پایان نامه رایگان با موضوع سکونتگاه های روستایی، برنامه ریزی منطقه ای

دانلود پایان نامه

در دهه های اخیر عوامل اقتصادی در تخلیه و یا برپایی روستاها ، عامل تعیین کننده بوده است . قابلیت و امکانات اقتصادی روستاها و از جمله دسترسی به منابع و قابلیتهای طبیعی ، عامل اصلی پایداری روستاییان در محل استقرار خود بوده است و در مقابل این روند در مناطقی که منابع طبیعی تکافوی نیازهای معیشتی روستاییان را نداشته است ، حرکت جمعی و یا حرکت بخشی از جمعیت روستا پاسخ طبیعی به مشکل بوده است . در این تحرک مکانی ، روستا تخلیه گشته وعموما قابلیتهای تولیدی روستا نیز به دنبال تخلیه جمعیت بلا استفاده می ماند . در راستای حل این مشکلات ونیز تجارب ناموفق نگرش بخشی به توسعه روستایی در گذشته ، برنامه ساماندهی سکونتگاههای روستایی مطرح ودر سال1372دردستور کار بنیاد مسکن قرار می گیرد . در این طرح از یکسو وضعیت فعالیت ، جمعیت ، و خدمات در پهنه مورد نظر مورد توجه بوده است و از سوی دیگر ایجاد پیوند بین این مناطق و فضای بالاتر و نیز فضاهای پایین تر آنها از حیث نقش ، تمامی روستاها تبیین و بر مبنای جایگاه و نقش هر روستا ، میزان جمعیت ، نوع فعالیت و خدمات هر یک مشخص می شود . ساماندهی در این مفهوم در حقیقت توزیع مجدد جمعیت ، فعالیت و خدمات در سطح مناطق روستایی است و صرفا به معنی تعیین مراکز خدماتی و انتقال چند نقطه روستایی به یک نقطه جدید یا ادغام روستاهای کوچک نیست (جعفری محمدحسین ، 1377 : 43-46).
توجه و ارائه خدمات مناسب به روستاها چه بدلیل لزوم گسترش فعالیتهای مولد و چه بدلیل توجه به عدالت اجتماعی که باعث پایداری توسعه می شود و یا به منظور ترسیم سیمای آتی توسعه ی درونزای این سکونتگاهها امری لازم است . بحث ساماندهی روستاها از برنامه چهارم عمرانی پیش از انقلاب به شکلهای متفاوتی از جمله ، حوزه های عمران روستایی ، تجمیع روستاهای پراکنده ، ادغام روستاهای پراکنده ، استقراربهینه و… مطرح شده و هر یک از این راهبردها در مقطع زمانی متفاوتی اجرا گردیده است .
سکونتگاههای روستایی در شهرستان دهلران با توجه به خصوصیات طبیعی – اکولوژیک و اجتماعی – اقتصادی خود در روند زمان و بر مبنای حرکات هدایت شده و یا خودجوش به نحوی پراکنده شکل گرفته اند . در نتیجه استقرار آبادیها به صورت ناموزون و بی نظم تجلی یافته است و بدینسان به دلایل گوناگون و در تبعیت از منابع پراکنده آب و خاک ، واحدهایی کوچک و پراکنده پدیدار شده اند . از ویژگیهای این گونه سکونتگاهها می توان به کمی جمعیت ، پراکندگی و تفرق روستاها ، محدودیت منابع تولید ( زمین و آب ) و محدویت ارتباطی ( به علت توپوگرافی زمین ) اشاره کرد . در این روستاها به علت شرایط طبیعی و سابقه تاریخی ، شیوه رایج و عمده تامین زندگی ، دامداری بوده است و دامداری منبع عمده تامین زندگی روستاییان است . در این گونه روستاها به علت محدودیت منابع تولید ، میزان بیکاری بالاست ، در نتیجه میزان مهاجرفرستی بالایی در این روستاها دیده میشود . در کنار آن محدودیت ارتباطی و دشواری ارائه خدمات به این روستاها ، به همراه تحولات اجتماعی ، این روستاها را