پایان نامه رایگان با موضوع ویژگیهای اجتماعی، اشتغال روستاییان

از نظر اشتغال از جمعیت ده ساله و بیشتر(جدول 3 – 15) در حدود 36 درصد کل جمعیت فعال شاغل و بیش از 22 درصد جمعیت فعال بیکار بوده اند . اگر چه وضعیت اشتغال و مسئله بیکاری برای نقاط روستایی چندان رضایت بخش نیست اما در شهرها وضعیت اشتغال به مراتب بدتر و نگران کننده تر است و این به دلیل مهاجرت روستاییان به شهر هاست .
از نظر نوع فعالیت اقتصادی ، اقتصاد روستاهای منطقه غالبا متکی به دامداری وکشاورزی است ، با این تفاوت که در روستاهای بخش مرکزی و زرین آباد فعالیت دامداری و سپس کشاورزی دیم ، منبع عمده درآمد روستاییان است . اما در روستاهای بخش موسیان ، کشاورزی منبع اصلی درآمد است . اراضی این بخش در دشتهای موسیان و دشت عباس از مرغوبترین اراضی زراعی در استان ایلام است که با توجه به آب وهوای گرم در طول سال به زیر کشت انواع محصولات زراعی به ویژه غلات (گندم و ذرت) و صیفی جات می رود . علت این تفاوت در منبع درآمد به مسائل محیط طبیعی به ویژه عامل توپوگرافی و اقلیم برمی گردد . وجود توپوگرافی خشن و دامنه های پر شیب در مناطق شمالی و همچنین وجود مراتع غنی هرچند مانع از شکل گیری کشاورزی پر رونق شده است اما زمینه را برای زندگی کوچ نشینی و پرورش دام فراهم آورده است . در کنار آن در برخی از روستاهای بخش زرین آباد به علت شرایط مناسب آب و هوایی و وجود سرشاخه های رودخانه میمه زمینه ، برای ایجاد باغ های میوه فراهم شده است که می توان به روستاهای بَردی ، هفتکده ، زرآب ، گوراب بالا و پایین ، آگره بید و تختان اشاره کرد که در سالهای اخیر و با حمایت اداره جهاد کشاورزی اراضی مستعد به زیر کشت باغات انگور ، انجیر ، زرد آلو و گردو رفته است . همچنین مراتع غنی دامنه های کبیر کوه با انواع گلها وگیاهان معطر و دارویی زمینه مناسبی برای پرورش زنبور عسل در این منطقه فراهم آورده است و در برخی روستاهای پایکوهی منطقه ، زنبور داری رونق گرفته است . به این ترتیب با شناخت ویژگیها و توانمندیهای محیط طبیعی می توان با تنوع بخشیدن به اشتغال روستاییان هم زمینه کسب درآمد بیشتر برای روستاییان را فراهم کرد و هم مانع از مهاجرت روستاییان به شهرها شد .
از نظر مکان یابی و شکل گیری روستاها همچون سایر نقاط ، آب عامل مهم و اساسی است . و در هر جا که امکان دسترسی به آب بوده است معمولا روستاهایی پدید آمده اند . با توجه به ویژگیهای محیطی منطقه معمولا روستاهای منطقه از نظر مکان یابی به دوشکل دیده می شوند : یکی روستاهای پایکوهی که به ویژه در دهستانهای بخش زرین آباد ازجمله سید ابراهیم و سید ناصرالدین دیده می شود ؛ روستاهای این بخش عمدتا در دره های پایکوهی یا در حاشیه رودخانه ها و در ارتفاع بیش از 1000متر شکل گرفته اند . دارای اقلیم معتدل و نیمه مرطوب هستند و معیشت آنها عمدتا وابسته به دامداری توام با کشاورزی دیم و باغداری است . روستاهای بخش مرکزی (دهستان اناران ) هم عمدتا در نواحی پایکوهی این بخش و در خط برون زدگی آبهای زیر زمینی تشکیل شده اند که می توان به روستاهای بیشه دراز ، هاویان، ویله ، تم تمو و حاضرمیل اشاره کرد . این روستاها همگی در دامنه غربی رشته کوه اناران و در کنار چشمه ها و در ارتفاع بین 250تا400متر شکل گرفته اند . این روستاها دارای بافت فشرده ، متراکم و نامنظم هستند . دارای اقلیم گرم و نیمه خشک هستند و معیشت آنها عمدتا وابسته به دامداری است . درنواحی پایکوهی دو بخش نام برده شده (بخش مرکزی و بخش زرین آباد) متاثر از شرایط محیطی ویژه ناحیه کوهستانی و محدودیت فضای سکونت منجر به شکل گیری سکونتگاه هایی با بافت فشرده و تراکم بیشتر مساکن شده است . در این مناطق خانه های روستایی عمدتا از مصالح موجود در محل یعنی سنگ و گل ساخته شده اند . دیوار خانه ها با سنگ و ملات گِل شکل می گیرد و بام تمام مساکن مسطح است . خانه ها دارای حیاط وسیع برای نگهداری دام و علوفه هستند و معمولا دارای دو اتاق بوده و آشپزخانه(مطبخ) در گوشه ای از حیاط قرار دارد . هر چند که امروزه در ساخت مساکن بیشتر از سیمان و آجر و تیرآهن استفاده می شود ولی چهر کالبدی روستاها از نظر مصالح ، استفاده از مصالح بومی است . با اطمینان می توان گفت که شرایط محیط طبیعی بخصوص توپوگرافی نقش تعیین کننده ای در شکل گیری بافت مساکن روستایی منطقه دارند . بافت روستاها فاقد نظم و عرض معابر کم است . شکل دیگر از مکان یابی سکونتگاههای روستایی در شهرستان دهلران ، روستاهای دشتی – جلگه ای است که در دهستانهای بخش موسیان دیده می شود . در این بخش به علت شرایط مناسب طبیعی به ویژه خاک هموار و حاصلخیز از دیر باز زمینه برای فعالیتهای کشاورزی فراهم شده است . در نتیجه روستاها در دشت پراکنده شده اند . در این روستاها متاثر از شرایط اقلیمی و همجنین ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی ، نوع خاصی از خانه های روستایی یعنی خانه هایی با فضاهای باز بیشتر شکل گرفته است . در سکونتگاههای روستایی این بخش تراکم خانه های روستایی کمتر است . این روستاها در ارتفاع کمتر از 250متر از سطح دریا ساخته شده اند . دارای اقلیم گرم هستند و منبع اصلی معیشت روستاییان کشاورزی است . در این نواحی مساکن روستایی عمدتا از خشت وگِل ساخته شده اند . و بدلیل توپوگرافی هموار روستاهای این ناحیه دارای بافت منظم تری هستند . علاوه بر عامل آب و خاک که در شکل گیری روستاهای شهرستان دهلران موثر بوده اند می توان به نقش جاده در شکل گیری روستاها اشاره کرد ، این عامل سبب شده تا بعضی از روستاهای جدید و نو بنیاد در کنار جاده ها شکل گیرند و یا باعث تغییر مکان روستا از محل قبلی به محل جدید و در کنار جاده شود و یا باعث رونق گرفتن و گسترش روستاهایی که در مسیر راههای ارتباطی هستند ، بشوند . برای نمونه از مورد اول می توان به روستاهای ماز عبدلی بالا و ماز عبدلی پایین در بخش مرکزی یا روستای جیغاب در بخش موسیان اشاره کرد . از نمونه های مورد دوم می توان از روستاهای حاضر میل ، تم تمو وگلسیری در بخش مرکزی نام برد . و از نمونه مورد سوم می توان روستای دشت عباس را نام برد که با واقع شدن بر سر راه ارتباطی دهلران – اندیمشک ، روز بروز بر اهمیت و رونق آن افزوده می گردد . در کنار نقش عامل جاده بر استقرار سکونتگاههای منطقه می توان به نقش جنگ و موقعیت مرزی منطقه بر سکونتگاههای منطقه هم پرداخت . در طول جنگ 51 روستای شهرستان دهلران بطور کامل از سکنه خالی شد و اهالی این روستاها مجبور به ترک خانه و کاشانه خود شدند . و روستاهای جدیدی را در مناطق دیگر پدید آوردند .
