پایان نامه عبدالرزاق کاشانی، منازل السائرین

دانلود پایان نامه

خداوند بندگانش را با انواع سختی‌ها آزموده و با زحمات و تلاش‌های گوناگون به بندگی وا می‌دارد و به گرفتاری‌ها مبتلا می‌سازد تا تکبر از دل‌های شان خارج شده و تذلل به جای آن بنشیند…
تا استکبار و تکبر از دل بیرون نرود و تذلل و افتادگی نیاید، تزکیه اخلاقی رخ نمی‌دهد و استعداد عبودیت زمینه‌ای برای شکوفایی پیدا نمی‌کند. هم از این روی خداوند مهربان در گیر و دار حادثه‌ها و سختی‌ها این حجاب و مانع تعالی و رشد انسان را بر طرف نموده و شجره‌ی طیبه عبودیت را در سرزمین وجود انسان می‌رویاند و می‌پرورد.
4-1-17. شکسته شدن دیوارهای غفلت
غفلت نوعی بی‌پروایی، کاهلی، سستی و بی‌اعتنایی است و در واقع انحراف توجه انسان از امری که می‌بایست به آن توجه شود، غفلت آدمی را از تفکر صحیح باز می‌دارد، غافل، حواس خود را صرف امور بی‌پایه می‌کند و از امور حقیقی و مطلوب باز می‌ماند، گرچه گستره غفلت فراگیر است اما در کاربرد قرآنی و روایی این واژه بیشتر درمورد غفلت از خداوند و مظاهر و نشانه‌های او به کار برده شده است. دنیا برای غافل اصالت یافته و ماوراء آن فراموش می‌شود . در تعریف غفلت آورده‌اند: «الغفله سهو یعتری الانسان من قله التحفظ» ، غفلت سهو و لغزشی است که ناشی از کمی مراقبت و تحفظ است.
انسانی که درپی تزکیه اخلاقی است اولین قدمش باید ذکر و یاد خداوند باشد واین با غفلت ناسازگار است. یکی دیگر از آثار ابتلا بر تزکیه اخلاقی، بیرون آمدن از غفلت، بیداری انسان و توجه او به جهان غیب است. چرا که زندگی شیرین و بی‌دغدغه، مایه غفلت آدمی می‌شود و انسان را به عالم حیوانیت سوق می‌دهد تا به جز چند روز دنیا و خوشی زودگذر چیز دیگری را نبیند و چنان پرده ضخیمی از غفلت در برابر چشمان او ظاهر می‌گردد که دیگر جز امور مادی و هوی و هوس به چیز دیگری نیندیشند. وقتی نظام شیرین زندگی به هم می‌خورد و اسباب و پرده‌های ضخیم غفلت دریده می‌شود و انسان خود را در نابودی می‌بیند ارتباط و پیوستگی خود را با جهان غیب استوارتر حس می‌کند. «انسان متنعم و غرق در نعمت‌های الهی، همچون مسافری است که با اتومبیل آخرین سیستمی که از هر نظر وسایل راحتی درآن فراهم است مسافرت کند؛ راننده با چنین اتومبیل آخرین سیستمی که از هر نظر وسایل راحتی در آن فراهم است مسافرت کند؛ راننده با چنین اتومبیل راحتی چیزی را در طول سفر درک نمی‌کند؛ ولی هنگامی که پا روی ترمز می‌گذارد وضع دگرگون می‌شود آزمون بلاها و مصایب نیز همچون ترمزی است که بشر را در جاده زندگی از خواب غفلتی که نتیجه یک زندگی شیرین است بیدار می‌سازد . خداوند درخصوص غفلت این چنین می‌فرماید: «أُولَئکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللهُ عَلیَ قُلُوبِهِم وَ سَمعِهِم وَ أبصَارِهِم وَ أولَئکَ هُمُ الغَفِلُون» ، همین‌ها هستند که خدا بر دل‌ها و گوش و چشم‌هایشان مهر(قهر) زده است و این‌ها همان مردمند که (از خدا و قیامت) غافلند.
آری هرگاه آدمی از این پیش آمدهای ناگوار و آزمون‌های الهی بهره‌های معنوی ببرد و به راستی بیدار گردد در این هنگام است که در می‌یابد تغییر روال عادی زندگی برای او، بالاترین لطف و احسان خواهد بود؛ ولی اگر او در برابر آزمایش‌های الهی واکنش صحیح و درستی از خود نشان ندهد و از خواب غفلت بیدار نگردد، به بدبختی و نابودی دچار گشته است. امام علی (علی علیه السلام) فرمودند: «سُکرُ الغَفلَهِ وَ الغُرُورِ أبعَدُ إِفَاقَهً مِن سُکرِ الخُمُور» ، کسانی که مست غفلت و غرور هستند خیلی دیرتر از مست شدگان از شراب به هوش می‌آیند. در جای دیگر حضرت فرموده‌اند: «وَ مَن لَم یَنفَعهُ اللهُ بِالبَلَاءِ وَ التَّجَارِبِ لَم یَنتَفِع بِشَیءٍ مِنَ العِظه» ، کسی را که خدا به سبب گرفتاری و آزمایش در امور نفع نرسانیده به موعظه و پند سود نبرده است.
