پایان نامه رایگان با موضوع موقعیت جغرافیایی، شرایط آب و هوایی

دانلود پایان نامه

دسترسی به منابع آب از دیرباز بعنوان یکی از مهمترین عوامل موثر در مکان یابی شهر و روستا مورد توجه بوده است. بررسی کلی وضعیت شهرها و روستاهای ایران به خوبی وابستگی میان زندگی شهری و روستایی و دسترسی به منابع آب را نشان می دهد . با توجه به گسترش شهرها در سالهای اخیر و روند فزاینده مصرف آب در آنها ، تامین آب بعنوان یکی از مهمترین مسائل روزمره شهری درآمده است . از همین رو شهرها برای تامین آب مورد نیاز خود به جستجوی آب از فواصل دور و نزدیک پرداخته و از طریق حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق یا منابع رودخانه های دوردست ، آب مورد نیاز خود را تامین می کنند.(رهنمایی 1369، صص137و138)
امروزه به علت افزایش سریع جمعیت و مصرف زیاد و متنوع آب در شهر ها و با استقرار روز افزون واحدهای صنعتی در شهر ها و نیاز به مصارف صنعتی آب و همچنین تخلیه فاضلابهای شهری ، صنعتی وکشاورزی سبب ضایعات اکولوژیکی (آلودگی آبهای سطحی و زیر زمینی و از بین رفتن خاکهای حاصلخیز ) شده ، در نتیجه در آینده ای نه چندان دور نه تنها ایران بلکه اکثر کشورهای جهان بخصوص خاور میانه با یک بحران بزرگ کم آبی مواجه خواهند شد .
با توجه به اهمیت منابع آب ، به بررسی آبهای سطحی وزیر زمینی منطقه دهلران می پردازیم . شرایط آب وهوایی گرم وخشک شهرستان دهلران سبب شده است تا آب مهمترین عامل توسعه در منطقه محسوب گردد . در نواحی غربی که اراضی عموما تپه ماهوری بوده و ارتفاعات تراکم بیشتری دارند ، بعلت عدم ضخامت کافی آبرفتها نمی توان سفره آب زیر زمینی عظیمی را تصور کرد و تنها منبع آب در این منطقه تقریبا کوهستانی ، ذخایر موجود در سنگها و سازندها می باشد . چنانکه با گستردگی سازند آغاجاری و یا سازندهای آهکی آسماری ، پابده ،گورپی و ایلام چشمه های پراکنده ای در این بخش دیده می شود ؛ بعنوان مثال روستاهای کاور و بیشه دراز از چنین ذخائری بهره می گیرند . در ناحیه جنوبغربی منطقه در حوالی مرز بین المللی چشمه های آب شیرین تا لب شور از سازند آغاجاری منشاء می گیرند . پراکندگی روستاها در بخش کوهستانی که آب آنها توسط لایه های سنگی آبدار تامین می گردد تا حوالی شمال دهلران ادامه می یابد . ارتفاع نسباتا کم کوهها و شرایط آب و هوایی امکان بارش برف را در حوزه آبخیز شهرستان دهلران ، پدید نمی آورد . از سوی دیگر شیب نسبتا زیاد سنگهای آهکی ، باران های منطقه را به سرعت هدایت می کند و بدین ترتیب میزان جذب آب توسط لایه های مستعد بشدت کم می شود . ( مرادی ، 1383 : 36) منابع آب شهرستان دهلران به دو قسمت آبهای سطحی و زیر زمینی تقسیم می شود که به معرفی آنها می پردازیم :
3- 2- 8- 1- آبهای سطحی
آبهای سطحی یا جاری به آبهایی گفته می شود که در رودخانه ها و نهرها جریان می یابند . مقدار آب آنها با منابع تامین کننده آب ارتباط مستقیم دارد ؛ اگر وسعت و ارتفاع حوزه آبخیز زیاد باشد ، منجر به پیدایش رودهای دائمی می گردد . منطقه مورد مطالعه از نظر تقسیم بندی حوضه های آبریز کشور ، در حوضه آبریز خلیج فارس واقع شده است . در سطح شهرستان دهلران رودخانه های زیر وجود دارند که همگی آنها در حوضه ی رودخانه های مرزی واقع شده اند :
– رودخانه دویرج : حوضه آبریز این رودخانه در منتهی الیه جنوب غربی استان ایلام قرار گرفته است وکبیر کوه ، دینار کوه و سیاه کوه آنرا احاطه کرده اند . حوضه آبریز این رودخانه شامل شاخه اصلی رودخانه دویرج می باشد و در جهت جنوب غربی و به موازات رودخانه میمه جریان دارد . این رودخانه از دامنه های جنوبی کبیر کوه سرچشمه گرفته و پس از عبور از آبدانان به دشت موسیان وارد شده و ضمن آبیاری دشت موسیان به موازات مرز ادامه پیدا کرده و از طریق فکه از مرز خارج می گردد .