از نظر شکل ظاهری ، روستاها در شهرستان دهلران شکل مجتمع دارند . شرایط جغرافیایی از قبیل کمبود منابع آب و خاک منجر به شکل گیری روستاهای متمرکز شده است . علاوه بر عوامل گفته شده می توان به ضرورت دفاع و امنیت و همچنین قانون کمترین تلاش در تامین نیازمندیها (مراتع و آب) اشاره کرد . همچنین در برخی نواحی شهرستان روستاهای طولی تحت تاثیر شرایط محیطی شکل گرفته است . شکل ناهمواری یعنی وجود دره ها و همچنین وجود رود ها و جاده منجر به شکل گیری روستاهای طولی در استان شده است . لازم به ذکر است که وجود اماکن مذهبی (بقاع متبرکه) در پیدایش برخی روستاهای منطقه تاثیر داشته است که می توان روستای بردی در کنار امامزاده سید ابراهیم یا روستای زرآب در کنار امامزاده سید فخرالدین و علی آباد در کنار امامزاده سیدناصرالدین را نام برد که ساکنین این روستاها عمدتا از اعقاب امامزادگان نامبرده هستند .
3-3- 3- 1- عوامل موثر در شکل گیری و گسترش سکونتگاههای روستایی
سکونتگاههای روستایی در طول زمان به دلایل مختلف (عوامل طبیعی ، اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و…)شکل گرفته یا با تاثیر یک یا چند عامل توسعه و گسترش پیدا می کنند یا رو به نابودی و اضمحلال می گذارند . به همین دلیل لازم است که روند توسعه وگسترش سکونتگاههای روستایی مورد توجه قرار گیرد و با برنامه ریزی صحیح و منطقی برای روستاها از بروز مشکلات و مسائلی که امروزه مطرح است جلوگیری کرد و یا آن را به حداقل رساند . در شکل گیری و تکوین سکونتگاههای روستایی منطقه ، دو مرحله یا مقطع زمانی را می توان تشخیص داد ، که هر یک در زمان خود منشاء تحولات در روند روستانشینی مردم منطقه بوده اند .
این دو مرحله عبارتنداز :
3-3- 3- 1-1- اسکان اجباری عشایر در اوایل قرن حاضر
در این مقطع عشایر به اجبار یکجا نشین شده و مجبور به ترک کوچ نشینی شدند و تشکیل آبادیهای کوچک و پراکنده که عمدتا در نزدیکی مراتع ییلاقی آنها قرار داشت دادند . در نتیجه بیشتر آبادیهای این مرحله در نواحی پایکوهی یا در دره ها واقع شده بودند . املاک خالصه که تیول سابق والیان بود از آنان غصب گردید و بین عشایر تقسیم گردید (لازم به ذکر است که در دوره حاکمیت والیان بر پشتکوه ، به جز شخص والی و خاندانش هیچ کس مالک زمین نبود) ملاک تقسیم واحد اجتماعی “مال “بود و به هر مال با احتساب افراد آن مقداری زمین که غالبا در کوهپایه های ییلاقی منطقه سردسیر واقع بود واگذار گردید . شرط واگذاری این اراضی ایجاد خانه جهت سکونت در ظرف 6 ماه و شروع فعالیت زراعی و ادامه آن حداقل برای 10 سال بود . در غیر این صورت از نامبرده سلب مالکیت می شد. این امر موجب آغاز یکجا نشینی و شروع پدیده ایجاد روستا و سکونتگاههای روستایی در منطقه شد . در ظرف مدت 2سال از سال 1318 تا 1320 ، بسیاری از عشایر مجبور به یکجانشینی شدند و در اطراف اراضی واگذار شده به ایجاد روستا پرداختند . این روستاها عمدتا از افراد هم مال و هم طایفه تشکیل می شدند و خانه ها گلی بود . اکثر اهالی از این خانه ها به عنوان انبار استفاده می کردند و همچنان در سیاه چادرها به سر می بردند . به عنوان مثال می توان از روستاهای چم کُنار، آب مکان ، چِلالی ، ویله ، هَوَر و تَلَن آب را نام برد که امروزه فقط آثار خرابه های آن دوره باقی مانده است این مرحله تا شهریور 1320 ادامه داشت . بعد از شهریور 1320بیشتر خانه های ساخته شده ویران شد و روستاها خالی از سکنه شد و بار دیگر زندگی عشایری را در پیش گرفتند . (سازمان برنامه و بودجه ، 1372 :9) اما به مرور و با توجه به مالکیت اراضی مرتعی و به زیر کشت رفتن بسیاری از اراضی و نابودی دام عشایر اسکان یافته ، و مزایای اقتصادی زندگی یکجا نشینی ، این نحوه از زندگی (روستا نشینی ) پای گرفت و به تدریج روستاها پدید آمدند . اصلاحات ارضی دهه 1340 و سیاستهای ملی کردن جنگل ها و مراتع و منابع طبیعی ، محرک عمده و اساسی در تشدید یکجانشینی بود . اقدام به اصلاحات ارضی با توزیع اراضی سلطنتی از سال 1335 آغاز شد و شرایط اقتصادی نامناسب ناشی از خشکسالیها موجب استقبال مردم از این امر و اقبال به یکجا نشینی شد .
