زمینههای صبر در قرآن

نوع دیگر صبر در مقابل تمایل به سخن گفتن است. سکوت و صبر بر تمایل نفس به سخن گفتن و روی آوردن به ذکر خدا از راههای سیرالیالله است. نوع دیگر صبر در فقر است که موجب رسیدن به مقام فنا یعنی محو صفات انسانی و تجلی صفات الهی من جمله استغنا و بینیازی از دنیا در وجود عارف میگردد. مولانا معتقد است گرایش به نفس و تمایلات نفسانی، کار انسانهای کمالنایافته همانند کودکان است و پایداری و صبر در برابر آن، کار انسانهای کامل و خردمند است که با آن کارهای مهم انجام میدهند. هرکس در مقابل نفس، صبر کند میتواند به آسمانها عروج کند، اما گرایشهای نفس روزبهروز موجب انحطاط و تنزل انسانها میشود (همان منبع).
2-1-5-5- مفهوم صبر در قرآن
در قرآن فراوان بر صبر و اجر صابران تأکید شده است و واژهی صبر همراه مشتقات آن، 103 بار در 93 آیه و 45 سورهی قرآن بهکار رفته است. در این راستا میتوان ادعا کرد مفهوم صبر به معنای فضیلتی اخلاقی و غیرقابلانکار مورد توجه وتأکید قرآن است (تمری،1389).
در لغت عربی، صبر به معنای «خود را بازداشتن» و «خودداری کردن» است؛ در آیه 28 سوره کهف، صبر به همین معنی آمده است: «وَاصبِر نَفسَکَ مَعَ الذینَ یدعونَ رَبٌَهُم بِالغَداهِ وَ العَشِی یریدونَ وَجهَهُ وَ لا تَعًدُ عَیناکَ عَنًهُم تُریدُ زینۀَ الًحَیاۀِ الدٌُنیا وَ لا تُطِع مَن أَغًفَلنا قَلًبًهُ عَن ذِکرنا وَاتَّبَع هَواهُ وَ کانَ اَمرُهُ فُرُطا»
« و با کسانی که پروردگارشان را صبح و شام میخوانند و خشنودی او را میخواهند شکیبایی پیشه کن و دو دیدهات را از آنان برمگیر که زیور زندگی دنیا را بخواهی و ازآن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساختیم و از هوس خود پیروی کرده است و کارش زیادهروی است، اطاعت مکن.»
نقطهی مقابل آن «جزع» یا «بیتابی» است که در آیه 21 سوره ابراهیم به آن برمیخوریم:« وَ بَرَزوا لِلّهِ جَمیعاً فَقالَ الضُّعَفاءِ لِلَّذینَ استَکبِروا إِنا کُنّا لَکُم تَبَعاً فَهَل أَنتُم مُغنونَ عَنّا مِن عَذابِ اللهِ مِن شَیءٍ قالوا لَو هَدانا اللهُ لَهَدَیناکُم سَواءُ عَلَینا أَجَزِعنا أَم صَبَرنا مالَنا مِن مَحِیصٍ »
«و همگی در برابر خدا ظاهر میشوند. پس ناتوانان به گردنکشان میگویند: ما پیروان شما بودیم آیا چیزی از عذاب خدا را از ما دور میکنید؟ میگویند: اگر خدا ما را هدایت کرده بود قطعاً شما را هدایت میکردیم. چه بیتابی کنیم چه صبر نماییم برای ما یکسان است؛ ما را راه گریزی نیست.»
در واقع صبر در قرآن عبارت است از اینکه انسان آنچه را برایش ناخوشایند است برای رسیدن به خشنودی خداوند بر خویشتن هموار گرداند (قرضاوی،1360؛ به نقل از ).این معنا را میتوان از آیه 22 سوره رعد به خوبی دریافت: « وَالَذینَ صَبَروا ابتِغاءَ وَجهِ رَبِّهِم وَأَقاموا الصَلاهَ وَ أَنفَقوا مِمّا رَزَقناهُم سِرَّا وَ عَلانیهً وَ یدرؤنَ بِالحَسَنَهِ السَیئَهَ أُولئِکَ لَهُم عُقبی الدّار»
« وهم در طلب رضای خدا صبر پیش میگیرند و نماز بهپامیدارند و از آنچه نصیبشان کردیم به فقرا پنهان و آشکار انفاق میکنند و در عوض بدیهای مردم نیکی میکنند؛ اینان هستند که عاقبت منزلگاه نیک یافتند.»
مفسران صبر کردن در راه خدا را که در این آیه در کنار سایر ویژگیها مطرح شده است، از صفات مؤمنان حقیقی میدانند و این جمله را دلیلی میدانند بر اینکه صبر و شکیبایی و هرگونه عمل خیر در صورتی ارزش دارد که برای رضایت خدا باشد و اگر انگیزههای دیگری از قبیل ریاکاری و جلب توجه مردم درکار باشد، بیارزش است (مکارم شیرازی،1374).
