پایان نامه رایگان با موضوع برنامه ریزی منطقه ای، برنامه ریزی محیطی

دانلود پایان نامه

1 – روستاهای کوچک به تنهایی قادر به نگهداری خدمات آموزشی ، بهداشتی و تجاری که به حدی از آستانه جمعیتی نیاز دارند ، نیستند .
2 – گزینه های خدمات بخش عمومی با منابع محدود و رو به کاهش ، در تنگنا قرار می گیرند .
3 – خدمات بخش خصوصی و برخی از خدمات عمومی ، در جایی که سودمند نیستند و از جمله نواحی روستایی که این ویژگی را دارند ، ارائه نخواهند شد .
4 – خدمات متحرک علاوه بر اینکه هزینه راه اندازی بالایی دارند ، از کیفیت سرویس دهی پایینی برخوردارند .
جهت گیری سیاست گذاری که توسط این گرایشات پیشنهاد می شود این است که برنامه ریزی روستایی باید نقطه انتخابی برای ارائه خدمات ثابت شناسایی کند . مضمون مشخصی که از این عبارات اقتصادی مرتبط با صرفه جویی های مقیاس مستفاد می شود این است که ساخت یک واحد خدماتی بزرگ معمولا از نظر اقتصادی قابل قبول تر از ایجاد چندین واحد خدماتی کوچکتر است . صرفه جویی های مقیاس معمولا برحسب نظریه کلاسیک تجارت تعریف می شوند . در این دیدگاه ، نواحی روستایی هر قدر از یک پایه اقتصادی بزرگتر و متمرکزتری برخوردار باشند ، بهتر است و رابطه روشنی بین افزایش اندازه جمعیت وکاهش هزینه سرانه برای تدارک خدمات ثابت در سکونتگاههای روستایی ، دیده می شود . براساس این نظریه ، محدودیت منابع و عدم توانایی برای ارایه امکانات مختلف خدماتی ، بالا بودن هزینه ها و سودمند نبودن خدمات رسانی به روستاهای کوچک در چارچوب نظریه اقتصاد مقیاس توجیه می شوند . بدین اعتبار انجام خدمات رسانی در مراکز بزرگ جمعیتی را توصیه می کند . اصولا این دید گاه معطوف به اثرات مثبت بر روی جنبه های کالبدی است و به سایر جنبه های نظام سکونتگاهی به ویژه ابعاد اجتماعی و اقتصادی و زیست محیطی توجهی ندارد .
2-2- نظریات مکانیابی و جابجایی روستاها
برنامه ریزی محیطی روستایی فرایندی اجتماعی در زمینه تعیین ، توسعه و اجرای طرح های مولد برای اجتماعات کوچک و نواحی روستایی است . هدف فرایند برنامه ریزی محیطی روستایی ایجاد اجتماعات روستایی پایدار از طریق متعادل کردن توسعه اقتصادی و حفاظت زیست محیطی در انطباق با ظرفیت نگهداشت زمین می باشد . برنامه ریزی محیطی روستایی حفاظت از محیط طبیعی و توسعه اجتماع انسانی را با اهمیت یکسانی مورد توجه قرار می دهد . برنامه ریزی محیطی روستایی با اجرای طرح ، از یک سو مردم را توسعه می بخشد و از سوی دیگر طرح ها را برای مردم گسترش می دهد . در این جا روستا به معنی نواحی باز یا دارای جمعیت پراکنده همراه با دهکده ها ، شهرک های کوچک و دیگر اجتماعات قبیله ای است . محیط نیز در وسیع ترین مفهوم خود بکار گرفته شده و به معنی همه محدوده های احاطه کننده شامل محیط اجتماعی ، فرهنگی ، فیزیکی و اقتصادی می باشد . برنامه ریزی ، مردم را در فرایند سنجش نیازها ، فهرست برداری از منابع ، صورت بندی اهداف ، طرح اولیه و آزمون آن و آنگاه اصلاح و تعدیل طرح در طول زمان دخالت می دهد . قصد و نیت برنامه ریزی محیطی روستایی ، توسعه توانایی روستاییان جهت مدیریت یک محیط پایدار ، یک اقتصاد ماندگار اجتماع و سایر جنبه هایی است که اکوسیستم روستایی را تشکیل می دهند . این نظریه برگرفته از مفهوم برنامه ریزی منطقه ای است .
