پایان نامه درمورد انقلاب فرهنگی، ماوراءالنهر

دانلود پایان نامه

اودوازده فرزندداشت که مهم‌ترین آنهاعبارت بودندازشمس‌الملوک‌عثمان‌بن‌نظام‌الملوک والی مرو،جمال‌الدّین‌منصوربن‌نظام الملک حاکم بلخ.زمانی که خواجه فرزندان خودرامأمورولایات می‌کردممکن بودسال‌ها آن‌ها رانبیند.خواجه‌نظام‌الملک که شب وروزکارمی‌کردوآرام وقرارنداشت،به پسران خودنیزسفارش می‌کردکه چنین باشند.
علاوه‌براین که خواجه‌نظام‌الملک درایجادوحفظ کتابخانه‌های بزرگ ری واصفهان وساخت بناهای متعدّدی همچون کاروان‌سراها،بازارهاواماکن مذهبی که نمونه‌ی عالی آن درمسجدجامع عتیق اصفهان بین سال‌های(430تا480 ه.ق)ساخته شد اقدامات مؤثّری انجام داد.درعین حال متأسفانه کاردانی وکفایت وی اغلب امراءووزراءرابااودشمن ساخت،چنان‌که تاج‌الملک یکی دیگرازوزرای سلجوقی باهمکاری ترکان‌خاتون همسرملک‌شاه سلجوقی درکارشکنی‌های متعددکه ازروی حسادت ورقابت صورت می‌گرفت گنبدتاج‌الملک(خاگی)رادرضلع شمالی مسجدجامع عتیق بنانمودودرادامه به تدریج باسعایت وکوشش فراوان باهمراهی دیگرامرای بددل،خواجه‌نظام‌الملک رانزدشاه بدنام نمودتازمانی که خواجه درسن 77سالگی به دست یکی ازفداییان فرقه‌ی اسماعیلیه باضربت خنجری به قتل رسید.
3-7-نقش نظام الملک درنظامیه
معروف است آلپ‌ارسلان سالی رابه مطیع کردن عاصیان وتربیت کردنشان،وصلت میان پسران خودودختران خاقانِ ماوراءالنهروابراهیم غزنوی گذرانید،وخواجه‌نظام‌الملک دستوربنای نظامیه‌ی بغدادراداد.بعضی ازمورّخین به اشتباه گفته‌اندکه این نظامیه اولین مدرسه‌ای بودکه دراسلام شناختند.بعضی ازمستشرقین هم این اظهارنظرراقبول ونقل کرده‌اند.قبل ازآن هم مدرسه درممالک اسلامی وجودداشت(الأزهرمصر).بیست سال پیش ازبنای نظامیه،درشهرنیشابوربه امرطغرل بیگ سلجوقی مدرسه‌ای ساختندکه ناصرخسرودرسفرنامه‌ی خودبه آن اشاره کرده است.
درسال مرگ طغرل‌بیگ درموقعی که آلپ‌ارسلان واردشهرنیشابورشدبردرمسجدی گذشت.جمعی ازفقهاباجامه‌ای چرکین آن‌جا ایستاده بودند.رسم تعظیم ودعابه جانیاوردند.آلپ‌ارسلان پرسیدکه اینان کیستند؟نظام‌الملک که درآن موقع هنوزخواجه‌حسن‌توسی خوانده می‌شدبااوبوده وبه اوگفت این‌هاطلبه‌ی علمندکه ازهمه‌ی مردم شریف‌النّفس‌ترند.چون دیدکه قلب سلطان برایشان نرم شدگفت اگرسلطان اجازه دهدبرای این طبقه موضعی بسازم ومایه‌ی معاشی مقرردارم که به طلب علم ودعای دولت سلطان مشغول گردند.وی اذن داد.خواجه حسن امرکردکه درهرشهری مدرسه‌ای برای طلاب علوم دینی بسازند.
آن‌چه ممکن است که خواجه‌نظام‌الملک درشروع کارخودبه آن توجه داشته باشد این است که درهرمدرسه‌ای حجره‌های متعدّدبرای اقامت وسکنای طلاب ساخته باشد.برای هرطالب علمی مایه‌ی معاشی مقررکرده باشدوکتاب خانه‌ای به آن منظمّ کرده باشد.دیگراین که مدرسه رامانندنظامیه‌ی‌بغدادبسیاربزرگ ساخته باشدکه درآن انواع علوم معقول ومنقول تدریس کنندوکتاب خانه‌هایی داشته باشد.استادان وفقیهان بزرگ وعالی‌رتبه راازهمه‌ی بلاد به آن جابیاورندکه درس بگویند.طلاب علم ازهرشهری بعدازآن که ازتعلم پیش استادان خودفارغ شدندبه آن شهرها که مدرسه‌های بزرگترداشت رفته آن‌جاحجره‌ای ووظیفه‌ی ماهیانه‌ای بگیرندوبه تکمیل تحصیلات خودمشغول شوند.