نکتهی حائز اهمیت این است که این آیه به نوعی انگیزه مؤمن از صبر و شکیبایی را مطرح میکند. از آنجا که عمل و حالتی نیازمند انگیزهای است و این هدف است که انگیزه میآفریند، در قرآن بالاترین هدف مؤمن یعنی کسب رضایت خدا به عنوان انگیزه صبر معرفی میشود. چنانکه در آیه 7 سوره مدثر میفرماید:
«وَ لِرَبِّکَ فَالصبِر»
«برای پروردگارت شکیبایی کن»
در آیه 42 سوره نحل، ارزشمندی این هدف (صبر) را اینگونه بیان میکند:
«اَلَذینَ صَبَروا وَ علی رَبِّهِم یتَوَکَّلون»
«این اجر بزرگ در دنیا و عقبی به کسانی عطا میشود که در راه دین صبر کردند و بر خدای خود در کارها توکل نمودند »
اهمیت صبر و بردبارى خالصانه را همین بس که اجر و پاداش هر چیزى در عالم محدود و طبق حساب است. فقط صبر میباشد که اجر و پاداش آن بدون حساب خواهد بود. خداوند با اشاره به پاداش صابران در آیه 10 سوره زمر، اجر اخروی و دنیوی را بهنوعی ایجادکنندهی انگیزه و اشتیاق برای شکیبایی قرار میدهد:
«قُلْ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَهٌ إِنَّما یوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ »
« بی تردید پاداش شکیبایان بدون حساب و بطور کامل داده میشود »
علامه طباطبایی در ذیل این آیه مینوید: « صابران اجرشان داده نمیشود مگر دادنی بیحساب. پس صابران برخلاف سایر مردم، حسابشان رسیدگی نمیشود و اصلاً نامهای از اعمالشان باز نمیگردد و اجرشان همسنگ اعمالشان نیست (علامه طباطبایی، به نقل از امینالدوله، 1387).
همچنین در باب چگونگی پاداش صابران در آخرت در آیه 96 سوره نحل به آنها وعده پاداشی بهتر از آنچه عمل کردهاند میدهد:
«ما عندکم ینفد و ما عند الله باق و لنجزین الذین صبروا اجرهم باحسن ما کانوا یعملون»
«آنچه پیش ش
ماست تمام می شود و آنچه پیش خداست پایدار است، و قطعا کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل می کردند، پاداش خواهیم داد.»
2-1-5-6- زمینههای صبر در قرآن
زمینههایی که در قرآن برای صبر و بردباری مطرح میشود از خویشتنداری در برابر خواستهها تا شکیبایی در برابر ناخوشایندیها متفاوت است. برای مثال در سوره بقره، آیات 155، 156 و 157 درباره استقامت و پایداری در آزمایشهای سخت سخن به میان میآید و صابران در برابر بلاها معرفی میشوند:
«وَ لَنُبلَوَنَّکُم بِشَیءٍ مِنَ الخوفِ وَالجوعِ وَ نَقصٍ مِن الاَموالِ وَالأَنفُسِ وَالثَمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرین* اَلذینَ إِذا أَصابَتهُم مُصیبَهً قالوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا الیهِ راجِعون* اُولئِکَ علیهِم صَلَواتٌ مِن رَبِهم وَ رَحمَهٌ وَ اولئکَ هُمُ المُهتَدون»

رابطه صبر با مفاهیم مشابه

صبر بر مصیبت: یعنی پایداری در برابر حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالی و ترک بیتابی. این نوع صبر، حفظ خود و استقامت و غلبه بر مشکلات بیرونی است که از طریق مقاومت در برابر مشکلات و استمرار در مقابله با آن به دست میآید. درغیر اینصورت، انسان در برخورد با دشواریها دچار تشویش، ناامیدی، بیتفاوتی و کاهش عزتنفس میشود؛ زیرا اگر انسان به سمت تقدیرگرایی پیش برود و خود را در حل مشکلات، مؤثر نداند، دست از تلاش برمیدارد. انسان در صورتی میتواند در برابر سختیها مقاومت کند که نگاه خود به سختیها را تغییر دهد و سختی را معادل بدی نداند، بلکه شکست را مقدمهی پیروزی خود در نظر بگیرد. سختیها اگر با صبر توأم باشد، نردبان ترقی است و موجب پختگی انسان میشود. سختیها و دشواریها و مصائب زندگی، جزء اجتنابناپذیر زندگی و از سنتهای پروردگار میباشد؛ چراکه خداوند متعال میفرماید:« و قطعاً همه شما را با چیزی از ترس و گرسنگی، زیان مالی و جانی و آفات زراعت آزمایش میکنیم و صابران را بشارت و مژده بده » (بقره، 155).
منظور از بلاء، بلاهای عمومی است که دلها را به وحشت میاندازد، شکمها را گرسنه میسازد، داراییها را بر باد میدهد و جانها را به خطر مرگ میافکند، محصولات را آفت میزند. با این وجود خداوند میفرماید: «بشیء من . . .» یعنی «اندکی از»، گویا اشاره به این است که اگر بلا بیشتر و بزرگتر باشد، تاب و توان تحمل آن را نخواهید داشت. پس این از نهایت لطف و رحمت خداوند است که به شما تخفیف داده و بیش از این شما را به زحمت و مشقت نمیاندازد. خداوند میخواهد با این تأکیدها، ضرورت صبر را بیان نماید( حسین ثابت،1387).
صبر بر طاعت: یعنی شکیبایی در برابر مشکلاتی که در راه طاعت وجود دارد. یعنی اراده و وادار کردن خود به غلبه بر موانع درونی مثل تنبلی، بیحوصلگی و در مقابل، ایجاد رغبت و لذت.