3-3- 3- 1-2- جنگ تحمیلی
دومین عامل موثر بر روند تکوین سکونتگاههای منطقه ، وقوع جنگ است . در نتیجه وقوع جنگ بسیاری از روستاها به ویژه در بخش مرکزی و بخش موسیان خالی از سکنه شد و ساکنین مجبور به ترک روستاهای خود شدند . روستاییان بخش موسیان عمدتا به روستاهای مجاور در استان خوزستان که نسبت به روستاهای منطقه امنیت بیشتری داشت مهاجرت کردند . ساکنین بخش مرکزی نیز به روستاهای بخش زرین آباد و آبدانان و شهرهای میمه ، پهله و آبدانان مهاجرت کردند . و در واقع نوعی برگشت به زادگاه انجام گرفت و روستاییان که در اواخر دهه 1350 به شهر دهلران مهاجرت کرده بودند به اجبار این شهر را ترک کرده و بعضا در صورت وجود امنیت به روستاهای سابق خود برگشتند و عده ای از مهاجرین در مکان جدید با کمک دولت اقدام به احداث سکونتگاه کردند که عمدتا عنوان شهرک داشتند از جمله شهرک شهید بازدار در روستای بیشه دراز یا شهرک انصار در پهله را می توان نام برد . در این دوره 51 روستای منطقه در نتیجه جنگ به طور کامل از سکنه خالی شد . حرکت جمعیت در این دوره ، حرکت از روستاهای جلگه ای که امنیت کمتری داشتند به روستاهای پایکوهی بود و از آنجایی که روستاهای موجود از نظر خدمات و امکانات قادر به پذیرش این جمعیت مهاجر نبود ، تعداد زیادی آبادی در این دوره به وجود آمد یا بازسازی شد . در نتیجه تعدادروستاهای شهرستان از 143 روستا در سال 1355به 215 روستا در سال 1365 افزایش یافت و در همان سال تعداد روستاهای خالی از جمعیت 134روستا بوده است که تقریبا با تعداد روستاها در سال 1355 برابر است . این دوره تا پایان جنگ ادامه داشت . با پایان یافتن جنگ ، مهاجرین به سکونتگاههای خود مراجعه کردند و روستاهایی که ماَمن آنها در سالهای سخت جنگ بود را ترک کردند و این روستاها از جمعیت تخلیه شدند . از جمله این روستاها که در سالهای جنگ به عنوان پناهگاه مهاجرین عمل می کردند و پس از جنگ تخلیه شدند می توان به : چم زنگی ، قولک ، پاگه ، پشت آسیاب ، داربلوط ، فاریاب بالا و پایین ، قورچ احمد ، اشکم گاو ، چم فاضل و فرخ آباد اشاره کرد . که همگی آنها در نواحی پایکوهی بخش مرکزی و بخش زرین آباد قرار داشتند .