4-1-18. شکوفایی فضایل اخلاقی
نمود تزکیه اخلاقی در شکوفایی فضایل اخلاقی است. وقتی نفس از ریشه‌های خصلت‌های ناپسند خالی شد سرچشمه بروز نیکی‌ها می‌گردد. ابتلاها از آن جهت که انسان را از نفسانیت به سوی خداوند سیر می‌دهد و عبودیت را می‌پرورد، موجب نمودار شدن فضایل و اخلاق نیک می‌شود. «عِندَ تَعاقُب الشَّدائِدِ تُظهَرُ فَضایلِ الانسانِ» هنگامی که سختی‌ها پیاپی می‌آید خصلت‌های نیک و پسندیده پدیدار می‌شود. حضرت علی (علیه السلام) فرمود:
«فی تَصارِیفِ الاحوالِ تُعرَفُ جَواهِرَ الرِّجالِ» در دگرگونی شرایط گوهر درونی مردمان شناخته می‌شود.
یکی از عواملی که در شکوفایی فضایل بر اثر ابتلاها موثر است، کرامت نفس است. زیرا با تقویت این عامل سازنده‌ی انسان زمینه بالندگی فضایل و راندگی رذایل در انسان پدید می‌آید. زیرا انسان کریم تن و روان را به گناه و رذایل نمی‌سپارد و کرامت خود را به تاراج پستی و پلیدی نمی‌دهد.
4-1-19. اصلاح دین و ایمان
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «البلاءُ زینَهُ المومنِ و کرامهٌ لِمَن عَقَلَ لانَّ فی مُباشِرَتَه وَ الصَبرِ علیه و الثَّبات عِندَه تَصحیحُ نِسبَهِ الایمانِ…» بلاء آراستگی مومن و بزرگواری برای کسی است که می‌اندیشد زیرا در نزدیکی آن و صبر بر آن و پایداری هنگام بلا، ربط و ریشه‌ی ایمان درست می‌شود.
یکی از اهداف تزکیه اخلاقی اصلاح دین و ایمان است و در صورتی که انسان اصول مواجهه با بلاها را رعایت کند دین و ایمان او اصلاح و تقویت شده و از آثار تربیتی و اخلاقی ابتلاها بهرمند می‌شود. قال الصادق (علیه السلام):
«اِنَّ الله یقولُ اِنَّ مِن عِبادی المومنین لَمَن لا یصلَحُ لَهُم اَمرَ دینِهِم الاّ بِالغنی وَ الصِّحَهِ فی البدن فَابلوُهُم بِه وَ اِنَّ مِن العِبادِ لَمَن لا یصلَحُ لَهُم اَمَر دینِهُم الاّ بِالفاقهِ وَ المَسکَنَه وَ السُّقمِ فی اَبدانِهِم فَأَبلوُهُم بِه فَیصلَحُ لَهُم اَمرَدینِهم…»
خدای تعالی می‌فرماید: از بندگان مومن من کسی است که دینش با غیر دارایی و سلامتی اصلاح نمی‌شود، پس او را به این‌ها مبتلا می‌کنیم. و از میان بندگان کسی است که غیر از نیازمندی، فقر شدید و خانه نشینی و بیماری دینش را اصلاح نمی‌کند پس با آن، ایشان را می‌آزمایم تا دینش اصلاح شود.
4-1-20. از بین رفتن بی‌تابی و جایگزینی صبر
از بارزترین آثار و ثمرات ابتلاها صبوری و بردباری بنده است. حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید «عِندَ نُزُولِ المَصائِبِ و تَعاقُبِ النَّوائبِ تُظهَرُ فَضیلهَ الصَّبرِ» هنگام فرو آمدن رنج‌ها و پیاپی رسیدن سختی‌ها فضیلت صبر آشکار می‌گردد.
صبر از دشوارترین مراحل سیر و سلوک است عبدالرزاق کاشانی در شرح منازل السائرین می‌نویسد: «صبر از وحشت انگیزترین منزل‌ها در راه محبت است. چون محبت اقتضای انس با محبوب و لذت بردن از بلاها و مصیبت‌ها را دارد، در حالی که صبر همراه با ناخشنودی و کراهت از بلاهاست و کراهت با انس ناسازگار است. از این رو وحشت انگیزترین منزل‌هاست.»
4-1-21. انابه
انابه یعنی گام نهادن و پایداری در مسیر سیر به سوی خدا. که پس از تزکیه اخلاقی برای رسیدن به کمال اخلاقی لازم و ضروری است. هم از این رو خدای تعالی پیامبران اولوالعزم که به حد کمال اخلاقی رسیده‌اند را با وصف منیب ستوده است.
«اِذا مَسَّ الاِنسانُ ضُرٌ دَعُوا رَبَّهُم مُنیبَاً اِلیهِ» هنگامی که رنجی به انسان می‌رسد خدایش را خوانده و به سوی او گام بر می‌دارد