پایان نامه ادبیات عرفانی، رفتار انسان

دانلود پایان نامه

عبودیت نهایت سلوک الی الله و تزکیه اخلاقی است.در ادبیات عرفانی از این مقام به عنوان فنا تعبیر آورده شده زیرا در کمال عبودیت بنده همه چیز حتی وجود خود و همه جلوه‌های عالم را ملک خدا می‌داند و به این حقیقت می‌رسد که مالکیت خداوند اعتباری نیست، بلکه هیچ حقیقتی مستقل از او وجودی ندارد و حقیقتا همه‌ی هستی و جلوه‌های آن برای خدا و بلکه جلوه‌ی اوست و تنها کسی می‌تواند آن را درک کند که پله اول که همان تزکیه اخلاقی نفسش است، را به سلامت گذرانده باشد.
«ألِغَیرِکَ مِن الظُّهور ما لَیسَ لَکَ» آیا برای غیر تو ظهور و جلوه‌ای است که برای تو نیست.
کمال عبودیت هنگامی بهره‌ی مومنان می‌گردد که در بلاها حقوق وحدود الهی را پاس دارند و بی‌تردید با امامت عبد صالح خداوند در زمین این راه برای مردم هموارتر و رسیدن به آن سهل‌تر خواهد بود. در مقام عبودیت است که خداوند بنده را مظهر نور خود قرار داده و در آینه‌ی وجود او جمال و جلال خود را تماشا کرده و می‌ستاید.
حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: «… ما اَثنی الله تعالی عَلی عَبدَ مِن عِبادِه مِن لَدِن آدم الی محمَّد (صلی الله علیه و آله) الاّ بعد اِبتِلائَه و وَفائَهُ حَقش العُبودیه فیه. فَکِراماتِ الله فی الحَقیقه نَهایاتٌ بِدایاتُها البَلاء و بِدایاتُ نَهایاتها البَلاءُ و مَن خََرَج مِن سَبیکَه الَبلوی جَعَل سراجَ المومنینَ وَ مُونِسَ المُقَرَّبین وََدلیلَ القاصِدین.» خداوند هیچ بنده‌ای از بندگانش را از فرزندان آدم (علیه السلام) تا محمد (صلی الله علیه و آله) ستایش نکرده، مگر پس از آزمون‌ها و وفای حق عبودیت در آن امتحان‌ها. کرامات خدا در حقیقت پایان‌هایی است برای راه‌هایی که آغازش بلاست و شروع سرانجام‌هایش گرفتاری است و کسی که از سبیکه (نقره یا طلای گداخته) بلا بیرون آید، چراغ ایمان آورندگان و همدم نزدیکان خداوند و راهنمای حق جویان می‌شود.
4-1-26. لقای پروردگار
مهم‌ترین نتیجه‌ی ابتلاها که از جهتی معیار ارزش رسیدن به مقام عبودیت است تامین سعادت ابدی و پاداشی است که در سرای دیگر به عبد هدیه می‌شود و این هدف غایی تزکیه اخلاقی است. البته این اجر و جزا به خوراک و باغ و حور و قصور بهشتی محدود نمی‌شود. آن چه عبد صالح در آخرت نزد محبوب خود می‌یابد با شکوه‌تر از آن است که توصیف پذیرد «اولئِکَ الَّذینَ اِمتَحَنَ اللهُ قُلوبهم للتَّقوی لَهُم مِغفَرَه وَ اَجرٌ عظیمٌ» آنان کسانی هستند که خداوند دل‌هایشان را برای پرهیزکاری آزموده، آمرزش و پاداش بزرگ برای آن‌هاست و این هدف غایی تزکیه اخلاقی است.
حضرت ابا عبدالله (علیه السلام) در پاسخ به ابوالصباح که پرسید: «آیا گرفتاری‌های مومنان برای گناه است ؟ فرمودند:
«لا وَلکِن لِیسمَعَ اللهُ اَنینَهُ وَ شَکواهُ وَ دُعاءَهُ لیکتُبَ لَه الحَسَنات وَ یحُطَّ عَنهُ السَّیئاتَ و اَن اللهَ لَیعتَذِرَ الاَخُ اِلی اَخیه فَیقُول لا وَ عِزَّتی وَ ما اَفقَرتُکَ لِهَوانِکَ عَلی فَارفَع هذا الغِطاءَ فیکشِفُ فَینظُر فی عِوَضِه. فیقولُ ما ضَّرنی یا ربِّ ما زَوَیت عنِّی و ما أحَبَّ الله قوماً الاّ ابتلاهُم وَ اَنَّ عَظیمَ الاَجر لَمَع َ عَظیمَ البَلاء… و انَّ اللهَ اذا اَحبَّ عَبداً غَتَّهُ بِالبَلاءِ فاذا دَعا، قالَ لَه لَبیکَ عَبدِی انّی عَلی ما سَألتَ لِقاِدرٌ وَ اِنّ ما ادّخَرتُ لکَ فَهُوَ خَیرَ لَک َ».