در رابطه با موضوع جابه جایی ( اسکان مجدد ) و ادغام روستاها (سامان دهی) ، به طور کلی دو نظریه وجود دارد . یک دیدگاه موافق این جابه جایی است و دیدگاه دیگرمخالف این جابه جایی است . دیدگاه موافقین بر این اساس است که به علت کوچکی وکم خانوار بودن روستاها و پراکندگی آنها در نقاط مختلف هر ناحیه از کشور از یک طرف ، و عدم توانایی دولت در خدمت رسانی به تمام روستاهای پراکنده از طرف دیگر ، بهتر است که این قبیل روستاها ادغام یا جا به جا شوند . استدلال موافقین بر این اصل استوار است که با این کار ارایه خدمات و امکانات مختلف رفاهی ، درمانی ، آموزشی ، فرهنگی و … بهتر صورت می گیرد . و مقدار بیشتری از روستاییان ازخدمات موجود بهره مند می گردند . سابقه این دیدگاه در ایران به دهه 40برمی گردد که قرار بود روستاهای کشور در قالب توسعه و عمران روستایی ، در یکدیگر ادغام شوند تا از پراکندگی و تعداد آنها کاسته شود و ارایه خدمات به آنها آسانتر شود . این گروه با اشاره به برخی محدودیتهای مناطق روستایی کشور از جمله تفاوت فاحش میان طبقات مختلف جمعیتی ، تفاوت در موقعیت مکانی ، شرایط استقرار و پراکندگی ، تفاوت در شرایط اقلیمی و خصوصیات طبیعی ،کمبود امکانات در روستاهای کم جمعیت ، عدم بهره گیری از پیشرفتهای فنی کشاورزی و دامداری ، فرسودگی کالبدی و ناتوانی در برابر سوانح طبیعی ، نبود نظام مناسب بازار یابی محصولات کشاورزی ، مهاجرت به شهرها به صورت فزاینده از یک سو و مشکلات ناشی از تمرکز بیشتر جمعیت در نواحی شهری و اجرای برنامه های اقتصادی – اجتماعی در نقاط پر جمعیت ، مهمترین مشکل روستاهای ایران را ،گذشته از منابع درآمدی و بودجه ای ، عمدتا در ارتباط با سه عامل زیر می دانند :
مشکل تعداد بیش از حد روستاها
مشکل کمبود نیروهای متخصص و ناهمخوانی زمینه احداث تاسیسات رفاهی به نسبت کمی جمعیت روستاها
مشکل مدیریت بر روستا از نظر ایجاد قطبهای اقتصادی وکشاورزی و اداری
برای رفع این مشکلات اساسی ، ایجاد روستاهای جدید ، چاره کار شمرده شده است . سپس با برشمردن برخی ضوابط کلی ، نتایج مثبت آنرا به شرح زیر مطرح می کنند :
امکان رونق اقتصادی و افزایش درآمد از طریق تولید بیشتر توسط زارعین آموزش دیده و متخصص
کاهش هزینه نگهداری بافتهای فرسوده
دلبستگی بیشتر روستاییان به محیط جدید کالبدی
امکان گسترش صنایع تولیدی در محیطهای روستایی
توسعه تعاونی های زراعی و صنایع تبدیلی و فرآوری تولیدات کشاورزی
احیاء مراتع و توسعه چراگاهها ، بهره گیری بهتر از منابع آب
اجتناب از مشکلات مربوط به ایجاد شهرکهای روستایی (شیعه ، 1378: 168-161)
بر همین اساس پیشنهاد می شود که اگر با برنامه های درونگرا ، ده روستا از ده نقطه به یک یا دو نقطه انتقال یابند ، رشد ملی و سرمایه گذاری و نحوه تامین منابع مالی – اقتصادی ، منابع کشاورزی و بهداشتی و آموزشی و مخابراتی آنان برای دولت و نیروهای مرکزی بیشتر میسر خواهد بود . مضاف بر اینکه اگر سود ملی حاصله از اسکان درست روستاییان را یک طرح اقتصادی و از سرمایه گذاریهای ارجح بدانیم ، طرح های اولیه دولتی را برای ایجاد مدرسه ، درمانگاه ، مرکزیت تلفن و … ضروری خواهیم شمرد که برای مثال در ده روستای پراکنده فقط به یک مورد سرمایه گذاری نیاز خواهد بود . برای رسیدن به این اهداف می توان برنامه ریزی نمود و به جای صدها روستای بی ثمر و بدون برنامه مدون ، ده روستای آباد و قابل ملاحضه داشت و تمدن و فرهنگ و رونق اقتصادی و مسایل اسلامی و دینی را در آن به نحو اکمل پیاده نمود . این کار با فکر و درایت و برنامه ریزی بدون سرمایه گذاری زیاد و با استفاده اصولی از خودیاری مردم و همکاری نیروهای روستایی و شورای ده قابل اجرا می باشد (حسین احمدی 1376: 109- 107) . بر اساس دیدگاهی دیگر با توجه به اینکه تعدد زیستگاههای روستایی ، کمی جمعیت آنها ، کوچکی ابعاد و برخورداری اغلب آنها از شرایط نامساعد توپوگرافیکی و جغرافیایی توام با پراکندگی و دور بودن از مراکز و منابع خدمات اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی یکی از مشکلات اساسی بر سر راه توسعه و عامل بازدارنده پیشرفت جمعیت ساکن در روستاهاست ، به نظر می رسد طرح تجمیع و به طور کلی سازماندهی روستاهای پراکنده و ادغام روستاهای کوچک در روستاهای بزرگ می تواند در راستای کاهش شکاف بین نواحی شهری و روستایی گامی موثر و یکی از راه حلهایی باشد که اگر با محورهای مالی درست سازمان یابد ، در توسعه هرچه بیشتر روستاها نقش اساسی خواهد داشت (سیفی ، 1376: 393و ظاهری ، 1376: 521) البته همین طیف به وجود مسائل و مشکلات فراوان و پرهزینه بودن و مشکل ایجاد فرصتهای شغلی جدید ، محدودیت منابع آب و خاک جهت تامین زمین زراعی در مکان جدید برای جمعیت جابجا شده معترف هستند ولی در مورد رفع موانع اجرای مناسب این سیاست راه حلی ارایه نمی دهند . (ظاهری ،1376: 521)
پراکندگی نقاط ، تفرق جمعیت ، ساختارهای غیر اقتصادی تولید و معیشت ، نبود صرفه اقتصادی در امر خدمات رسانی به همه نقاط از جمله دلایل توجیه کننده برای دخالت در ساختار سکونتگاههاست .