در معرض ناپایداری قرارمی دهد . به منظور کاهش ناپایداری این گونه سکونتگاهها و ارائه خدمات اساسی به ساکنین ، جلوگیری از مهاجرتهای بی رویه ، تقویت مبانی همبستگی اقتصادی سیاسی اجتماعی و ایجاد زمینه های اشتغال مولّد برای روستاییان ، طرح جابه جایی برخی از روستاهای بخش مرکزی شهرستان دهلران ارایه شده است . یکی از این روستاها که طرح جابه جایی آن اجرا شده است ، روستای حاضر میل دربخش مرکزی شهرستان دهلران است . سابقه شکل گیری این روستا به اواخر دهه 40 برمی گردد که در پی اسکان عشایر در ناحیه پایکوهی بخش مرکزی دهلران شکل گرفته است . این روستا درسال 1390دارای 883 نفر جمعیت بوده است و دومین روستای پر جمعیت بخش مرکزی ، بوده است . به علت محدودیت ارتباطی و دشواری ارائه خدمات به این روستا ، شاهد مهاجرت سکنه به شهردهلران به ویژه در مقطع زمانی بعد از سال 1370 و پایان جنگ تحمیلی هستیم . در این دوره و با توجه به طرح برنامه ریزی منطقه ای روستاهای بخش مرکزی و موسیان شهرستان دهلران ، تصمیم به جابجایی این روستا به مکان جدید با موقعیت کاملا بهتر از نظر دسترسی به خدمات و شیب مناسب برای ساخت وساز و توسعه آتی روستا گرفته شد.
در نتیجه از سال 1374طرح جابه جایی به محل جدید در فاصله 5کیلومتری مکان قبلی تهیه شد . از آنجاییکه هر گونه جابه جایی سکونتگاهها به علت وابستگی جوامع به مکان و تعلقات آن از قبیل سنت ، معیشت ، روابط همسایگی و غیره مسایل جدی در پی دارد . در روستای حاضرمیل نیز این چنین مسائلی دیده می شود ، از جمله این مسایل می توان به تغییر ساختار اشتغال روستایی از دامداری به خدمات و تغییرات کالبدی اشاره کرد . درزمینه تغییر در ساختار اشتغال ، این تغییر را می توان منفی تلقی کرد . یعنی بعد از جابه جایی این روستا تعداد دامها و تعداد شاغلین در بخش تولیدات دامی کاهش یافته اما در مقابل تعداد شاغلین در بخش خدمات (کارگری روزمزد ، خرده فروشی ) افزایش یافته است که علت آن جا به جایی روستا و فاصله گرفتن آن از مراتع و در مقابل سهولت رفت و آمد به شهر(دهلران) به علت بهبود موقعیت ارتباطی است . ازنظرتغییرات کالبدی ، این تغییرات به صورت مثبت و افزایش کیفیت و استحکام بناها و استفاده از مصالح با دوام و افزایش کیفیت شبکه ارتباطی داخل روستاست . اگر چه دست یابی به خدمات عمومی برای روستاییان از اهمیت زیادی برخوردار است و مطالعات زیادی ، حداقل بخشی از علل مهاجرتهای روستا به شهر را فقدان خدمات عمومی دانسته اند ولی باید به این نکته مهم توجه نمود که همه مشکلات زندگی روستاییان در عدم دست یابی به خدمات عمومی خلاصه نمی شود ، علت اینکه گروهی از جمعیت تصمیم می گیرند در یکجا زندگی کنند ، امرارمعاش و علایق اجتماعی و فرهنگی بین آنهاست ؛ بنا بر این وقتی مسئله ادغام یا جابجایی سکونتگاها را مطرح می کنیم بایست دید تا چه اندازه ای زمینه های اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی مورد مطالعه قرار گرفته اند . باید مسائل و مشکلات روستاییان را فراتر از نیاز خدماتی بدانیم و ابعاد اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و تاریخی آنرا در نظر بگیریم .
