کنوانسیون سازمان ملل متحد، کنوانسیون حقوق کودک

ماده 33 کنوانسیون حقوق کودک به حمایت از کودکان در مقابل مواد‌مخدر بیان می‌دارد کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات لازم جهت حمایت از کودکان در برابر استفاده غیر قانونی از مواد‌مخدر و یا مواد محرک… و جلوگیری از استفاده از کودکان در تولید غیر قانونی و قاچاق این‌گونه مواد به عمل خواهند آورد» اقدامات انجام شده توسط دولت‌ها شامل اقدامات آموزشی و اجتماعی و اجرایی و قانونی است. تأکید ماده 33 برحمایت و پیشگیری است و بایستی با استفاده از کل مواد کنوانسیون به این دو هدف نایل آمد. دولت‌ها توسط کمیته حقوق کودک برای تهیه اطلاعات آماری ویژه و شاخص‌های مربوط به کودکان تشویق و حمایت می‌شوند. کودکانی که در موقعیت‌های استثمار قرار گرفته‌اند، نیاز به اقدامات حمایتی دارند تا بهبودی روانی و فیزیکی آنها مجددا باز گردد و بتوانند وارد اجتماع شوند. کمیته حقوق کودک از دولت‌ها می‌خواهد همه اقدامات پذیرفته شده مانند اقدامات آموزشی، اجتماعی، اداری و قانونی را که در مبارزه با سوءاستفاده از مواد‌مخدر اتخاذ کرده‌اند را نشان دهند و حمایت‌های لازم از کودکان در مقابل استفاده غیر مجاز از داروهای مخدر و روان‌گردان که در پیمان‌های بین‌المللی تعریف شده‌اند و نیز جلوگیری از استفاده از کودکان درتولید و قاچاق غیر مجاز این مواد را به عمل آورند(زحمتکش، 1384، ص 153).
2-9-2-1-سوءاستفاده از کودکان در جرائم مواد‌مخدر
از آنجایی که کودکان آگاهی و قوه لازم را در خصوص خطرات تولید، قاچاق و مصرف مواد‌مخدر ندارند، معمولا توسط بزرگ‌سالان مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرند. این کودکان همواره در معرض تهدید سوءاستفاده جنسی هستند.
2-9-2-2-تهدید جهانی علیه کودکان
امروزه میزان فزاینده‌ی سوءاستفاده از مواد‌مخدر توسط کودکان‌یک خطری است که رونق اقتصادی ملت و رشد کودک را تهدید می‌کند. بیانیه‌های اجلاس جهانی عنوان می‌نمایند که ما بهترین اقدامات را انجام می‌دهیم تا تضمین نمائیم که کودکان را از قربانی شدن در مقابل آفت داروهای غیرمجاز حفظ می‌شوند. در اجلاس جهانی مطرح شدکه سوءاستفاده از موادمخدر به عنوان ‌یک تهدید جهانی برای جوانان به خصوص کودکان عنوان می‌گردد و حتی باعث آسیب دائمی در مراحل پیش از تولید نیز می‌گردد. (مصداقی، بی‌تا، ص 141).