– رودخانه میمه : حوضه آبریز رودخانه میمه از شمال به کبیر کوه ، از غرب به حوضه آبریز رودخانه چنگوله ، از جنوب به مرز عراق و از شرق به حوضه آبریز دویرج محدود می شود . سرچشمه رودخانه میمه در دامنه های جنوبی کبیرکوه قرار دارد . شاخه اصلی این رودخانه از سراب میمه وگوراب تشکیل شده و به سمت جنوب غربی جاری می شود . در حوالی زرین آباد ، رودخانه تغییر مسیر داده و به جانب شرق جریان می یابد و در منطقه بیات از مرز خارج می شود .
– رودخانه تلخاب1 تلخاب2 : این رودها به موازات یکدیگر جریان می یابند و از ارتفاعات بولی ، سرچم لو ، چنارزر ، سیاه کوه سرچشمه می گیرند و در مرز ایران و عراق به ریگزار فرو می روند . این رودخانه ها می تواننددر مسیر خود زمین های زیادی را آبیاری کنند .
آب استحصالی از منابع سطحی در حوضه شهرستان دهلران توسط سه بند انحرافی بر روی رودخانه دویرج و سه بند انحرافی بر روی سرشاخه های میمه و تعدادی انهار و ایستگاههای پمپاژ کوچک محلی به میزان 5/136میلیون متر مکعب از منابع زیر زمینی نیز به میزان 5/72میلیون متر مکعب در سال برداشت می شود . احداث سد مخزنی بر روی رودخانه میمه به دلیل کیفیت نامطلوب آب و عدم بازدهی اقتصادی در اواخر فاز اول مطالعات منتفی و جهت استحصال جریان به هنگام سیلاب رودخانه و تامین آب 2800هکتار اراضی دشت دهلران عملیات اجرایی سد انحرافی میمه در سال 1370به مرحله اجرا در آمده است . همچنین بر روی رودخانه دویرج به منظور توسعه بهبود و تنظیم حقآبه های موجود در سطح 11000هکتار ، سد مخزنی دویرج به منظور استحصال 175میلیون متر مکعب آب در سال ، در سال 1392 به بهره برداری رسید . این در حالی است که مجموعه پتانسیل آب سطحی و زیر زمینی در سطح شهرستان دهلران به ترتیب 447میلیون متر مکعب و154میلون متر مکعب است . علاوه بر آن در سال 1376عملیات اجرایی تونل انتقال آب از سد مخزنی کرخه برای انتقال سالیانه 500 میلیون متر مکعب به منظورمشروب کردن42000هکتار از اراضی منطقه انجام شده است . ( معاونت استانداری ایلام ، 1389 : 34)
3- 2- 8- 2- آبهای زیر زمینی
تغذیه آبهای زیر زمینی فقط ناشی از نزولات جوی است و مقدار نفوذ آب در رسوبات ، در دی ماه 2/17میلیمتر و در بهمن ماه 2/32میلیمتر و فروردین 2/3 میلیمتر است که مجموعا نفوذ 6/52 میلیمتر در سطح دشت دهلران سالانه موجب تولید 2/27 میلیون متر مکعب آب زیر زمینی می شود . نزولات جوی بر اساس اینکه از روی چه نوع سنگهایی عبور کرده و املاح آنرا حل کنند ، انواع سفره های آب زیر زمینی متفاوتی را تشکیل می دهند . شمال و جنوب منطقه توسط دو سری تاقدیس احاطه شده است که از جنوب به شمال بر شدت چین خوردگی افزوده می شود . بعلت شیب ملایم یالهای چین خورده ، برونزد لایه ها وسیع است . و به همین علت سازند گچساران با ضخامت زیاد خود ، مناطق وسیعی را شامل می شود که در نوع وکیفیت آبهای منطقه موثر می باشد . در نواحی شرقی بیشتر سازندهای آغاجاری و بختیاری دیده می شوند و آبهای آنجا از کیفیت بهتری برخوردار هستند و در شمال شرق منطقه سفره آب شیرین سید اکبر را تشکیل می دهد . قسمت مرکزی دشت ، در شمال با ارتفاعات آهکی سروک ، ایلام ، گورپی – پابده و آسماری و گاه گچساران محدود می گردد که چشمه های پراکنده ای را پدید آورده اند ، ولی در قسمت شمال غربی دهلران چندین چشمه گوگردی وجود دارد که نشانه ای از نفوذ مواد نفتی به سطح زمین می باشد . در جنوب منطقه تاقدیس گوتپه ذخائر آبی زیر زمینی را نگهداری و هدایت می کند . از آنجا که در این محل فقط سازند بختیاری و بخش لهبری از سازند آغاجاری رخنمون شده اند ، آب زیر زمینی دارای کیفیت مطلوبی بوده و شیرین هستند. بطوریکه