پایان نامه علامه طباطبائی، پاداش و کیفر

در تفسیر نورالثقلین در ذیل آیه روایتی از امام صادق (علیه السلام) منقول است که درمورد آیه مذکور فرمودند:
«حُشِرَ علیهِم الصیدُ فی کلِّ مکانٍ حتی دَنا منهم لِیَبلُوَهُمُ الله به» ، یعنی شکارها در همه جا برای آن‌ها جمع شده بود تا جایی که (تا دسترس آن‌ها) نزدیک آمد و این به منظور آن بود که خداوند به وسیله آن مسلمین را بیازماید. خداوند در بیان علّت این امتحان می‌فرماید:
«لِیَعلَمَ اللهُ مَن یخَافُهُ بِالغَیبِ» ، برای آن که افرادی در نهان از خدا می‌ترسند از دیگران متمایز گردند «و این به معنی آن نیست که خداوند چیزی نمی‌دانسته و می‌خواهد با امتحان آن را معلوم کند بلکه منظور آن است که خداوند می‌خواهد به واقعیت‌های علمی خود جامه عمل بپوشاند و تحقق خارجی ببخشد زیرا نیّت درونی و آمادگی‌های اشخاص به تنهایی برای پاداش و کیفر کافی نیست بلکه باید به صورت افعال خارجی پیاده شوند تا این آثار بر آن‌ها مترتب گردد» .
2-6-1-2-2. تغییر قبله
«وَ مَا جَعَلنَا القِبلَهَ الّتیِ کُنتَ عَلَیهَا إِلَّا لِنَعلَمَ مَن یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن یَنقَلِبُ عَلَی عَقِبَیهِ وَ إِن کَانَت لَکَبِیرَهً إلَّا عَلَی الَّذِینَ هَدَی الله» ، ما قبله‌ای را که بر آن بودی تغییر ندادیم مگر برای این که معلوم کنیم آنان که از پیامبر پیروی می‌کنند از آنان که مخالفت می‌ورزند و همانا این موضوع جز برای کسانی که خداوند هدایتشان کرده، سنگین است. علامه طباطبائی(ره) در این زمینه می‌نویسند: «این آیه پاره‌ای از ایرادات را که احیاناً در دل‌های مؤمنان پیدا می‌شد پاسخ می‌دهد مثل این که عده‌ای می‌گفتند اگر بنا بود کعبه قبله ثابت قرار داده شود چرا ابتدا به مسلمین امر شده است که به طرف بیت المقدس نماز بخوانند؟ خداوند برای دفع این توهم می‌فرماید تشریعات و احکام الهی متضمن مصالحی است که برای تربیت و تکمیل مردم و مشخص کردن مؤمن از منافق لازم است و برای همین منظور خداوند ابتدا بیت المقدس را قبله قرار داده و سپس آن را تغییر می‌دهد بنابراین جمله «الّا لِنَعلَم مَن یَتَّبِعُ الرسولَ» این است که ما می‌خواهیم مشخص کنیم چه کسی تو را پیروی می‌کند و چه کسی نمی‌کند» .
در تفسیر نورالثقلین از امام حسن عسگری(علیه السلام) روایت شده است که فرمودند: «انما کان التوجه الی بیت المقدس فی ذلک الوقت کبیره الا علی من یهدی الله فعرف ان الله یتعبد بخلاف ما یریده المرئ، لیبتلی طاعته فی مخالفه هواه» ، در آن زمان توجه به بیت المقدس جز برای کسانی که خداوند آنان را هدایت کرده بود سنگین بود، خداوند بنده را برخلاف آن چه که بدان تمایل دارد به عبادت فرا می‌خواند تا طاعت او را در مخالفت هوای نفسش بیازماید.
همین معنا را مرحوم طبرسی از زجاج نقل می‌کند که گفته است:
«آن حضرت بدین لحاظ مأمور بود مدتی را به طرف بیت المقدس نماز بگزارد که اعراب عادت کرده بودند در انجام اعمال حج به طرف کعبه توجه کنن و بدین ترتیب خداوند اراده فرموده تا آن‌ها را برخلاف آن چه عادت کرده و اُنس گرفته بودند وادار کند تا بدین وسیله آن‌ها را بیازماید و پیروان واقعی اسلام معلوم گردند.»
2-6-2. طبیعی و انسانی
همان‌طور که قبلا ذکر شد این قسم از ابتلاء به نعمت و خوشی‌ها و سختی و ناخوشی‌ها تقسیم گشته است که به ذکر هر یک همراه با مواردشان، می‌پردازیم.