2- ادبیات و پیشینه تحقیق
بحث در مورد ضرورت پرداختن به مقوله دخالت در فضاهای ناهمگون و پراکنده روستایی ، امری است که از گذشته مطرح بوده است . لیکن آنچه اهمیت دارد نحوه مواجهه با مساله و نوع نگرشی است که متولیان امر به ویژه برنامه ریزان و تصمیم گیران با این موضوع حساس خواهند داشت . تجربیات نه چندان مثبت در هر دو بعد جهانی و ملی این الزام را مطرح می سازد که با طرح هایی همچون ادغام و تجمیع روستاهای کوچک و پراکنده با احتیاط برخورد شود . شاید بتوان این گونه طرح ها را حرکتی سرنوشت ساز در توسعه روستایی عنوان نمود چرا که در صورت عدم توجه لازم و لحاظ نکردن جوانب امر ، اتخاذ چنین رویکردی ، بر هم زدن ساختار هر چند نامناسب کنونی و ایجاد اغتشاش در عرصه های روستایی را به دنبال خواهد داشت ، موردی که در صورت وقوع ، احتمالا امکان تصحیح را بدست نمی دهد . بنا براین لزوم دقت بیشتر در بکار بردن این راهبردها و انجام امکان سنجی و ارزیابی ، چه قبل وچه بعد از آن ضرورت پیدا می کند . در این میان ارزیابی دقیق تجربه های گذشته با استفاده از معیارهای مناسب جهت سنجش وضعیت جوامع مورد نظر اهمیت بسیار دارد .
براساس تجارب کشورهای مختلف و بررسی مطالعات انجام شده ، طرح های اسکان مجدد را بر مبنای معیارهای متفاوتی همچون اجباری یا داوطلبانه بودن ، برنامه ریزی شده یا بدون برنامه ریزی وهمینطور از نقطه نظر علل وجودی می توان دسته بندی نمود . از آنجا که هسته اساسی این استراتژی عمدتا بر مبنای صرفه جویی های ناشی از مقیاس بوده و در پی به حداقل رساندن هزینه ها و بهینه کردن سرمایه گذاری ها قرار دارد و به سبب وسعت اهداف عملکردی خود همچون رسیدن به توسعه محلی و منطقه ای ، افزایش بازدهی اقتصادی روستاها ، کاهش هزینه های اقتصادی ناشی از سرمایه گذاری های زیر ساختی ، تامین امکانات اولیه و ثانویه در مکانهای کم جمعیت و در نهایت ایجاد ساختاری مناسب جهت توسعه روستایی ، در کشورهای مختلف با ویژگیهای متفاوت اقتصادی – اجتماعی به مرحله عمل در آمده است . به عنوان مثال برنامه ریزان روستایی انگلستان طی دوره 70-1950تحت تاثیر این منطق ساده که تمرکز بیشتر جمعیت ، تامین تسهیلات محلی ، تامین آب ، طرح های فاضلاب و حمل و نقل عمومی بین سکونتگاه های روستایی و شهری را آسان تر و اقتصادی خواهد کرد ، طرح های توسعه را تهیه و اجرا کردند . در این طرح ها سه سیاست مشخص شامل سیاست سکونتگاه های کلیدی ، سیاست کاهش برنامه ریزی شده (سکونتگاه و خدمات) و سیاست طبقه بندی روستاها ، ارئه و اجرا شد (رضوانی ، 112:1374) . تحت عنوان سیاست کاهش برنامه ریزی شده ، افراطی ترین روشها جهت دستیابی به رشد روستاهای کوچک در مهمترین زیر مجموعه از سیاست هایی اتخاذ گردید که فرایند عقلایی کردن سکونتگاه های روستایی از طریق برچیدن واقعی روستاهای کوچکتر و ضعیف تر از نقطه نظر امکانات خدماتی در نظام سلسله مراتب سکونتگاهی را در بر می گرفت . انجام محاسبات تئوریکی بر روی آستانه های جمعیتی خدمات ، نقش مهمی در گسترش این راهبرد داشته است .