درهرشهرمدرسه ای بناکرده بودکه حکم مدارس ابتدائی ومتوسطه‌ی این زمان راداشت.دوازده دانشگاه ساخته بودکه عنوانِ عمومی آن‌ها نظامیه بودودانشگاه هرشهری رابه اسم آن شهراضافه کرده‌می‌گفتند:نظامیه‌ی بغداد،نظامیه‌ی نیشابور،نظامیه‌ی بصره،نظامیه‌ی اصفهان،نظامیه‌ی توس،نظامیه‎ی خرگرد،نظامیه‌ی مروشاه‌جان،نظامیه‌ی هرات وغیره.درآن عهدامورمعارفی منحصربودبه تحصیلاتی که مربوط به شرح اسلام بودوعلومی که درمیان مسلمین رایج بود.حتّی دربعضی مواردتعصب به خرج داده مدرسه رابه پیروان فلان امام اهل سنّت منحصرمی‌کردند؛مثل تابعین شافعی یاتابعین ابوحنیفه،چنان که شرف‌الدّین‌ابوسعدمستوفی هم عصرو زیردست نظام‌الملک که حنفی بودمدرسه‌ای برسرمزارابوحنیفه ساخت وآن رامخصوص پیروان او کرد.
3-8-اقدامات برجسته‌ی خواجه نظام
بیشتر نام وآوازه‌ی خواجه‌نظام‌الملک درادبیات واندیشه‌ی سیاسی ایرانی به سبب نگارش سیرالملوک یاسیاست‌نامه است که درآن آداب کشورداری وقواعدحکمرانی رابه تفصیل وبانقل داستان‌های آموزنده طی پنجاه فصل تبیین کرده است.حیات خواجه‌نظام‌الملک درسده‌ی پنجم هجری بوده که پژوهش‌گرانی چون پروفسورریچاردفرای ازآن به عنوان عصرزرین تاریخ وفرهنگ ایران یادمی‌کند.به یک معنا ایرانیان دراین دوران توانستندنظام فکری وهنرهای نیاکان خوددردوران هخامنشی وساسانی رابازنویسی واحیاءکنند.
خواجه‌نظام‌الملک‌توسی،سه هدیه‌ی جاودانه برای ایرانیان به یادگارگذاشت.نخست دستوردادسال‌شماری‌خورشیدی فراهم شودتاسال‌شمارقمری کنارگذاشته شود.دوّم آن که دستوردادهزاران بارکتاب شاهنامه‌ی فردوسی خردمند،بازنویسی شودتازبان ایرانیان نجات یابدوسوّم؛برافراشتن دانشگاه‌های‌نظامیه بودکه ریشه وپایه‌ی دانشگاه‌های امروزی است.
علاوه برساختن دانشگاه،خواجه خدمات فراوان دیگری هم‌چون آب انبار،گرمابه وبیمارستان‌هارابه جهانیان عرضه کردوقرن پنجم رامبدّل به شکوفاترین قرون فرهنگی اسلام ساخت.
هنگامی که خبروفات خواجه منتشرشد،حزن واندوه سراسرجهان اسلام رافراگرفت ووی مردم رابعدازخودمرده رهاکردزیرااهل علم ودانش بعدازوفات خواجه‌نظام‌الملک هیچ پشتوانه‌ی محکمی نداشتند.
اهتمام به تأسیس نظامیه‌هادرسراسرنقاط وشهرهای ایران نشان‌گر اعتقاداین حکیم ایرانی به انقلاب فرهنگی برای بازیابی استقلال واقعی ملت بااستقراردیانت وحکمت اصیل اسلامی است.وی بیشترین اهتمام رابه مبارزه باپراکندگی ومقابله باشکل‌گیری حکومت‌های طایفه‌ای درنقاط مختلف کشورداشت،ودرعین عمل‌گرایی،به حدّی مراقب رعایت آداب ومناسک دینی بودکه هرجاصدای اذان می‌شنید،بلافاصله دست ازکارمی‌کشیدوبه نمازمی‌ایستاد.این توجه‌ی عملی خواجه به دیانت وعقلانیت درتمام کارهاعامل اصلی نظم وتربیت اعتقادی وعمل گرایانه‌ی زیردستان وی درسراسرکشورودرعین حال پرهیزآن ازعمل‌زدگی بودکه باعث شددرست درحالی که اروپاراسراسرفقروفلاکت وقحط فراگرفته بودایران عصرسلجوقی به عنوان کشوری که غرق درنعمت وپیشرفت است موردتوجه‌ی دیگران قرارگیرد.