صبر بر معصیت: یعنی ایستادگی در برابر انگیزههای نیرومند و محرک گناه. گناه، عمل خارج از عرف، شرع و هنجار است. زمانی که فرد میل به انجام کاری خارج از عرف یا شرع پیدا میکند و از سوی دیگر، بازداری به حداقل میرسد، یعنی نمیتواند ارضاء را به تأخیر بیاندازد، مرتکب گناه میشود. فرد پس از انجام گناه، احساس گناه و پشیمانی میکند؛ یعنی خود را متهم و سرزنش میکند و ارزیابی منفی نسبت به خود دارد. پس صبر در برابر گناه، بهمعنای مبارزه با تمایلاتی است که موجب فروپاشی انسان و مانع رشد و در نتیجه منجر به تأخیر انداختن آنها و هدایت آن تمایلات میگردد (حسین ثابت،1387).
بر اساس یک تقسیمبندی دیگر صبر بر سه نوع است:
صبر عوام و توده مردم: این صبر عبارت است از خویشتنداری از روی تظاهر به قوت نفس و اظهار ثبات و پایداری در آسیبها و حوادث ناگوار.
صبر زهٌاد و عبٌاد و اهل تقوا و ارباب قلم از جهت توقع ثواب آخرت.
صبر عارفان: صبر آنها برای این است که پارهای از آنان را در میان مردم از اختیار خاصی برخوردار ساخته و آنها را در کنار مردم از رهگذر ابتلائات، ویژگی بخشیده و در نتیجه مشمول نظر و لطف والای پروردگار هستند. این نوع صبر احتمالاً به عنوان«رضا» پیوند دارد و میتوان آن را رضا به قضای الهی نامید (شاهرودی،1389).
2-1-5-3- رابطه صبر با مفاهیم مشابه
برای روشن شدن معنای صبر، باید رابطه آن را با مفاهیمی مانند «شرح و سعهصدر»، «استقامت: پایداری»، «حلم: بردباری»، «کظمغیظ: کنترل خشم» و «عفت: کنترل شهوت» روشن سازیم. برخی مفسّران و علمای اخلاق، صبر را یک مفهوم وسیع در نظر گرفته و هر کدام از مفاهیم و ملکات دیگر را یک قسم و نوعی از صبر دانستهاند: « برای صبر اقسامی است که هر کدام به اسم خاص گفته میشود؛ مثلاً صبر از شهوات نفسانی، عفت است، صبر بر کظمغیظ، حلم است، صبر از فضول عیش، زهد است، صبر بر حفظ اسرار، کتمان سرّ است، صبر بر انجام تکالیف شرعی، طاعت است، صبر در میدان جنگ شجاعت است.»
اما میتوان این رابطه را به نوعی دیگر بیان کرد که شرح صدر و سعه صدر، «حالت روانی خاص» و صبر «عمل و فرایند نگهداری نفس برای حالت» است، نه خود آن حالت. ولی پایداری هنگام مواجهه با مشکلات، مهار خشم و شهوت، و تحمل فعالیتهای دشوار، نتیجه و ثمرهی آن حالت روانی خاص است. بهعبارت دیگر وقتی فردی به دلایل انگیزشی خاص، نفس خود را در آن حالت حفظ کرد و نگه داشت، پایداری، حلم و عفت در او به وجود میآید (نوری،1387).
2-1-5-4- صبر در عرفان اسلامی
عرفان اسلامی نیز، با استناد به قرآن و روایات، شواهدی فراوان از اهمیت صبر بیان میکند. در بینش عرفا صبر از مراحل مهم سیر و سلوک است و در مسیر تعالی سالک، نقشی سازنده دارد.
بهعلت نقش اساسی و بنیادین صبر در سیر و سلوک، بخشهایی از کتب مهم صوفیه به صبر اختصاص دارد. در کتاب اسرارالتوحید آمده است: « لایصِلَ المخلوقُ اِلی المخلوقِ الا باالسَیر الیهِ و لا یصِلُ المخلوقُ الٌا بالصٌبرِ علیه بِقَتلِ النفسِ و الهوی . . .»(محمدبن منور،1387).
و در تذکرهالاولیا از قول ابوعلی جوزجانی آمده است: «هرکه ملازمت کند بر درگاه مولا، بعد از ملازمت چه بود جز در گشادن؟ و هر که صبر کند به خدای، بعد از صبر چه بود جز وصول به حق؟»(عطار نیشابوری،1351).
به علت نقش مهمی که صبر در سیر الی الله دارد، صوفیه آن را یکی از مقامات مهم عرفانی میدانند. در شرح تعرف آمده است:« و صبر مقامی بزرگ باشد و خدا مصطفی را علیهالسلام صبر فرمود و گفت: اصبرو ما صبرُکَ الٌا بالله» (مستملی بخاری،1365).