مواد‌مخدری که کودکان مصرف می‌کنند معمولاً از نوع ارزان هستند. کودکان در همه کشورها از تنباکو و حلال‌ها استفاده می‌کنند که هیچ‌یک از آنها توسط پیمان‌نامه‌های بین‌المللی در نظر گرفته نمی‌شود. جسم در حال رشد کودکان نسبت به این مواد حساس هستند و دولت باید اقدامات لازم را برای حمایت از کودکان در این زمینه فراهم آورد. حلال‌ها به عنوان مواد‌مخدر در دوران کودکی مطرح می‌گردند، لذا باید در خصوص خرید و فروش آنها در صنعت کنترل‌های زیادی به عمل آید. استفاده غیر مجاز مواد‌مخدر باعث به وجود آمدن جرائم دیگر نیز می‌شود. کودکانی که از مواد‌مخدر استفاده می‌کنند اغلب نقش مهمی را نیز در تولید و قاچاق و توزیع مواد‌مخدر ایفا می‌کنند. کمیته حقوق کودک نگرانی خود را در مورد افزایش استفاده و مداخله کودکان در فعالیت‌های جنایی و حساسیت کودکان نسبت به سوءاستفاده جنسی، موادمخدر، الکلیسم، شکنجه و بدرفتاری عنوان می‌نماید و باید بر مبنای فوری بودن، انجام اقدامات بیشتر برای جلوگیری ازآنها مطرح شود. کمیته عنوان می نماید که باید اقدامات در جهت حمایت از کودکان در برابر استثمار، کارکودکان، ابتذال، ترافیک مواد‌مخدر و قاچاق کودک اتخاذ گردد. کمیته این دولت‌ها را مجبور به حمایت از کودکان برای پیشگیری از مصرف موادمخدر می‌کند که شامل حمایت از کودکان در مقابل اثرات سوء مواد‌مخدر توسط بزرگ‌سالان نیز می‌شود. (آزرده، 1378، ص 152).
2-9-2-3- سوءاستفاده از مواد‌مخدر توسط کودکان
مسئله سوءاستفاده از مواد‌مخدر توسط کودکان یک مسئله نگران کننده است و تاکنون نتوانسته اند برای مبارزه با آن‌یک برنامه کامل ارائه دهند و به این نتیجه رسیدند که اعلام غیر مجاز بودن آن کافی و مناسب نیست. دولت‌ها مخالفت‌های انجام شده در زمینه حمایت از کودکان در مقابل سوءاستفاده از مواد‌مخدر را به برنامه بین‌المللی کنترل موادمخدر سازمان ملل(undcp) گزارش می‌کنند. در حال حاضر سیستم‌های گزارشی، اجازه‌ی ارزیابی فعالیت‌های انجام شده توسط کشورها را ندارند. ولی پرسش‌نامه‌های پرشده توسط (undcp) به عنوان آخرین راه حل برای برطرف کردن این مشکل در نظرگرفته شده‌اند. بیانیه سیاسی سازمان، ملل در برابر سوءاستفاده از موادمخدر و برنامه جهانی و بیانیه کنفرانس بین‌المللی در سوءاستفاده از مواد‌مخدر و ترافیک غیر قانونی، طرح‌جامعی از فعالیت‌های آینده درکنترل سوءاستفاده از مواد‌مخدر و معیار‌های سازمان ملل متحد را برای استراتژی‌ها و خط مشی‌ها‌ی دولت‌ها در زمینه کنترل موادمخدر مطرح می‌کنند. هیچ اقدامی در این مورد بدون تحقیق و بررسی انجام نمی‌گیرد. سوءاستفاده از مواد‌مخدر توسط کودکان نیاز به تحقیق جهت توصیف این مشکل و تعیین اصلاحات دارد و شامل تعیین عوامل خطر و احتیاطی و ارزیابی مداخله‌های مثبت و سودمندی می‌باشد. کمیته با توجه به استفاده از شرایط ماده 33 کنوانسیون حقوق کودک عنوان می‌کند که باید به توسعه بیشتر سیستم‌ها برای جمع‌آوری اطلاعات معتبر درباره سوءاستفاده از مواد‌مخدر و اضافه کردن برنامه جلوگیری از مصرف مواد‌مخدر در سیستم آموزشی توجه کرد.