درکشورهای جهان سوم به دلیل محدودیت شدید منابع و لزوم تعیین اولویتهای سرمایه گذاری بر مبنای تفکر برنامه ریزی عقلایی ، سیاست های تمرکزگرایانه ای همچون ایجاد و تجهیز سکونتگاههای مرکزی ، سعی می شود منابع موجود در بهترین مکان که دارای بهترین رده عملکردی است سرمایه گذاری و هزینه شود . هدف اصلی این سیاست که کانون تعدادی از نظریه های توسعه بوده و در دهه های گذشته ، خصوصا از دهه1960به بعد در کشورهایی نظیر برزیل ، ویتنام ، مالزی و اندونزی به اجرا درآمده است ، ایجاد کانونهای مستعد جهت رشد و ترقی و جلوگیری از مهاجرتهای روستا- شهری از طریق ارائه خدمات لازم بوده است . در هند و چند کشور دیگر نیز این شیوه انجام گرفت که از نظر مردمی که در آن سهیم بودند ، محبوبیتی کسب نکرد . علت اصلی عدم موفقیت این طرح ها را شاید بتوان به طور عمده در ساختار ناهماهنگ فرهنگی و اجتماعی آن مناطق جستجو کرد . اولا سکونتگاه و مجتمع زیستی – چه کوچک یا یزرگ – عمیقا در اکولوژی محلی و منطقه ای و اجتماعی خود ریشه دوانده است و مردم تمایل ندارند به سادگی تغییر مکان دهند مگر اینکه از نظر آنها ، فواید جابجایی و تمرکز مجدد ، قابل توجه و چشمگیر باشد . برای مثال در ناحیه کجکادو در کشور کنیا با تغییر الگوی مالکیت جمعی به خصوصی در سکونتگاه قیصریه در سالهای 1964تا 1967 این ناحیه به عنوان مرکز داد و ستد تعیین گردید و به جمعیتی بالغ بر 15 هزار نفر خدمات ارائه می داد و به سادگی مساله تمرکز جمعیت جدید را حل نمود . یا در دلتای روفیجی واقع در تانزانیا ، جمعیتی بیش از 10 هزار نفر از زمین های سیل گیر ، به 20 نقطه روستایی اوجاما که در سطح بلندتری قرار داشت منتقل گشتند . البته باید به این نکته نیز توجه داشت که تاثیر اساسی این طرح ها بر روی توزیع جمعیت در کشور های در حال توسعه بسیار محدود بوده است و حتی در مناطقی که موفقیتی حاصل گشته ، توفیق بدست آمده کوچکتر از آن بوده که تاثیر عمده ای از خود نشان دهد . (میسرا 1368 :34) عمده ترین طرح های اسکان مجدد روستایی را باید در فعالیت های توسعه ای مانند پروژه های ساخت سدهای بزرگ برق آبی جستجو کردکه تعداد زیادی از جمعیت های انسانی را مجبور به ترک مکان اولیه سکونت خود می کند . به همین جهت بسیاری از مطالعات مشتمل بر ارزیابی پیش از اجرا و یا بررسی نتایج و اثرات اجرای چنین پروژه هایی اختصاص دارد .
مطالعه و ارزیابی اثرات اسکان مجدد ناشی از بروز بلایای طبیعی شامل سیل ، زلزله ، طوفانهای دریایی ، فرسایش رودخانه ای و … طیف گسترده دیگری از تحقیقات انجام شده را تشکیل می دهند که در آنها جنبه های مختلف صدمات بلایای طبیعی از جمله کمک های بازسازی و طرح های خانه سازی ، مهاجرتهای دهقانی ، شیوه های بازسازی مناطق زلزله زده و تغییرات اجتماعی و تبعات سیاسی مربوط ، ارزیابی اثرات اقتصادی فرسایش رودخانه ای و تغییر و تحولات فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته است . همچنین این شیوه از سیاست سکونتگاهی در برخی از کشورهای جهان سوم از جمله عراق ، سومالی ، اتیوپی ، تانزانیا ، اندونزی ، مالزی و فیلیپین به منظور افزایش تولید کشاورزی و بهره ور ساختن زمین های بایر و ایجاد تعادل در توزیع فضایی جمعیت مورد توجه بوده است . به طور مثال تانزانیا از زمان کسب استقلال در سال 1961، برنامه های اسکان مجدد بزرگی به مرحله اجرا گذاشت ، از جمله برنامه روستا گرایی سالهای 76-1974که از طریق این برنامه اکثر جمعیت روستایی این کشور در 8000 روستا اسکان داده شدند . گسترش برخی خدمات اجتماعی مانند تامین آب آشامیدنی بهداشتی ، تسهیلات آموزشی و احداث جاده ها قابل توجه ومهم بوده است (44,51 : kulaba,1982).