امام خمینی(ره)، هنگامیکه از مراتب صبر نزد عرفا و
اهل سلوک و اولیا یاد میکند، مراتبی برای صبر ذکر مینماید: اولین مرتبه صبر فی الله که « ثبات در مجاهده است و ترک مألوفات و مأنوسات بلکه ترک خویشتن است در راه محبوب » و در مرتبه بعد صبر مع الله است و آن « راجع به اهل حضور و مشاهده جمال است در وقت خروج از جلبات بشریت . . . و متجلی شدن قلب به تجلیات سماء و صفات » و درجه بعدی از صبر عن الله یاد میکند و آن « از درجات عشاق و مشتاقین است از اهل شهود و عیان . . . و این اشقّ مراتب صبر و مشکلترین مقامات است » و مرتبه بعد صبر بالله است که « از برای اهل تمکین و استقامت است . . . و پس از تخلق به اخلاقالله برای آنها رخ میدهد» (امام خمینی،1361).
مولانا در مثنوی، آنقدر به نقش صبر در سیر و سلوک اهمیت میدهد که معتقد است پیامبر بر اثر صبر توانست به آسمانها عروج کند و در عرش، حق را ملاقات نماید.
سختیها و مشکلات و دردها و رنجها از دیدگاه عرفان و تصوف، سازنده و تکاملبخش است، زیرا صبر و استقامت در برابر آنها موجب میشود نیروها و استعدادهای نهفته و پنهان روح شکوفا شود و انسان را به سرچشمهی کمال و عظمت میرساند وبا خداوند پیوند دهد (خوشحال دستجردی،1383).
مولانا معتقد است قرار گرفتن جسم در معرض انواع رنجها و سختیها اگرچه موجب تضعیف جسم میشود، اما قدرتمند شدن روح و بقا و جاودانگی آن را درپی دارد.
در بینش مولانا، راه رسیدن به نجات و رستگاری از طریق ریاضت و تحمل انواع رنجها و سختیها امکانپذیر است و کسانی که اهل ریاضت نیستند و یا نمیتوانند باشند گاهی خداوند با فرستادن انواع بلا آنها را ریاضت میدهد تا وجودشان از آلودگیها پاک و مطهر شود؛ بدینجهت باید در برابر ارادهی خداوند تسلیم باشند و بهخاطر لطف و محبتی که به آنان داشته او را شکر و سپاس گویند.

ور نمیتانی رضا ده ای عیار گر خدا رنجت دهد بیاختیار
که بلای دوست تطهیر شماست علم او بالای تدبیر شماست
(مثنوی،1372)
از انواع صبر که مولانا ذکر کرده است صبر و استقامت در ذکر و صبر انسان کامل و اولیای الهی در برابر آزار جاهلان است. وی میگوید اولیای حق باید در برابر رنجها و آزار جاهلان با عقلی که از جانب خدا به آنها داده شده است و مربوط به عالم غیب است صبر کنند؛ زیرا صبر در برابر جاهلان، قلب و روح را صفا میدهد. سپس به صبر پیامبران بزرگ الهی در برابر معاندان اشاره میکند. همچون آتش نمرود که درون و باطن ابراهیم را صفا و درخشش داد و صبر طولانی نوح در برابر آزار قومش که روح او را صیقل داد (خوشحال دستجردی،1383).

شیوههای پردازشگری ذهنی

2-1-4-7- سازه های مرتبط با ذهن آگاهی
همانگونه که ذکر شد، اصطلاحات «ذهنآگاهی» و «مراقبهی ذهنآگاهی» غالباً به جای یکدیگر به کار برده میشوند. علاوه براین، برخی سازه ها با ذهن آگاهی مرتبط میباشد. این سازهها به دو مقوله عمده تقسیم میشوند: «شیوههای پردازشگری ذهنی» و« هشیاری رفلکسی(بازتابی)» (یعنی نوع و میزان دانش در مورد خود) (بیومیستر،1999).
2-1-4-7-1- شیوه های پردازشگری ذهنی
ذهنآگاهی از سایر اشکال پردازشگری ذهنی به ویژه آگاهی، توجه، شناخت و فرایندهای فراشناختی متمایز شده است. آگاهی، به عنوان یکی از مؤلفه های هشیاری تحت عنوان نظارت مستمر بر رویدادهای درونی و محیط بیرونی تعریف شده است(براون و ریان،2003).
توجه به عنوان مؤلفهی دیگر هشیاری، فرایند ایجاد حساسیت افزایشیافته نسبت به دامنهی محدود تجربه اطلاق میشود. شناخت، نوعی از فرایندهای ذهنی، تجارب یا حالات روانی است که فرد میتواند از آنها آگاهی حاصل نماید (تونیتو،2002).
در ارتباط با ذهنآگاهی، آیین بودا بین شناخت ادراکی و شناخت مفهومی تفاوت قائل شده است. منظور از شناخت ادراکی میزان حضور آگاهی نسبت به اتفاقات درون و بیرون بدن است و شناخت مفهومی عبارت از تجارب درونی است که با شناخت ادراکی روی داده و میتواند به شکل توصیفی (مانند آن یک صداست)، تحلیلی (مانند آن یک صدای بلند است) یا قضاوتی (مانند آن یک صدای آزاردهنده است) باشد. شناخت مفهومی از بیشترین رابطه با فرایندهای فراشناختی برخوردار میباشد. با آنکه آگاهی، توجه و شناخت به روشی تعریف شدهاند ولی تمایز بین فرایندهای فراشناختی به این روشنی تعریف نشده است.