بطور خلاصه از مطالب فوق می توان گفت :
در بررسی روند تحولات روستایی منطقه نمی توان از پیشینه عشایری منطقه غافل شد زیرا که در ادوار گذشته یگانه شیوه زندگی در استان ایلام و منطقه دهلران ، زندگی کوچ نشینی بوده است . همانطور که قبلا هم گفته شد تا اوایل قرن حاضر ، ساکنین منطقه همگی کوچ نشین بوده اند و روستاها و شهرهای منطقه در نتیجه اسکان اجباری یا اختیاری عشایر دردهه های اخیر قرن حاضر شکل گرفته اند . الگوی روستا نشینی در محدوده روستایی همچنان تحت تاثیر پیوندها و روابط بازمانده از زندگی عشایری قرار دارد . و روستاها در حقیقت محل اسکان افراد هم طایفه و وابسته به یک طایفه یا تیره می باشد . با ادامه روند اسکان عشایر در سکونتگاههایی که قبلا بخشی از افراد وابسته به طایفه در آن اسکان یافته اند ، نوآباد هایی در قلمرو مراتع ایلی و متعلق به همان طایفه شکل گرفته است . این روستاها نه بر اساس الزامات زندگی روستایی بلکه عمدتا منبعث از زندگی کوچ نشینی هستند در نتیجه فاقد توانمندیها و استعداد لازم در جهت همسویی با روند تحولات جدید هستند این امر باعث شده که این گونه روستاها به همان سرعتی که شکل می گیرند با همان سرعت هم از بین بروند . این امر در کنار موقعیت مرزی منطقه و وقوع جنگ 8ساله باعث شده که تعداد سکونتگاههای روستایی مرتبا در حال تغییر باشد . جدول 3 – 19 و نمودار3 – 10 روند تحولات تعداد سکونتگاههای روستایی شهرستان از سال 1365تا سال 1390 را نشان می دهد .
جدول 3 – 19- روند تحولات تعداد سکونتگاههای روستایی شهرستان دهلران1390-1365
سال 1365 درصد 1375 درصد 1385 درصد 1390 درصد
روستاهای دارای سکنه 81 37 128 42 106 75 112 64
روستاهای خالی از سکنه 134 63 171 58 34 25 61 36
تعدادکل روستاها 215 100 299 100 140 100 173 100
منبع : مرکز آمار ایران ، تهیه و ترسیم از نگارنده
شکل 3- 9 – نمودار درصد روستاهای دارای سکنه وخالی از سکنه شهرستان دهلران در سالهای1390 ،1365،1375،1385

منبع : مرکز آمار ایران ، تهیه و ترسیم از نگارنده
با توجه به داده های جدول3 – 19 و نمودار 3 – 10 می توان دید که تعداد آبادی های منطقه در سرشماریهای مختلف ، متفاوت است در این مورد باید به دو مسئله اشاره کرد :
اول آنکه بسیاری از مکانهایی که در این سرشماریها بعنوان روستا نام برده شده اند در واقع مکان یا مزرعه تابع و مستقل بوده اند . که در برخی دوره ها مسکون بوده اند . نکته دوم و مهم نقش جنگ در بر پایی و نابودی آبادیهای منطقه است ، به این معنی که تعداد زیادی از روستاییان که مجبور به ترک خانه های خود شده بودند در مکانهای دیگر اقدام به احداث بنا و تشکیل روستا کرده بودند که باعث شده تعداد آبادیهای شهرستان در این دوره افزایش یابد . این افراد پس از اتمام جنگ یا به آبادیهای خود بازگشتند یا به شهر ها مهاجرت کردند در نتیجه در سال 75 بیش از 58 درصد آبادیهای شهرستان خالی از سکنه بوده است . بطور مثال می توان به روستاهای چماچم ، قورچ احمد ، چم زنگی ، اشکم گاو ، تله نو و… اشاره کرد که در سالهای جنگ دارای سکنه بودند ولی با اتمام جنگ بطور کامل خالی از سکنه شدند . این روند باعث شد که تعداد کل آبادیهای شهرستان در دوره بعد (85) کاهش یابد . در دوره بعد با آرامش نسبی حاکم شده بر منطقه و رواج کشاورزی در دشتهای مستعد منطقه تعداد آبادیهای شهرستان مجددا افزایش می یابد ؛ این آبادیها معمولا مزارع چند خانواری پراکنده در بخش موسیان هستند . در سال 90 تعداد روستاهای خالی از سکنه نسبت به سال85 افزایش می یابد و مهمترین علت آن مهاجرت ساکنین به شهر یا روستاهای بزرگتر است .
3-3- 3- 2- طبقه بندی سکونتگاههای روستایی از نظر جمعیت

                                                    .