیعی، کانون های خطرساز انسان، شبکه معابر، آسیب‌پذیری حوزه‌ها ، نزدیک بودن به پهنه های دارای بناهای اسکان دسته‌جمعی، مناسب بودن زمین، نزدیک بودن به مراکز درمانی، ایستگاه های آتش نشانی و مراکز نظامی و انتظامی را بر اساس شاخص ها تقسیم بندی کرده و سپس با در نظر گرفتن استانداردهایی متعارف برای لایه های اطلاعاتی و با بهره گیری از سیستم اطلاعات جغرافیایی، بهترین مکان ها را برای استقرار مراکز امداد و اسکان تعیین نموده است.
– شیرانی و دیگران (۱۳۸۵) در زمینه ی بررسی روش های پهنه بندی خطر زمین لغزش در پادنای علیای سمیرم مطالعه ای انجام داده اند. ابتدا بوسیله عکس های هوایی، نقشه‌های زمین شناسی موجود و بررسی های میدانی، نقشه پراکنش زمین لغزشها در حوضه رودخانه ماربر به وسعت ۸۰۰ کیلومتر مربع واقع در جنوبی ترین قسمت استان اصفهان تهیه گردید. سپس با استفاده از سایر منابع اطلاعاتی نظیر نقشه های موضوعی موجود، اقدام به بررسی و تعیین عوامل موثر در لغزش (۸ عامل) و نقشه های لازم در مقیاس ۱:۵۰۰۰۰ گردید. به منظور بالا بردن دقت، سرعت و سهولت آنالیز، تمامی اطلاعات مکانی و توصیفی وارد سیستم GIS، گردید. پس از تهیه لایه های اطلاعاتی مورد نیاز، با استفاده از پارامترهای موثر در لغزش، اقدام به تهیه نقشه های پهنه بندی خطر لغزش در چهار روش آماری نموده و سپس مورد ارزیابی قرار گرفتند. با توجه به شاخص به دست آمده و مقایسه نقشه پراکندگی لغزش با نقشه پهنه بندی خطر زمین لغزش حاصل هر یک از روش‌ها در محیط GIS، مشخص گردید.
– عسگری و همکاران (۱۳۸۵) در مقاله ای تحت عنوان بررسی کارکرد خدمات شهری در مدیریت بحران و سوانح پرداخته و با استفاده از فن آوری های نوین اطلاعاتی نظیر سیستم اطلاعات جغرافیایی تحلیل های لازمه را انجام داده و به منظور نشان دادن ابعاد مختلف آن نمونه هایی از تحلیل هایی که بر روی مناطقی از شهر تیریز صورت گرفته است را نیز ارائه نموده اند.
– نادری (۱۳۸۹) در مطالعه ی با عنوان ” تحلیل جغرافیایی خدمات شهری سمیرم با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی” کاربری های شهر را تعیین کرده و با استفاده از GIS به تحلیل آن ها پرداخته و سرانه ها و تراکم ها ، کمبود و مازاد آنها را محاسبه و با میزان های استاندارد مقایسه کرده است.
– هادیانی و کاظمی زاد (۱۳۸۹) در پژوهشی به مکانیابی ایستگاه‌های آتش‌نشانی با استفاده از روش تحلیل شبکه و مدل AHP، در شهر قم پرداخته اند و به این نتیجه رسیده اند که الگوی پراکنش ایستگاه های آتش نشانی شهر قم در وضع موجود از الگوی مناسبی برخوردار نمی باشد و پراکندگی واحدهای خدماتی از جمله ایستگاه های آتش نشانی با کمبود روبرو است.
– شجاع عراقی و همکاران (۱۳۹۰) در مقاله ای با عنوان مکان یابی بهینه پیایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیای در منطقه ۶ تهران، به شناسایی و بررسی عوامل مؤثر بر مکان گزینی پایگاه ها پرداخت. پس از گردآوری و آماده سازی لایه ها، نقشه های فاکتور فازی تهیه گردید و سپس وزن‌دهی پارامتر ها با استفاده از تحلیل سلسله مراتب، انجام گرفت. در مرحله ی بعدی لایه های اطلاعاتی بر مبنای مدل های همپوشانی شاخص و فازی با یکدیگر تلفیق و در نهایت از ترکیب نتایج حاصل از این مرحله گزینه هایی به عنوان مکان مطلوب، معرفی شدند.
داداش پور و همکاران (۱۳۹۱) در مقاله ی خود تحت عنوان تحلیل فضایی و مکانیابی مراکز اسکان موقت با استفاده از تلفیق فرآیند تحلیل شبکه ای (ANP) و سامانه اطلاعات جغرافیایی به معرفی دیدگاه ها و متغیرهای تأثیر گذار در عرصه ی مسکن و سر پناه پس از سانحه، به کاربرد این مدل در منطقه ۱۶ تهران اشاره نموده است. ونتیجه گیری شد که از میان شاخص های مطالعه شده ۳ شاخص میزان سرانه خدماتی، هزینه تملک و کاربری وضع موجود بیشترین و سه شاخص میزان مجاورت با حریم معابر محورهای ارتباطی، صنایع آلاینده و حریم خطوط فشار قوی کمترین میزان اهمیت را در فرآیند گزینش مکان برای سکونت دهی افراد بی خانمان به خود اختصاص می دهند، و در آخر دو بوستان بعثت و بهمن مناسب ترین مکان برای استقرار سایت های اسکان موقت شناسایی گردید.
پژوهش حاضر با هدف مکانی یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در شهر سمیرم انجام شده است. این پژوهش تفاوت و تشابهاتی با موارد بالا دارد. تعدادی از معیارهای اعمال شده تقریباً مشابه معیارهای استفاده شده در کارهای دیگران بود ولی از لحاظ روش و مکان مورد مطالعه تفاوت ‌هایی با کارهای مشابه انجام شده دارد.
۱-۴ اهداف تحقیق
از آنجا که پژوهش علمی با ظهور مسأله یا مجهولی در ذهن محقق شروع می شود، هدف اصلی تحقیق علمی را باید معلوم کردن آن مجهول و به عبارتی حل مسأله و پاسخ یافتن برای آن دانست. اما پژوهش علمی، یک هدف اولیه و یک هدف غایی دارد. هدف اولیه ی محقق روشن کردن مسأله ی خاصی است که با آن روبرو شده است، ولی هدف غایی او دستیابی به معلوم کلی و به عبارتی قضایای علمی کلی است که خصلتی جهان شمول دارد (حافظ نیا، ۱۳۸۷:۱۶).
با توجه به موضوع این تحقیق اهداف زیر دنبال می شود:
۱-۴-۱ هدف کلی
– انتخاب مناسب ترین مکان جهت استقرار پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در سطح شهر سمیرم.
۱-۴-۲- اهداف جزیی
– ارائه الگویی مناسب جهت مکان گزینی بهینه پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران .
– استفاد ه از قابلیت های سیستم اطلاعات جغرافیایی جهت دستیابی به الگوی مناسب مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.