فراشناخت به طرق مختلفی تعریف شده است؛ از جمله «باورها و نگرشهای مرتبط با شناخت» ، شناخت در مورد شناخت؛ فرایندی فعال و عمیق که معطوف به فعالیت شناختی است و فعالیت شناختی که در آن سایر فعالیتهای شناختی، هدف تعمق قرار میگیرند (یعنی تفکر در مورد تفکر). بین دانش و بینش فراشناخت تفاوت وجود دارد. دانش فراشناخت به معنای دانش واقعی است که در آن محتوای افکار، همیشه منعکس کننده واقعیات دنیای خارج نیست؛ درصورتی که بینش فراشناخت عبارت از تجربه واقعی افکار ( به عنوان پدیدههای ذهنی) در لحظه وقوع میباشد (تیزدیل،1999؛ تیزدیل و همکاران،2002).
آگاهی فراشناختی به عنوان نوعی از بینش فراشناختی به تجربهی افکار به عنوان وقایع ذهنی، جنبههایی از خود یا انعکاسات مستقیمی از واقعیت میپردازد. علاوه بر این باور فراشناختی تاحد زیادی به باور فرد مربوط است. آنچه تعریف عملیاتی این شیوههای مختلف پردازشگری ذهنی را مشکلتر میسازد، آن است که این اصطلاحات غالباً مترادف با هم به کار میروند. مثلاً تیزدیل و همکارانش(2002)، مینویسند: بینش فراشناختی(آگاهی) را تحت عنوان تجربه کردن افکار در لحظه وقوعشان درنظر میگیرند. استفاده کردن از هر دو اصطلاح دانش و بینش فراشناختی، تفاوت بین این دو را کمرنگ نموده است. علاوه بر این از تعریف یک شیوه پردازشگری برای تعریف اشکال دیگر نیز استفاده میشود؛ مثلاً در حالیکه آگاهی قبل از این به عنوان نظارت دائم محیطهای درونی و بیرونی تعریف شده، این اصطلاح در ادبیات علمی ذهنآگاهی به عنوان توانایی ذهنی انسان برای تمیزدهی شناخت (مثلاً افکار و احساسات) از تشخیص ( مثلاً دانستن اینکه فرد در حال احساس کردن یا تفکر کردن) تعریف شده است (تونیتو،2002). تعریف اخیر از تشابه بسیار زیادی با تعریف دانش فراشناختی و بینش فراشناختی برخوردار است. تعاریف برخی از این اصطلاحات نیز در یک زمینهی خاص میباشد. تعریف اخیر از تشابه بسیار زیادی با تعریف دانش فراشناختی و بینش فراشناختی برخوردار است. تعاریف برخی از این اصطلاحات نیز در یک زمینه خاص میباشد مثلاً از فراشناخت در رابطه با آسیبشناسی روانی تحت عنوان «آگاهی از شناخت در افسردگی» یاد شده است. به نظر میرسد که پردازشگری فراشناختی با ذهنآگاهی رابطه داشته باشد. به این دلیل که بیشاپ(2002)، ذهنآگاهی را تحت عنوان یک نوع توانایی فراشناختی که در آن فرد از توان مشاهده فرایندهای ذهنی خود برخوردار میگردد، تعریف میکند. بنابراین ذهنآگاهی تلفیقی از توجه در زمان حال و پذیرش تجارب درونی است تا صرفاً توانایی مشاهده فرایندهای ذهنی.
2-1-4-7-2- اشکال هشیاری رفلکسی
سیندر(1974)،در رابطه با خودنظارتی یا مشاهده خود و خودکنترلی هدایتشونده به انجام مطالعاتی مبادرت نمود و به تشریح اهداف بالقوه خودنظارتی پرداخت. او این اهداف را به این شرح خلاصه نمود:
رابطه دقیق با حالات عاطفی خود
ابراز یک حالت عاطفی که ممکن است با حالت عاطفی تجربه شده مطابق نباشد
پوشانیدن یک حالت عاطفی نامناسب و عدم پاسخگویی به یک حالت عاطفی نامناسب
از فرایندهای خودنظارتی در مداخلات شناختی ـ رفتاری نیز استفاده میشود؛ مثلاً «ثبت تغذیه روزانه در درمان پرخوری عصبی» (آگراس و اپل،1997)، ثبت نگرانیها در درمان اضطراب منتشر (کراسکه، بارلو و الیری،1992) و تغییر در فراوانی یک رفتار هدف که نتیجه فرایند خودنظارتی است (کارداسیوتو،2005).
نظریه خودآگاهی با پل زدن به سازه خودنظارتی سیندر(1974) تمایزی را بین دو مفهوم قائل شده است:
الف- توجه معطوف به خود، ب- توجه معطوف به محیط (فینگشتاین،1997).
سه سازه از نظریه خود ـ آگاهی مشتق شده است:
خود ـ آگاهی
خود ـ هشیاری
توجه معطوف به خود
سازه خود ـ آگاهی به عنوان حالتی روانشناختی تعریف شده است که در آن توجه معطوف به
خود، در نتیجه متغیرهای موقعیتی گذرا، مزمن یا هردو روی میدهد. بین خودآگاهی فردی، یعنی آگاهی از خود از دیدگاه فردی و خودآگاهی عمومی یعنی آگاهی از خود از دیدگاه و چشم انداز خیالی دیگران نیز تفاوت وجود دارد. برخلاف خودآگاهی که یک حالت روانی است، خودهشیاری به عنوان گرایش دائم افراد برای جهتدهی توجه به سمت درون یا بیرون تعریف شده است (فجفار و هویل،2000).