درشخصیت وی همین نکته بس که،زنی ضعیف ودرمانده ازخواجه یاری طلبید،خواجه ایستادتابه مشکل اورسیدگی کندامّااطرافیان خواجه خواستندآن زن راازوی دورکنند.خواجه آن‌ها رانهی کردکه شمابرای خدمت به چنین انسان‌های ضعیف ودرمانده‌ای گمارده شده‌ایدوگرنه پادشاهان وامراءنیازی به خدمت شماندارند.
نقش نظام‌الملک دراقتصادنظام الملک،بیشتر به عنوان یک مدیراجرایی موفق معروف است تایک اندیشمنداقتصادی.اماذکاوت ودرایت مدیریتی اوباعث گسترش زیرساخت‌هاوتوسعه‌ی امپراتوری اسلامی گشت؛درحالی که مالیات های مناسبی ازمردم اخذمی کرد.جاده‌هانیزبه موازات آن ساخته می‌شد.برای همین تعجب‌آور نیست که هم آلپ‌ارسلان وهم سلجوقیان ازراهنمایی‌هاوذکاوت این محقق بزرگ بهره‌مندمی‌شدند.«خلیفه‌ی عباسی القائم(1030-1075م)اورابه لقب راضی‌امیرالمؤمنین ملقب کرد؛لقبی که تا پیش ازآن به هیچ وزیری اطلاق نشده بودوملک‌شاه سلجوقی هم اورابه دلیل مواجهه‌ی موفقیت آمیزبامشکلات مختلف وسختی‌هایی که به پادشاه واردمی‌آمد،بالقب اتابک خطاب نمود.»(غزالی،143:1385)
نظام‌الملک براین عقیده داشت که دولت،نهادی اخلاقی- تربیتی است ووظیفه‌ی آن تأمین خوبی‌ها برای دولت وملت است.«اودست‌یابی به منافع مادّی ودنیوی مانندسعادت،رفاه وبرابری رابه عنوان هدف دولت اسلامی می‌داند.اوبرهمین اساس،دردستگاه حکومتی توانست به ایده‌های اسلامی خودجامه‌ی عمل بپوشاند.»(همان،146)
خواجه‌نظام‌الملک ازکسانی بودکه خیروتقوای فراوانی درآن‌ها دیده می‌شدوگرایش خاصی به انسان‌های صالح داشت وازپندواندرزشان متأثّرمی گشت واگرکسی عیوب وی رابرایش بازگو می‌کردازآن شخص قدردانی می کردووی راگرامی می‌داشت.
هیچ‌گاه بی‌وضودرمجلس نمی‌نشست.چنین شخصیّت بی‌بدیلی سرانجام درسال485هجری درحالی که عازم بغدادبوددرحوالی کرمان شاه به طرزمشکوکی به قتل رسیدتاوی نیزشاهدی برجفاکاری روزگاران درحق خوبان ودشمنی سفلگان باعقل‌ورزان باشد.
یکی ازحوزه‌های مهم وقابل توجه دربررسی اندیشه وآموزه‌های سیاسی تربیتی درایران(قبل وبعدازاسلام)حوزه‌ی سیاست‌نامه‌نویسی یااندرزنامه‌نویسی یااندیشه‌های سلوکی است.سیاست‌نامه‌ها یااندرزنامه‌هاغالباًتوسط افرادی به رشته‌ی تحریردرآمده‌اندکه یامستقیم دراداره‌ی حکومتی دخالت داشتند مانند سیاست‌نامه‌ی خواجه‌نظام‌الملک ویابه نزدیک بودن به امراءوسلاطین،درحوزه‌ی سیاست عملی دست داشته‌اند.به طورکلی نویسندگان این آثار،نظریه‌پردازسیاسی نبوده وباتفکرفلسفی درحوزه‌ی سیاست نیز چندان آشنا ومأنوس نبوده اند.سیاست‌نامه‌نویسان سعی می‌کردندباتکیه برتجارب شخصی درسیاست واستناد بر شواهدتاریخی وهم چنین باتوجه به نقاط قوت وضعف پادشاهان گذشته،راه ورسم تثبیت قدرت سیاسی رابه پادشاهان نشان دهندوآن‌ها را ازخطرهایی که مهلک ومفسدحکومت است آگاه سازند،لذادرسیاست‌نامه‌هاواندرزنامه‌ها،حفظ قدرت سیاسی وصیانت ازآن وحذف عوامل خطرساز،گفتمان غالب ودارای اصالت است.