ساماندهی روستاهای کوچک و پراکنده به عنوان یکی از سیاستها و برنامه های اجرایی در بخش عمران روستایی و عشایری برنامه پنج ساله دوم توسعه حمهوری اسلامی و در راستای دست یابی به هدف اصلاح الگوی استقرار جمعیت در نواحی روستایی مطرح گردید . در داخل کشور نیز در زمینه اسکان مجدد و بررسی آثار ناشی از اجرای این سیاست ، مطالعات انجام شده در سه بخش کلی اسکان مجدد انجام شده که در زیر به برخی از این مطالعات اشاره می شود .
کتاب یا تحقیقی که به طور مستقل به بررسی اثرات جابه جایی روستاها با هدف دسترسی به خدمات ، پرداخته باشد در دسترس نبوده است و عمده منابع به بررسی اثرات یا نتایج جابجای های حاصل از حوادث ( سیل و زلزله ) پرداخته اند و مطالعات مربوط به « موضوع جابجایی سکونتگاههای روستایی» به دلایل مختلف ، در متون نظری ایران و جهان منابع غنی ندارد . به نظر می رسد که موضوع جابجایی سکونتگاه اغلب موضوع پیچیده مورد بحث محققان مختلف است . در کشور ایران با توجه به تکرار حوادث طبیعی بخصوص زلزله و جابجای های ناشی از آن بیشتر مطالعات به این بخش از جابجایی (اضطراری) اختصاص دارد . همچنین در منابع زیر به مقوله جابجایی روستاها ( اسکان مجدد ) پرداخته شده است :
– رحمتی ، علیرضا و اصغر نظریان در مقاله خود به عنوان (آثاراجتماعی – اقتصادی و زیست محیطی سکونتگاههای مشمول جابه جایی ناشی از ایجاد سدها ، مطالعه موردی سد گتوند علیا) به بررسی پیامدها و اثرات اجتماعی ، اقتصادی ،کالبدی و زیست محیطی جابه جایی سکونتگاههای روستایی ناشی ازساخت سدها پرداخته اند .
– ابراهیم زاده ، عیسی و محمد شریفی کیا درمقاله خود با عنوان (برنامه ریزی و ساماندهی روستاهای پراکنده مورد دهستان کورین زاهدان) به این نتیجه رسیده اند که ساماندهی روستایی از طریق شناخت ساختارهای محیطی ، اقتصادی ، اجتماعی و فضایی کالبدی نواحی روستایی امکان پذیر خواهد بود . و با تجزیه و تحلیل این ساختارها وکارکردها می توان کانونهای جمعیت و فعالیت مجموعه ای از روستاها را در یک نظام سلسله مراتبی سازماندهی کرد .
– اصلانی ، رضا در مقاله خود با عنوان (ساماندهی روستاهای پراکنده در چارچوب توسعه یکپارچه) ، با اعتقاد به نوعی رویکرد یکپارچه در برخورد با مسائل روستاهای کوچک و پراکنده ، گام برداشتن و دستیابی به هدف ساماندهی روستاهای پراکنده را از طریق مکانیزم یکپارچه سازی فعالیتها ، ممکن می داند و بر اجتناب از نگرشهای صرفا فیزیکی ، تاکید می کند . (اصلانی ، 1376: 61)
– ایزدی خرامه ، حسن در مقاله خود تحت عنوان ( بررسی پیامدهای تجمیع روستاهای تخریب شده بر اثر بلایای طبیعی در استان فارس ، نمونه موردی : شهرک ایثار) ، با توجه به عدم سازگاری برخی از طرح های تجمیع و ادغام با ویژگیهای فضایی- مکانی مناطق روستایی و همچنین پیامدهای نامطلوب آن ، تعمیم و گسترش این راهبرد به سایر مناطق روستایی را ناممکن می داند و پیشنهاد می کند که لازم است در اجرای این طرح ها به دو اصل سازگاری (امکان پذیری و واقع بینی ) و پیامدها (رضایت مندی و مطلوبیت ) توجه کرد . (ایزدی خرامه ، 1376: ص112)