2-9-2-4- بزه‌دیدگی کودکان در زمینه مواد‌مخدر و حمایت از آنها
کودکانی که در وضعیت خاص به سر می‌برند، نسبت به کودکانی که وضعیت عادی دارند بیشتر در معرض ارتباط با مواد‌مخدر قرار می‌گیرند. وضعیت خاص این کودکان به شرایطی که کودک در محدوده آن زندگی می‌کند بر می‌گردد. زیرا این شرایط باعث به وجود آوردن رفتار ناهنجار در او می‌گردد. حداقل مقررات مطلوب سازمان ملل متحد برای اداره تشکیلات قضایی مربوط به نوجوانان (مقررات پکن (1958) نیز به کودکانی که در وضعیت خاص به سر می‌برند توجه نموده و تأکید دارد که به‌این‌گونه کودکان باید به دیده اغماض نگریست و یا حداقل بین چنین افرادی نسبت به کسانی که در چنین وضعی به سر نمی‌برند سیاست‌های افتراقی را اعمال نمود. از جمله این افراد، کودکان خیابانی، کودکان در تعرض با قانون، کودکان اقلیت‌ها، کودکانی که دارای حالت خطرناک هستند، کودکان در تنگنا، مهاجران، پناهندگان و.. . را نام برد. عموماً چنین کودکانی به خاطر شرایط زندگی خاص و همچنین به لحاظ آسیب دیدگی و قرار گرفتن در وضعیتی که بیانگر نوعی حالت خطر ناک در آنان می‌گردد، کودکان در معرض خطر نامیده می‌شوند. سازمان ملل تأکید می‌کند که شرایط مطلوبی را برای کودکانی که در معرض رفتارهای انقراضی هستند، مهیا شود. همچنین تأکید می‌کند که نظام آموزش و پرورش باید دقت و توجه خاص به کودکانی که در معرض مخاطرات اجتماعی قرار دارند را وسعت بخشند. حتی دیگر مؤسسات اجتماعی مانند خانواده، باید به منظور ارتقای سطح بهزیستی کودکان توجه کافی نمایند، تا نیاز به مداخله قانون کاهش یابد و باید با کودکانی که در معارض قانون قرار می‌گیرند، رفتارهای مؤثر، منصفانه و انسانی در پیش گرفته شود. همچنین به کودکان خانواده‌های گرفتار، خانواده‌های ناشی از تغییر سریع و ناموزون اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی به خصوص خانواده‌های بومی، مهاجر، پناهنده و اقلیت‌ها باید توجه خاصی مبذول نمود. با عنایت به ماده 33 کنوانسیون حقوق کودک، اقدامات و حمایت‌های پیش‌بینی شده در مقابل اعتیاد کودکان را می‌توان ذیل سه معقوله تقسیم بندی نمود:
الف. حمایت آموزشی و اجتماعی
منظور پیش‌بینی دروسی که مربوط به مواد‌مخدر است. متأسفانه این شیوه‌ی آموزشی در تعداد کمی از کشور‌ها وجود دارد. آنچه در این شیوه حمایت لازم است شیوه‌ی آموزش است و باید استراتژی به کار برده شود که نگرش و دیدگاه دانش‌آموزان در مورد مواد‌مخدر اصلاح شود و دیدگاه مثبت به منفی تبدیل شود و سن شروع آموزش‌های حمایتی دوران ابتدایی است. البته باید اذعان نمود که ‌این شیوه مختص دانش‌آموزان نیست بلکه، والدین آنها هم در خصوص بودجه‌بندی برای کودکان و کنترل بر روی مخارج آنان جهت بررسی تغییرات مخارج و نحوه‌ی صرف آنها آموزش لازم داده شود و لذا هرگونه خرج کردن غیر عادی توسط کودکان باید کنترل شود. برای کنترل بهتر ارتباطات و دوستان کودکان نیز، باید به والدین آموزش داده شود که ارتباط کودکان با دوستان‌شان را به خانه منحصر نمایند. (آزرده، همان، ص 26).