سیاست‌نامه که دربرگیرنده‌ی تجربیات خواجه دردوران وزارت اوست،درآیین فرمان‌روایی، کشورداری ،اخلاق وسیاست پادشاهان نوشته شده است وازبهترین متون ادبی- سیاسی تاریخ زبان فارسی به شمارمی‌رود؛چراکه درروانی نگارش وروشنی مفاهیم وگستردگی موضوع‌ها کم‌نظیر است.خواجه درنوشتن این کتاب ازکتاب‌های پیشین هم‌چون تاریخ‌اصفهان،تاریخ‌طبری،تاریخ‌خلفای بنی‌عباس،تاریخ‌برامکه و…کمک گرفته است.
درسیاست‌نامه به داده‌های مهم تربیتی،تاریخی،اجتماعی،مذهبی،سیاسی و…برمی‌خوریم که گاهی برای تأثیردرسخن،خواجه آن‌هاراباداستان‌های تاریخی دل‌پذیری درآمیخته است.این داستان‌ها گاه دست‌مایه‌ی نویسندگان ادبیات نوجوانان وجوانان نیزشده است که ازآن میان می توان به حکایت‌هایی ازسیاست‌نامه ازمنوچهرعلی‌پور،بازآفرینی30داستان ازحکایت‌های سیاست‌نامه‌ی خواجه‌نظام‌الملک ازروح الله‌مهدی‌پورعمرانی،قصه‌های شیرین سیاست‌نامه ازمرجان کشاورزی بانقاشی‌های‌حدادی، داستان‌های باستان ازمحمدحسین‌خسروان،سه یاردبستانی:خیام،نظام‌الملک وحسن‌صباح نوشته‌ی‌ هالدین‌مکفال باترجمه‌ی اسداللّه طاهری وعبداللّه وزیری ونهایتاًسمرقندداستان دست‌نویس سری خیام،خواجه‌نظام‌الملک وحسن‌صبّاح ازامین‌مألوف باترجمه‌ی کاظم شیوارضوی اشاره کرد.
سیرالملوک ازاین جهت اهمیت داردکه ازواپسین اندرزنامه‌های دوره‌ی اسلامی است که درون مایه‌ی شاهی آرمانی راهم‌چنان حفظ کرده است.سیرالملوک خواجه رامی‌توان مهم‌ترین اندرزنامه‎ی ‌دوره‌ی اسلامی دانست وسنت اندرزنامه‌نویسی رامی توان به دودوره‌ی پیش وپس ازرساله‌ی خواجه تقسیم‌ کرد.
بازوال اندیشه‌ی سیاسی درایران،اندرزنامه‌ها هم ازمفاهیم آرمانی تهی گشته ومؤلفان آن به جای این‌که درجهت هدایت وراهبری شاهان باشند،بیشتربه توجیه سلطنت‌های مطلقه‌ی موجود می‌پرداختندوازمعنای راستین اندرزتهی می‌شدند.دررساله‌ی خواجه هم‌چنان وجوهی ازنظریه‌ی سلطنت آرمانی حفظ شده است ومفردات اندیشه‌ی سیاسی ایران شهری نیزدربستری کمابیش آرمان گرایانه موردتفسیرقرارگرفته اند.
خواجه باتدبیروفراستی که داشت جهان راازشرق وغرب مسخرتیغ سلطان وقلم خویش گردانیدودشمنان دولت سلجوقی رانابودوخودهمراه لشکربه هرطرف روان بود.درکتاب راحه الصّدورآمده است:«گویندخواجه درایّام وزارت باسلطان ازجیحون بگذشت واجرت کشتی‌بان جیحون ده‌هزاردیناربروالی انطاکیه نوشت اوراگفت ازجیحون تاانطاکیه نه ماه راه است ملّاحان راجهت اجرت تاآن‌جارفتن متعذرباشد،گفت راست می‌گویندامّاغرض من این است که طول وعرض مملکت سلطان کسانی که ندانندمعلوم کنندواین برات راخودلشکریان،ازکشتی‌بان بخرندوهم این‌جابه ایشان رسد.»(راوندی،128:1364)
فصل چهارم