در منطقه جنوب شکراب تا محل اتصال آن به میمه و به موازات رود شکرآب ، ذخائر آب شیرین در اراضی ماسه ای و ماسه سنگی دامنه شمالی تاقدیس گوتپه وجود دارد . اما از رود میمه به طرف شرق توسط آبهای زیر زمینی شور اشغال شده است . در منطقه غربی شهرستان دهلران وسعت مناطق مسطح کاهش می یابد و فاصله دو تاقدیس شمالی و جنوبی کم می گردد و بخشهایی از سازند گچساران که در زیر رسوبات آبرفتی دشت دهلران پنهان بودند در مناطق غربی بتدریج بصورت تپه و ماهورهایی که از حوالی دول منیری آغاز می شوند ، ظاهر می گردند . که به علت وسعت کم و شیب زیاد اثری از ذخائر آب زیر زمینی وجود ندارد . در برخی مناطق که دشت کمی وسیع می شود و یا آبراهه ها امکان می یابند تا رسوبات خود را بر جای بگذارند آبرفت های نازک لایه تا حد اکثر 7 متر ضخامت دیده می شوند که غالبا روی سنگهای سازند گچساران قرار گرفته اند . در این نوع رسوبات آبرفتی نیز ذخائر آب زیر زمینی چشمگیر وجود ندارد . منطقه غرب دهلران به علت کوهستانی بودن نواحی ، ضخامت زیادی از آبرفت را دارا است . ولی آبهای شور بصورت آب زیر زمینی در روستاهای گلسیری ، تم تم آب ، حاضرمیل ، سنگر نادر ، جنوب بیشه دراز و هاویان در چاههای نیمه عمیق دیده می شود . این ذخائر آب عموما در سنگهای آهکی کارستی و حفره دار واقع شده اند . در نواحی که نزدیک سازند گچساران هستند آبها تماما شور می باشند . فقط در روستاهای کاور ، بیشه دراز و ویله آب زیر زمینی شیرین یافت می شود . این ذخائرنیز در سنگهای آهکی حفره دار دیده می شود چنانکه در روستای بیشه دراز یک غار بزرگ به سمت شرق گسترده بوده و از آبهای سیلاب زمستانی تغذیه شده و آب لب شور دارد . اما در قسمتهای شمال روستا که از سیستم آبراهه دور بوده و فقط توسط آب باران تغذیه می شود دارای چشمه های آب شیرین است که برای مصرف آشامیدن استفاده می شود . در بخش جنوبی روستا به چاههای آب شور بر می خوریم که در اثر مجاورت با سازند گچساران دارای املاح زیاد شده اند . بدین ترتیب مشخص است که در منطقه دهلران قسمت عمده ذخائر آبی توسط سنگهای آهکی تامین می شوند . این آهکها به علت سختی در اثر عملکرد نیروهای تکتونیکی دچار خوردشدگی و درز می شوند و در صورتیکه این درزها به یکدیگر متصل شوند ، ذخائر آبی قابلیت انتقال زیاد پیدا کرده و منابع خوبی را تشکیل می دهند . ( بنیاد مسکن ایلام ، 1368 : 132)
3- 2- 9- ویژگیهای اقلیمی شهرستان دهلران
آب و هوا عبارت است از هوای غالب یک محل در دراز مدت . اگر هوایی با ویژگیهای معینی را یک تیپ هوا تعریف کنیم ، آب و هوای هر محل عبارت است ازهوای غالب بر آن محل ، وآب و هوا مصداق مکانی دارد . (علیجانی ،1377: 3) با توجه به تعریف فوق آب و هوا یک شرایط جوی غالب و نسبتا پایدار است که در طول سالیان متمادی و از طریق اندازه گیری های مختلف عناصر جوی در یک مکان به وجود آمده است . و این شرایط جوی غالب در یک ناحیه ، در واقع همان مصداق مکانی آب و هوا می باشد . چون هر ساله این شرایط جوی غالب در ناحیه با اندک تغییراتی تکرار می گردد . ولی هوا چون یک حالت زود گذر از عناصر جوی در یک ناحیه می باشد و به علت ناپایداری آن در یک مکان مانند آب و هوا نمی تواند مصداق مکانی داشته باشد . اگر چه بطور عام همه این پدیده ها در مکان و فضا رخ می دهند . برای تعیین آب و هوای حاکم بر یک منطقه ، باید آمار و اطلاعات ایستگاههای هواشناسی را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . این اطلاعات مبنای اجرای هر گونه طرح های عمرانی و توسعه بخشهای مختلف اقتصادی در یک ناحیه است . و جهت اجرای صحیح برنامه های مختلف ، نیاز به شناخت اقلیم ناحیه می باشد .