در این مورد موافقین این دیدگاه بیان می دارند که : سه جامعه ایلی ، روستایی و شهری در سرزمین ایران در طول تاریخ خود همواره در وحدت اجتماعی کار و تولید بوده و به خود معنای سرزمینی بخشیده ، خود را در سرزمین مربوط به خود تعریف کرده و از آن تعریف می پذیرفته اند . با این بیان ، انقطاع تاریخی سبب شده است که وحدت اجتماعی کار و تولید ازهم بگسلد و بسیاری از علل ریشه ای انتظام فضایی سکونتگاهی کشور رنگ بازد . بنا بر این سازمان فضایی موجود دیگر نمی تواند به نیازهای معاصر جوابگو باشد و باید نظمی نوین اجرایی شود . به عبارت دیگر نظم موجود پاسخگوی نیازهای کنونی روستانشینان نیست و این مهمترین علت در ناپایداری سکونتگاههای روستایی است . و باید در جهت انتظام فضایی سکونتگاههای روستایی کوشش نمود (مجموعه مقالات ، 1376 : 31)
نظرات مخالفین :
در مقابل نظرات موافق که در زمینه ساماندهی روستاهای کوچک و اجرای سیاست ادغام ارایه شد ، برخی از متخصصین مسائل روستایی نیز از راهبرد ادغام یا جابجایی روستاها به عنوان اشتباهی بزرگ یاد کرده و بر این باورند که با توجه به ویژگیهای خاص مناطق روستایی ایران ، این شیوه از مداخله عوارض خاصی از جمله تقلیل بهره برداری از منابع موجود ، عوارض سیاسی ناشی از عدم پراکندگی جمعیت در عرصه سرزمین ، محوآثار امنیتی در پهنه های پیشین به علت غیبت ساکنین ، بیکار شدن خرده تشکل های سنتی مولد و افزایش مهاجرت به مراکز بزرگ شهری وگسترش مشاغل غیر تولیدی (مصرفی – کاذب) و نهایتا تشدید وابستگی اقتصادی به منظور تامین نیازهای اساسی جامعه ، به دلیل وجود ناهمگونی فرهنگی در اکثر مناطق روستایی کشور ، بروز ناهنجاری ها و بعضا تنش های اجتماعی را در سکونتگاههای جدید به دنبال خواهد داشت . این دسته ضمن پذیرش مشکلات ناشی ازمحدودیت منابع اعتباری از یک سو و پراکندگی جمعیت در نقاط روستایی کوچک و لزوم ارائه خدمات مورد نیاز اینگونه جوامع انسانی از سوی دیگر مدلی را برای تسهیل در خدمت رسانی به روستاهای کوچک و پراکنده پیشنهاد می کند که اساس آن بر انجام طرح توسعه و عمران در قالب یک حوضه روستایی استوار است . (شهبازی ، 441:1374)
دکتر مهدی طالب با ارائه برخی از ویژگیهای کلی جامعه روستایی همچون {تعداد}و پراکندگی روستاها ، خرده مالکی و ارزش مالکیت ، شکاف فزاینده بین شهر و روستا ، سطح متفاوت خدمات در شهر و روستا و دگرگونی رابطه روستاییان و دولت و با ذکر بسیار کوتاهی از تجربیات گذشته در برنامه پنجم و ششم عمرانی قبل از انقلاب که در تثبیت جمعیت مهاجر روستایی توفیقی حاصل نگردید ، این پرسش ها را مطرح می کند که تجربیات مربوط به تجمیع روستاها بعد از بروز سوانح طبیعی که برخی از آنها در سالهای اخیر صورت گرفته است و عدم استقبال از تجمیع نقاط روستایی چگونه قابل حل است؟پس چه باید کرد؟آیا شکل خدمات رسانی به همه روستاها را باز هم باید از طریق ارائه خدمات به برخی نقاط حل کرد و یا در صدد تجمیع برآمد؟سپس پاسخ به این مورد را نیز منفی ذکر نموده وآن را با توجه به دلایل زیر شیوه درستی نمی داند :