ب. حمایت‌های قانونی و اجرایی
همچنان که در کنوانسیون حقوق کودک آمده است این نوع حمایت باید هم قبل از تولد و هم بعد از تولد صورت گیرد و مرحله پیشگیری و سوء مصرف مواد‌مخدر قبل از تولد می‌باشد. لذا نقش اعتیاد پدر و گرایش فرزند به مواد‌مخدر امری است که باید مورد توجه قرار گیرد. واضعان کنوانسیون حقوق کودک نیز با تأثیر از مطالعات قائل هستند که ‌یکی از اقدامات و حمایت‌های قانون برای مهار وکنترل اعتیاد کودکان، حمایت‌های قانونی قبل از تولد جهت پیشگیری از تولد نوزاد معتاد یا ناتوانی فیزیکی و روحی می‌باشد. اما در مورد حمایت‌های قانونی واجرایی بعد از تولد باید تصریح نمود که در نظر گرفتن مجازات سالب آزادی برای معتادان کودکان واجد مسئولیت جزایی ممکن است آنها را از وسوسه و اغوا برحذر دارد، ولی نمی‌تواند به آنها بیاموزد که چگونه از پس اغوا برآیند. مضافاً بر اینکه بیشتر زندان‌ها محل یادگیری انحرافات بیشتری برای کودکان میباشد و لذا بهتر است درچنین وضعیتی تمام مسئول قانونی به‌جای مجازات سالب آزادی به میانجیگری متوسل شود تا پروندهای مربوط به چنین کودکانی در مؤسسات غیر کیفری مطرح گردد. در حقوق ایران نیز معتادکردن کودکان جرم تلقی شده است. مثلاً ماده 18 قانون مبارزه با مواد‌مخدر 1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام، در خصوص معتاد کردن کودکان به شیوه غیر مستقیم توسط والدین نیز در راستای دفاع از کودکان بزه‌دیده حمایت تقنینی پیشگیرانه در قالب اقدام تأمین سالب حق پیش‌بینی کرده است. با این توضیح که مطابق بند 1 از قانون اصلاح ماده 1173 قانون مدنی اعتیاد زیان آور والدین‌یکی از مصادیق سلب حضانت والدین است. حمایت بین‌المللی در خصوص معتاد کردن کودکان به شیوه مستقیم نیز، در بند سوم از قسمت ج بند1 ماده 3 کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با قاچاق مواد‌مخدر و داروهای روان‌گردان (مصوب کنفرانس 20 دسامبر 1988 در ششمین جلسه عمومی امضاء کنندگان این کنوانسیون) پیش‌بینی گردیده است. با این وصف که تشویق یا ترغیب علنی کودکان به استعمال مواد‌مخدر و داروهای روان گردان جرم تلقی شده است.
ج. حمایت‌های پیشگیرانه
این نوع حمایت‌ها هم به نوبه خود می‌توانند حمایت‌های پیشگیرانه غیر کیفری و کیفری باشند. منظور از نوع اول، اتخاذ تدابیری است که ناظر به قبل از ظهور فاجعه دردناک اعتیاد کودکان می‌باشد که مهم‌ترین آنها می‌تواند آموزش در این زمینه باشد. اما منظور از حمایت پیشگیرانه کیفری حمایت‌هایی است که ناظر به مرحله معتاد شدن کودک و نحوه برخورد قانون با وی باز پروری و اصلاح و تربیت کودک محتاج در این زمینه می‌باشد. تدوین قوانین پیشگیرانه برای کودک می‌تواند از نمونه‌های بارز پیشگیری محسوب شود. در همین راستا ماده 150 آیین‌نامه پیشگیری از اعتیاد درمان معتادان به مواد‌مخدر و حمایت از افراد در معرض خطر اعتیاد مصوب 1378 به منظور پیشگیری از اعتیاد دانش‌آموزان وظایفی را برای وزارت آموزش و پرورش در نظرگرفته است. همچنین در قطع نامه 1984 شورای اروپا نیز درباره مبارزه علیه سوء مصرف مواد‌مخدر و قاچاق آن، توجه ویژه‌ای به کودکان شده است. (نگهی، پیشین، ص 187- 182).
2-9-3-اقدامات بین‌المللی در زمینه مقابله با بزه‌دیدگی جنسی از کار اطفال
در این قسمت به بررسی سوءاستفاده از کودک برای هرزه نگاری، حمایت بین‌المللی از کودکان در مقابل فحشاء، استثمار جنسی و قاچاق آنان می‌پردازیم.
2-9-3-1- سوءاستفاده از کودک برای هرزه‌نگاری و مقابله با استثمار جنسی آنها در اسناد بین‌المللی

                                                    .