در شکل گیری اقلیم هر منطقه ، عوامل جغرافیایی متعددی دخالت دارند که مهمترین آنها عرض جغرافیایی ، دوری و نزدیکی به دریا و منابع رطوبتی ، ارتفاعات و جهت آنها ، نفوذ توده های هوای موثر بر منطقه و بالاخره موقعیت محل نسبت به ارتفاعات اصلی و جریانات بارانزا است . در منطقه مورد مطالعه دو فاکتور اصلی موثر برسیمای کلی آب و هوا ، ارتفاع و عرض جغرافیایی هستند . (منصوری ، 1391: 18)
برای بررسی وضعیت اقلیمی شهرستان دهلران از اطلاعات ایستگاه هواشناسی دهلران که از نوع اصلی است و در سال 1365تاسیس و در ارتفاع 219 متری از سطح دریا قرار دارد استفاده شده است . دهلران از دیدگاه اقلیمی ، بخشی از منطقه گرم و خشک ایران به شمار می رود ، اما وجود کوههای دینار کوه و سیاه کوه در شمال آن نقش مهمی در تنظیم و تغییرهوای آن پدید می آورد و این کوهها باعث گردیده اند که از گرمای هوای آن کاسته شود و به نوعی تعدیل شود .
شهرستان دهلران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود تحت تاثیر توده های هوای قطبی ، پرفشار جنب حاره ، توده هوای سودانی و توده هوای مدیترانه ای است . بیشترین بارش باران در این شهرستان در نتیجه ورود توده هوای مدیترانه ای است و وجود رشته کوههای زاگرس در امتداد عمود بر این توده باعث تخلیه عمده رطوبت و بارندگی در سطح این شهرستان می گردد .
3- 2- 9-1- درجه حرارت
جهت بررسی ویژگیهای دمایی شهرستان دهلران از داده های ایستگاه سینوپتیک دهلران استفاده شده است . متوسط درجه حرارت ماهانه در ایستگاه دهلران معادل 2/25و حداقل مطلق درجه حرارت معادل 4/0- و حداکثر مطلق درجه حرارت 6/50درجه سانتیگراد ثبت شده است . میانگین حداکثر درجه حرارت دهلران در طی سال معادل 3/31درجه سانتی گراد و میانگین ماهیانه درجه حرارت آن در ماههای تیر و مرداد معادل 7/45و1/45درجه بوده است . با توجه به آمار 20ساله ایستگاه سینوپتیک دهلران متوسط مینیمم دمای هوا در این دوره معادل 1/19درجه سانتی گراد بوده که در این میان حداکثر درجه حرارت مینیمم مربوط به تیر ماه و حداقل آن در دی ماه است . بررسی آهنگ سالیانه دمای هوا بیانگر آن است که درجه حرارت از دی ماه به تدریج افزایش یافته تا تیر ماه که به حداکثر خود می رسد سپس این میزان کاهش یافته تا در دی ماه به حداقل خود می رسد .
3- 2- 9-2- روزهای یخبندان
روز یخبندان به روزهایی گفته می شود که حداقل دمای هوا به صفر یا کمتر از آن برسد . وقوع یخبندان حاصل نوسانات دمایی است . آگاهی از آن در مطالعات مختلف شهری و روستایی کاربردهای مختلفی از قبیل دوره یخبندان و اثرات آن در حمل و نقل و آمد و شد ، انتخاب مصالح ساختمانی مناسب ، تعیین نوع آسفالت و نظایر اینها دارد . علاوه بر آن آگاهی از تعداد روزهای یخبندان برای حفاظت تاسیسات شهری نظیر لوله های آب و غیره در مقابل یخبندان باید مورد توجه قرار گیرد . (رهنمایی 1369، ص130) بررسی آمار چندین ساله دمای هوا در ایستگاه دهلران نشان می دهد که دمای هوا در این منطقه به ندرت به زیر صفر می رسد و از این نظر مشکلی در منطقه وجود ندارد .

3- 2- 9-3- باد
با تجزیه و تحلیل داده های آماری ایستگاه سینوپتیک دهلران در خصوص پارامترهای مربوط به باد ، مشخص می شود که در طی سال متوسط سرعت باد غالب معادل 3/11نات بوده است .کمترین سرعت باد سالانه در ماههای مهر و آبان معادل8/8 نات و حداکثر آن در ماههای دی و بهمن معادل 8/20نات بوده است . بر اساس آمارهای کسب شده میانگین ماهانه و حداکثر سرعت باد در هر ماه طی سالهای مختلف نیز مشخص شده است . جهت باد غالب از سمت غرب به شمال غرب بوده است و در طی ماههای دی ، بهمن ، اسفند ، آبان و آذر جهت غالب باد عمدتا شرق و جنوب شرق بوده است .
شکل3- 2 – نمودار گلباد شهر دهلران