– سعیدی ، عباس در مقاله ای تحت عنوان (ضرورت آرایش مکانی – فضایی سکونتگاههای روستایی در راستای ساماندهی روستاهای پراکنده) ، معتقد است که پیامدهای روند تحولات دهه های اخیر کشور باعث بروز مسائل و نارسائیهایی شده است ، از جمله وجود نابرابریهای کمّی وکیفی میان حوزه های شهری و روستایی که خود باعث بی ثباتی جمعیت و فعالیت در سکونتگاههای کوچکتر روستایی و در نتیجه بر هم خوردن تعادل فضایی از لحاظ بهره گیری مناسب از قابلیتهای ملّی و منطقه ای و همچنین بهره مندی در خور از تسهیلات و امکانات ارائه شده در سطح کشور شده ؛که باعث جابجایی گروههای روستایی به سوی شهرها به امید برخورداری از امکانات معیشتی و تسهیلات زیستی بیشتر ، و در نتیجه نه تنها در حوزه های روستایی که همچنین در نواحی شهری باعث طرح مسائل و مشکلاتی شده است که نتیجه این روند شدت گرفتن امحاء روستایی است . (سعیدی ، 1376: 406)
– میرنوروزی ، مهناز و حمید فراهانی راد ، در مقاله ای تحت عنوان(ارزیابی اجتماعی به منظور افزایش توانمندی اهالی در اسکان مجدد پروژه سد گابریک) ، با توجه به آسب پذیری جوامع از تغییرمکان و اسکان مجدد ؛ به منظور کاهش اثرات نامطلوب و یا اجتناب از آسیب های اجتماعی فرهنگی و اقتصادی جوامع مشمول جابجایی ، برتوانمند سازی محلی از طریق مشارکت مردمی ، تاکید کرده اند . (میرنوروزی ، مهناز و حمید فراهانی راد ، 1389: 23)
گزارش هاو طرح ها :
– طرح استقرار بهینه روستاهای پراکنده استان کهگلویه و بویر احمدکه با مدیریت مهدی طالب و همکاری علمی دکتر عباس سعیدی انجام شده است یکی از نخستین تلاش های عملی مفید در راستای انتظام کالبدی- فضایی سکونتگاههای روستایی است .
– طرح برنامه ریزی منطقه ای روستاهای بخش مرکزی و موسیان شهرستان دهلران توسط بنیاد مسکن انجام شده بر ضرورت اصلاح نظام سکونتگاهی منطقه از طریق ادغام یا جا به جایی روستاها تاکید کرده است .
– طرح جامع توسعه استان ایلام برشناخت و اصلاح نابسامانیهای نظام سلسله مراتبی سکونتگاهها از طریق تقویت خدمات رسانی به روستاهای مرکزی تاکید کرده است .
– پیامدهای اجتماعی احداث سد سیمینه و فرایند جابجایی روستاها که در سال 1386به سفارش سازمان آب منطقه ای آذربایجان غربی انجام شده و به بررسی اثرات اسکان مجدد ناشی از انجام پروژه های عمرانی( ساخت سد) پرداخته است .
– مرادی ، صباح درپایان نامه کارشناسی ارشد خود به این نتیجه رسیده است که در ادغام و جابه جایی روستاها باید مسئله اشتغال و شیوه معیشت روستاییان مورد توجه قرار گیرد . و ادغام یا جا به جایی روستاها باید براساس مطالعات بنیادی در جهت تمایل و مشارکت روستاییان باشد و الگوی ساخت مسکن روستایی باید با شیوه زیستی معیشتی روستاییان کاملا هماهنگ باشد .
– عباسپور، حسن در پایان نامه خود به بررسی نظام فضایی در محدوده مورد مطاالعه پرداخته و تاکید کرده است که توسعه روستایی را تنها در صورتی می توان گسترش داد که تسهیلات و خدماتی که موجب تولید می شوند در جاهایی که ما آنهارا مراکز روستایی می نامیم متمرکز باشند . وکارایی ساخت مکانی در هر جامعه با موقعیت جغرافیایی و تراکم عوامل اقتصادی و اجتماعی و شبکه های ارتباطی رابطه مستقیم دارد .
– آمار، تیمور در پایان نامه خود بر مکان یابی و تجهیز فضاها و مراکز مناسب برای بهره برداری بهینه از منابع و امکانات در جهت توسعه اجتماعی و اقتصادی در محیط روستایی تاکید کرده است .