فینگشتاین(1997)، خاطر نشان میکند که خودهشیاری افزایش یافته با آگاهی افزایش یافته از افکار و احساسات، تجربه حالات بدنی و واکنش عاطفی نسبت به رویدادهای شخصی رابطه دارد، با این وجود یکی از انتقاداتی که به این محقق میشود آن است که خودهشیاری فردی از دو عامل تشکیل شده است: خودتعمقی و آگاهی از حالات درونی. مطالعات نشان دادهاند که خودتعمقی از همبستگی مثبتی با مقیاس عواطف منفی و روان نژندی برخوردار است درحالیکه آگاهی از حالات درونی از چنین رابطه ای برخوردار نبوده یا اصلاً رابطهای ندارد (تراپنل و کمپل،1999).
سومین سازهی مشتق شده از خودآگاهی، توجه معطوف به خود است که اینگرام، لومری، کروئت و سیبر (1987) آن را به عنوان آگاهی حاصل از اطلاعات تولید شدهی درونی تعریف میکند. سازهای که به توجه معطوف به خود، مربوط است، جذب میباشد. تلگن و اتکینسون(1974)، در بررسی روابط تلقین پذیری هیپنوتیزمی، جذب را تحت عنوان تعهد دسترسی کامل به منابع ادراکی، حرکتی، تخیلی و فکری موجود نسبت به یک الگوی یکپارچه موضوع توجه تعریف کردهاند. آنها بیان کردهاند که توجه کامل با مفهوم پررنگی از واقعیت نسبت به یک موضوع کانون، کاهش انحراف حواس توسط محرکهای بیرونی و یک حس اصلاحشده واقعی و مفهوم خود رابطه دارد. خودجذبی شامل توجه افراطی، مداوم و خشک نسبت به اطلاعات درونی میباشد (کارداسیوتو،2005).
خودمشاهدهگری به عنوان «تعمق هشیارانه» و تعبیر و تفسیر جریان منطقی حواس و عواطف و افکار تعریف شده است. خودمشاهدهگری باعث کاهش شدت افکار وسواسی و الگوهای پاسخ خودکار و کمک به تفکر بازتر و وسیعتر میشود(هورویتز،2002).
خودتنظیمی، سازهی دیگری است که با نحوه پردازش اطلاعات درباره خود رابطه دارد و از طریق این سازه است که سیستم برای دستیابی به اهداف خاص، خود را تنظیم میکند. خودتنظیمی یک مفهوم مهندسی است که برای ارگانیسمهای زنده به کار گرفته شده است و از پاسخ خودکار تا خودتنظیمی آگاهانه پیش رفته است. بر اساس حلقههای بازخورد که به دو نوع مثبت و منفی تقسیم میشوند و همچنین در خلال خودتنظیمی توجه آگاهانه، آوردن چیزی به آگاهی هشیارانه باعث تقویت بازخورد و آن به نوبه خود موجب خود ـ تنظیمی بعدی میگردد(شاپیرو و شوارتز،2000). حلقههای بازخورد منفی باعث تعادل زیستی میشود، در حالیکه حلقههای بازخورد مثبت به تغییر رشد و تحول منجر میگردد. شاپیرو و شوارتز(1999)، روشهایی را برای افزایش خودتنظیمی به کار میبرند که عبارتند از: مراقبه، بازخورد زیستی، تخیل هدایتشونده، آرامسازی پیشرونده عضلانی و ورزش.
بنابراین خودتنظیمی، فرایندی است که از طریق آن سیستم، ثبات کارکردی خود را حفظ میکند و امکان انعطافپذیری در موقعیتهای جدید را فراهم میآورد.

برانگیختگی فیزیولوژیکی

کابات ـ زین(1990) ذهنآگاهی را به عنوان آگاهی غیرقضاوتی لحظه به لحظه تعریف میکند. او در سال 1994، توجه کردن به اهداف در حال حاضر به شیوه خاص و بصورت غیرقضاوتی را ذهنآگاهی میداند و در سال 2003 تعریف خود را کاملتر نموده و ذهنآگاهی را نوعی از آگاهی میداند که از طریق توجه به اهداف در زمان حاضر و بدون قضاوت راجع به تجربیات آشکار لحظه به لحظه پدیدار میگردد.
هایس و ویلسون(2003)، ذهنآگاهی را روشی میدانند که برای تشویق عمدی جهت برخورد غیرقضاوتی و غیرارزشیابانه با حوادثی که در حال حاضر (اینجا و اکنون) رخ میدهند، طراحی شده است.
بائر(2003)، ذهنآگاهی را مشاهدهی غیرقضاوتی جریان روان محرکهای درونی و بیرونی همانگونه که رخ میدهند، میداند.
2-1-4-5- مفهوم سازی ذهن آگاهی در روانشناسی بالینی
تعاریف بالینی ذهنآگاهی در اکثر موارد شبیه تعریف بودایی آن میباشند؛ زیرا این تعاریف در همسویی کلی با مفهومسازی بودایی به عمل آمده اند (بیشاپ،2002).