نه، بلکه برای این است که ناله و زاری و دعای او را بشنود تا نیکی‌ها برایش نوشته و پلیدی‌ها از او ریخته شود. خداوند مثل پوزش خواهی برادر از برادرش می‌گوید: به عزتم سوگند برای خواری تو نزد من نیازمندت نکردم، پس این پرده را کنار بزن تا آشکار و دیده شود عوض و پاداش آن رنج‌ها. آنگاه بنده گوید: به من زیان نرساندی پروردگارا ! در نتیجه بلایم چه جزایی انباشته و اندوخته‌ای و خداوند هیچ گروهی را دوست ندارد مگر این که گرفتارشان می‌کند. براستی که پاداش عظیم با بلای عظیم است… و اگر خداوند بنده‌ای را دوست داشته باشد او را غرق بلاء می‌کند. پس هنگامی که بنده‌ی محبوب دعا کرد به او می‌فرماید: لبیک بنده‌ی من به یقین توان برآوردن آن‌چه را که می‌خواهی، دارم. ولی چیزی که برایت اندوخته‌ام برای تو بهتر است.
این یک قانون منطقی و مسلم است که سختی بیشتر نتیجه‌ی بهتری به دنبال دارد «الثَّوابُِ بالمَشِّقَه» پاداش نیک به سختی است. «المَصائِبُ مِفتاحُ الاَجرِ» رنج‌ها کلید نتیجه‌ی نیکوست. و در این باره روایات بسیاری وارد شده است.
البته لطف خداوند هم در این میان دخیل است و نتیجه را به نفع بنده بهبود می‌بخشد «الثَّوابُ عَلی المُصیبَهِ اَعظَم ُمِن قَدرِ المُصیبَه» پاداش مشکلات بزرگ‌تر از آن‌هاست.
برای مثال منزلت‌هایی در بهشت و مدارجی نزد پروردگار با یک بیماری یا نداری نصیب بنده می‌شود.
به علت لطف سرشار الهی مومنان همواره دچار بلا می‌شوند و پاداش عظیمی برایشان منظور می‌گردد. «ما مِن مُومنٍ الاّ وَ هُوَ یذَکّرُ للبَلاءِ یصیبُهُ فی کُلِّ اربَعینَ یوماً اَو بِشَی فی مالَه وَ وَلَدهُ لُیاجُرَهُ الله علیهِ او بِهمٍّ لایدری مِن اَینَ هو» هیچ مومنی نیست مگر این که در هر چهل روز درد سری برایش پیش می‌آید. یا اتفاقی برای دارایی‌اش می‌افتد و یا از سوی فرزندش گرفتار می‌شود، برای این که خدای تعالی به او پاداش دهد یا حتی غمی دلش را فرا می‌گیرد که از علت آن بی‌خبر است.
بهشت جایگاه تن آسایان نیست، آن‌ها که در رفاه زندگی کرده‌اند و هرگز با سختی‌ها و شدائد روبه رو نشده‌اند، آن‌ها که در رنج نبوده و یا بر آن ناشکیبایی ورزیده‌اند، آن‌ها که غرق در نعمت‌های دنیوی و لذائذ آن گشته‌اند ره به بهشت نخواهند برد «أم حَسِبتُم أن تَدخُلُوا الجَنَّهَ وَ لَمَّا یَأتِکُم مَّثَلُ الَّذِینَ خَلَوا مِن قَبلِکُم مَّسَّتهُمُ البَأسَاءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلزِلوا حَتیَ یَقُولُ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا مَعَهُ مَتیَ نَصرُ اللهِ ألَا إِنَّ نَصرَ اللهِ قَرِیب» ، آیا گمان کرده اید که داخل بهشت شوید، حال آن‌که نظیر حوادثی که گذشتگان دیده‌اند به شما نرسیده آنان گرفتاری و مرض دیدند و متزلزل شدند تا آن‌جا که پیامبر و مؤمنان که با او بودند گفتند: یاری خدا کی خواهد رسید، بدانید که یاری خدا نزدیک است. بنابر گفته امام صادق (علیه السلام) اهل حق همواره در سختی و گرفتار شدائد و مصیبت‌ها هستند«إِنَّ أهلَ الحَقِّ مُنذُ مَا کَانُوا فِی شِدَّهٍ أمَا إِنَّ ذَلِکَ إِلَی مُدَّهٍ قَرِیبَهٍ وَ عَافِیَهٍ طَوِیلَهٍ» ، اهل حق همواره در سختی بوده‌اند امّا آن سختی تا مدتی کوتاه است و عاقبتش با آسایش طولانی همراه است.