2-6-2-1. نعمت‌ها و خوشی‌ها
امتحانات الهی همیشه به وسیله حوادث سخت و دشوار نیست، بلکه خداوند بندگانش را با نعمت و کامیابی‌ها آزمایش می‌کند. چنان که قرآن مى‏گوید وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیرِ فِتْنَهً:” ما شما را به وسیله بدی‌ها و خوبی‌ها امتحان مى‏کنیم”. آزمایش به نعمت از آزمایش به وسیله عذاب سخت‌تر است زیرا طبیعت نعمت، سستی و تنبلی و غفلت و غرق شدن در شهوت است و این درست چیزی است که انسان را از خدا دور می‌سازد و میدان را برای فعالیت شیطان آماده می‌کند و تنها کسانی می‌توانند از این امتحان سخت با سربلندی بیرون بیایند که توکل به خدا داشته باشند و هیچ گاه خدا را از یاد نبرند. از مهم‌ترین نعمت‌هایی که می‌توانند به عنوان ابزار آزمایش قرار گیرند به شرح ذیل است:
2-6-2-1-1. مال
یکی از مهم‌ترین وسایل آزمایش مال و ثروت است. قرآن کریم می‌فرماید:«وَ اعلَمُوا أنَّمَا أموَالُکُم وَ أولَادُکُم فِتنَۀ» ، بدانید که شما را اموال و فرزندان، فتنه و ابتلایی بیش نیست.
شیخ صدوق در کتاب خصال از امام صادق(علیه السلام) نقل می‌کند که حضرت فرمودند: «مَا بَلَا اللهُ العِبَادَ بِشَیءٍ أشَدَّ عَلَیهِم مِن إِخرَاجِ الدَّرهَمِ» ، یعنی سخت ترین آزمایش خداوند از نظر بندگان صرف مال است. صاحب تفسیر الصافی ذیل آیه «لَتُبلَوُنَّ فِی أموَالِکُم و أنفُسِکُم…» ، شما را به مال و جان آزمایش خواهند کرد، می‌نویسد: «یعنی خداوند شما را در اموالتان امتحان می‌کند به تکلیف انفاق و به آن چه که آفات و بلایا به نفستان می‌رسد مثل جهاد، قتل، اسارت، جراحت، امراض و غیر این‌ها» و از امام رضا(علیه السلام) نقل می‌کند که در تفسیر این آیه فرمودند: «فی اموالکم بإخراج الزکوه و فی أنفسکم بالتواطین علی الصبر » ، خداوند با اموالتان به پرداخت زکات و نفستان به صبر امتحان می‌کند.
چگونگی به دست آوردن مال و صرف آن و میزان وابستگی به آن، همگی میدان‌های آزمایش بشرند. بسیارند افرادی که در انجام عبادات سخت گیرند امّا هنگامی که مسئله دستگیری از نیازمند و بذل مال در راه خدا پیش می‌آید بخل می‌ورزند غافل از آن که این اموالی را که برای وارثان جمع می‌کنند نه می‌تواند آن‌ها را از مرگ برهاند و نه می‌تواند توشه آخرت آنان باشد.
قرآن کریم درمورد افرادی که در مقابل مال دچار خودباختگی می‌شوند و از اطاعت خدا سر باز می‌زنند و در امتحان الهی سرشکسته می‌شوند می‌فرماید: «وَ مِنهُم مَّن عَاهَدَ اللهَ لَئِن ءَاتَئنَا مِن فَضلِهِ لَنَصَدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِین * فَلَمَّا ءَاتَئهُم مِّن فَضلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوا وَّ هُم مُّعرِضُون» . گروهی هستند که با خدا پیمان می‌بستند که اگر از فضل خویش به آن‌ها مالی دهد انفاق خواهند کرد و از صالحین خواهند شد امّا آن گاه که خداوند از فضل و کرم خویش به آن‌ها بخشید بخل ورزیدند و اعراض کردند.
2-6-2-1-2. جان
«لَتُبلَوُنَّ فِی أموَالِکُم و أنفُسِکُم…» ، شما را به مال و جان آزمایش خواهند کرد. شیرینی و عزیزی جان برای انسان، آن‌چنان بدیهی است که نیاز به توضیح ندارد، اما همین حب جان باعث می‌شود برخی از انسان‌ها از امر بر جهاد روی برتافته و قرار در این دنیای فانی را بر شهادت ولقای الهی ترجیح دهد.
2-6-2-1-3. فرزند
امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «الولدُ فتنهٌ» ، فرزند مایه آزمون است. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «یَأیُّهَا الّذِینَ ءَامَنُوا لَا تُلهِکُم أموَالُکُم وَ لَا أولَادُکُم عَن ذِکرِ اللهِ وَ مَن یَفعَل ذَالِکَ فَأُولَئکَ هُمُ الخَاسِرُون» ، ای کسانی که ایمان آورده اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند و هرکس چنین کند، آنان خود زیانکارانند و بدین جهت کمتر کسی است که در این ابتلاء سخت خداوند پیروز گردد، چه بسیار پدرانی که به خاطر افراط در عشق به فرزند از فضیلت «جهاد» محروم شده‌اند و چه بسیار والدینی که دلبستگی به فرزند قدرت تفکر صحیح را از آنان سلب کرده است و راه ضلالت و گمراهی را در پیش گرفتند. از این رو است که قرآن در کنار اموال، اولاد را وسیله فتنه و آزمون معرفی می‌کند. «وَ اعلَمُوا أَنَّمَا أموَالُکُم وَ أولَادُکُم فِتنَهٌ وَ أنَّ اللهَ عِندَهُ أجرٌ عَظِیم» ، و بدانید که اموال و فرزندان شما [وسیله] آزمایش [شما] هستند و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.

                                                    .