گولمن(1987)، بیان داشته است که در ساتیپاتهانا یا ذهنآگاهی، ذهن پذیرا بوده و هر آنچه را مشاهده میکند ثبت مینماید. ترا(1972) معتقد است که ذهنآگاهی در آیین بودایی تحت عنوان «توجه محض» یا ثبت غیراستدلالی رویدادها بدون واکنش یا ارزیابی ذهنی تعریف شده است که بر فرآیند توجه مداوم تمرکز دارد تا محتوایی که بدان توجه شود (کارداسیوتو،2005).
در بین تعاریف غربی به عمل آمده از ذهنآگاهی، تعریف کابات ـ زین (1994-1990) یا مشابه این دو تعریف بیشتر از سایر تعاریف ذکر شده است. کابات ـ زین(1990) مفهومسازی از ذهنآگاهی را با تعریف «کیفیت ذهنآگاهی» ارتقاء بخشید که این کیفیتها بدین نکته اشاره دارند که چگونه یک فرد از اطلاعات خود در طول ذهنآگاهی مراقبت میکند.
شاپیرو، شوارتز و بونر(1998)، با افزودن پنج کیفیت به هفت کیفیت مطرح شده از سوی کابات ـ زین، مجموع آنها را به دوازده کیفیت رسانیدند. این کیفیتها عبارتند از: غیرقضاوتی، پذیرش، صبر، اعتماد، بازبودن، رهاسازی، آرامی و ملایمت، سخاوت، همدلی، سپاسگزاری و مهربانی عاشقانه.
بررسی تعاریف بالینی ذهنآگاهی روشن میسازد که در اکثر تعاریف به عمل آمده، «آگاهی از لحظه حاضر» به عنوان یک مؤلفه گنجانیده شده است. آگاهی به عنوان ناظر دائمی بر رویدادهای درونی است و ابزاری است که انسانها از طریق آن مشاهده میکنند (دیکمن،1996). این مؤلفه دربردارنده آگاهی هشیارانه نسبت به محیط درونی یا بیرونی است که بر تجربه لحظه حاضر تأکید دارد تا رویدادهای گذشته یا آینده (روئمر و ارسیلو،2003).
توجه، حالت دیگری از هشیاری است که با آگاهی مرتبط است و تحت عنوان حساسیت افزایش یافته نسبت به دامنه محدودی از تجربه تعریف میشود (کاسلین و روزنبرگ،2001). توجه با تجربیات لحظه به لحظه دارای کیفیت بالا مرتبط است مثلاً توجه افزایشیافته نسبت به تجربه حسی خوردن شکلات با میزان بالاتر لذت مرتبط میباشد (لبل و دوبی،2001). با این حال توجه افزایشیافته یک جنبهی مبهم نیز دارد. سطوح بالای توجه به لحظه حاضر با سطوح بالای اختلال خلقی و استرس مرتبط بوده است (براون و ریان،2003). علاوه بر این در اسناد و مدارک پژوهشی رابطه مثبتی بین توجه افزایشیافته به خود و حالات خلقی منفی و حتی اختلالات بالینی گزارش شده است. مثلاً توجه معطوف به خود را میتوان با سطوح بالای افسردگی (اینگرام، لومری، کروئت و سیبر،1987) اضطراب امتحان (کارور، پترسون، فالانس بی و شی یر،1983؛ اسلاپیون و کارور،1981)، اضطراب اجتماعی (هوپ و هیمبرگ،1988) و مصرف الکل (هال،1981؛ هال، لوینسون، یانگ و شر،1983) مرتبط دانست.
گرچه ذهنآگاهی تحت عنوان «تنظیم توجه» توصیف شده است (آستین،1997)، ولی اصطلاح آگاهی در مورد ذهنآگاهی دقیقتر است. توجه، حساسیت افزایشیافته نسبت به تجربه محدود میباشد؛ بدین معنا که تجربه فراتر از آن یا مورد غفلت واقع شده یا طرد میشود.
آگاهی با ذهنآگاهی همسویی بیشتری دارد، زیرا دربردارنده نظارت دائمی بر کلیه تجارب میباشد. علاوه بر آگاهی از لحظه حاضر، چگونگی آگاهی فرد نیز ممکن است پیامدهایی برای سلامتی داشته باشد. دومین مؤلفه ذهنآگاهی روشی است که آگاهی از تجربه کنونی را هدایت میکند: غیرقضاوتی، با نگرش پذیرش یا شفقت نسبت به تجربه خود. هایس (1994)، پذیرش را تحت عنوان «تجربه کامل رویدادها بدون هرگونه مقاومت همانگونه که هستند» تعریف میکند، که در ضمن آن فرد نسبت به واقعیت زمان حال بدون آنکه در حالت باور یا عدم باور باشد گشوده است (روئمر و اسیلو،2003).
در طول حالت پذیرش، فرد از قضاوت، تعبیر و تفسیر کردن و یا بسط ذهنی رویدادهای درونی، خودداری کرده و درصدد تغییر، اجتناب یا فرار از تجارب درونی برنمیآید(بیشاپ،2002).
دهاماکاکاسوتا(به نقل از هایس،2002) معتقد است که پذیرش به عنوان مؤلفهای از ذهنآگاهی در راستای آیین بودایی قرار دارد؛ زیرا بودا پایاندهی به رنج را تحت عنوان «تسلیمشدگی، کنارهجویی و عدم وابستگی» تعریف میکند.