صاحب الکاشف ذیل آیه‌ای که در صدر گذشت چنین می‌نویسد:
«ان هذه الآیه الکریمه تخاطب کل من آمن بالحق و عمل به و دعا الیه و تقول له بصراحه: ان سنه الله قد جرت فی أنصار الحق أن یدفعوا ثمنه من أنفسهم و أهلهم و أموالهم و أن یتحملوا فی سبیله الأذی و المکاره و یصبروا علی المصائب و الشدائد… و قد لاقی من کان قبلکم من أجل الحق ألوانا من الأذی فصبروا… فهل تصبرون أنتم کما صبرو: آم انکم تریدون أن تدخلوا الجنه بلا ثمن و قد أبی صاحبها و مالکها إلا أن یکون ثمنها الإیمان و الإخلاص و الصبر علی الخوف و الجوع و نقص من الأموال و الأنفس!» ،
این آیه مؤمنین را مورد خطاب قرار می‌دهد و آشکارا می‌گوید شما باید بهای بهشت را از جان و فرزند و اموالتان بپردازید، باید در راه خدا اذیت و آزار را تحمل و بر مصائب صبر نمایید هم‌چنان که مؤمنان قبل از شما با حوادث سخت بسیاری روبرو شدند و صبر پیشه ساختند آیا شما هم چون آنان صبر و شکیبا خواهید بود یا می‌خواهید بدون بهاء وارد بهشت شوید؟ حال آن‌که صاحب و مالک بهشت جز با پرداخت بهای آن یعنی ایمان و اخلاص و صبر و خوف و گرسنگی و نقص اموال و انفس کسی را وارد نخواهد کرد.
همان‌طور که در روایات وارد شده دنیا مزرعه آخرت است اعمال و رفتار انسان در این دنیا بی‌مزد و اجر نمی‌باشد خداوند متعال برای آن که آسان‌ترین و بهترین راه ترقی و تکامل را پیش روی انسان بگذارد، او را به مصائب و شدائد گرفتار می‌کند تا در آخرت به مراحل کمال بیشتری دست یابد و جایگاهش بهشت باشد و هرچه سختی و مشکلات فراوان باشد علاوه بر این که انسان ساخته می‌شود، پاداش بیشتری هم می‌گیرد و کسانی که در امتحانات پیروز شوند، بهشت بهای آن‌ها است. خداوند می‌فرماید: «إِنَّ اللهَ اشترَی مِنَ المُؤمِنِینَ أنفُسَهُم وَ أموَالَهُم بِأنَّ لَهُمُِ الجنَّهَ یُقتِلُونَ فیِ سَبِیلِ اللهِ فَیَقتُلُون وَعداً عَلیهِ حَقّاً فیِ التَّورَئهِ وَ الأنجِیلِ وَ القُرءَانِ وَ مَن أوفیَ بِعَهدِهِ مِنَ اللهِ فَاستَبشِروا بِبَیعِکُمُ الَّذِی بَایَعتُم بِهِ وَ ذَالِکَ هُوَ الفَوزُ العَظِیم» ، همانا خدا جان و مال اهل ایمان را به بهای بهشت خریداری کرده، آنان در راه خدا جهاد می‌کنند پس (دشمنان دین را) به قتل می‌رسانند و (یا خود) کشته می‌شوند، این وعده قطعی است بر خدا و عهدی است که در تورات و انجیل و قرآن یاد فرموده و از خدا با وفاتر به عهد کیست؟ پس از این معامله‌ای که کردید بسی شاد باشید که این حقیقت سعادت و پیروزی بزرگی است.
4-2. تاثیر تزکیه اخلاقی بر ابتلاء
حال به بررسی تاثیر تزکیه اخلاقی بر ابتلاء می‌پردازیم:
4-2-1.آمادگی برای ابتلا و پرهیز از بی‌تابی