ظاهراً پذیرش بیش از همه در مورد تجارب منفی با پدیدههای درونی کاربرد دارد (یعنی افکار، احساسات، خاطرهها و حالات جسمی). در همین رابطه پژوهشها کاهش در استرس و افزایش در میل به نوآوری را با میانجیگری پذیرش نشان میدهند (بوند و بروس،2000). همچنین کاهش در افسردگی تنها به دلیل پذیرش زیاد حاصل میشود و به دنبال آن نتایج بهتر درمان ترک سیگار با میانجیگری اجتناب روانشناختی حاصل میشود(گیفورد و همکاران،2004). بنابراین هرچند فقدان پذیرش و تجا
رب خصوصی منفی با یکدیگر همبستگی دارند ولی دو سازه جدای از یکدیگر میباشند (بائر،2003).
اگرچه در بسیاری از تعاریف به عمل آمده از ذهنآگاهی، عناصر آگاهی و پذیرش غیرقضاوتی، منعکس گردیده است، تمایز بین این دو در سطح کلی مورد تأکید قرار گرفته است. غالباً چنین فرض میشود که آگاهی مبتنی بر زمان حال، لزوماً موجب ایجاد پذیرش زیاد شده و بالعکس افزایش پذیرش غیرقضاوتی به افزایش آگاهی میانجامد. با این وجود، تغییرات در یکی از این دو، تا چه میزان باعث بروز تغییر در دیگری میشود موضوعی قابل بحث میباشد. ضمن اینکه نباید تصور نمود که این دو مؤلفه از پیوند ذاتی با هم برخوردار هستند. مثلاً لزومی ندارد که سطوح بالای آگاهی با سطوح بالای پذیرش همراه باشد. پژوهشها حاکی از آنند که حمله وحشتزدگی با آگاهی افزایشیافته از سرنخهای جسمی درونی رابطه دارد ولیکن این آگاهی به صورت غیرقضاوتی پذیرفته نمیشود؛ بلکه بالعکس فرد میتواند یک دیدگاه بسیار پذیرشگرانه را در پیش بگیرد بیآنکه لزوماً از تجربه مستمر، آگاهی بالا داشته باشد (بائر،2003).
تحقیقات نشان داده است که ذهنآگاهی با کاهش نشانگان و افزایش سلامت روانی افراد دریافت کننده درمان با آموزش ذهنآگاهی رابطه دارد. ذهنآگاهی به معنای مواجهه با گیرنده درونی در نظر گرفته شده است. آگاهی پایدار و غیرقضاوتی نسبت به رویدادهای ناخوشایند خصوصی در زمان حال (مانند افکار، عواطف منفی و حالات فیزیکی) می تواند به حساسیتزدایی بینجامد (بائر،2003؛ برسلین و همکاران،2002). آنگاه مشاهده طولانی مدت رویدادهای ناخوشایند خصوصی در طول زمان میتوانند باعث کاهش اجتناب عاطفی از محرک درونی شود که قبلاً تحمل نمیشده است (کارداسیوتو، 2005).
سازوکار پیشنهاد شده دیگر برای عملکرد ذهنآگاهی در راستای رابطه آن با محرک درونی قرار دارد. پژوهشها نشان میدهند که افراد بطور خودکار به ارزیابی غالب محرکات خارجی، بلافاصله بعد از وقوعشان (یعنی 250 صدم ثانیه یا کمتر) بدون آگاهی یا قصد میپردازند. بدین ترتیب افکار و احساسات به عنوان موضوعاتی خودکار یا غیرارادی قلمداد میشوندکه توسط فرآیندهای خارج از آگاهی کنترل میشود. به همین دلیل ممکن است که ذهنآگاهی با تغییردهی رابطه یا دیدگاه فرد نسبت به فرایندهای درونی به افزایش سلامت روانی بیانجامد. ذهن آگاهی میتواند موجب آموزش یک پاسخ شرطی (یعنی آگاهی بدون داوری در زمان حال) نسبت به سرنخهای تجارب منفی درونی گردد و باعث خاموشی پاسخ شرطیشدهی اجتناب شود. صرف نظر از سازوکارهای عملی، ذهنآگاهی دارای نتایج و پیامدهای مثبت فراوانی است که بسیاری از آنها در اسناد و مدارک علمی موجود میباشد. مثلاً اینکه در افراد دریافتکننده روش درمانی مبتنی بر ذهنآگاهی، کاهش علائم اختلالی و بیمارگونه مشاهده شده است. با توجه به تحقیقات انجام شده به نظر میرسد ذهنآگاهی موجب قطع چرخه تجارب منفی درونی همچون اضطراب مورد انتظار یک واقعه اتفاقنیفتاده در آینده یا نشخوارگری یک رویداد در گذشته میشود (کارداسیوتو،2005).
تارت(1994)، بیان میدارد، باورها به عنوان عادات فکری، احساسات و ادراک، شیوهی مشاهدهی محیط خارجی را تعیین میکنند. ذهنآگاهی، مشاهدهی باورها را بدون پذیرش آنها به عنوان حقیقت ممکن میسازد. در نتیجه دامنهی زیادی از پاسخها در دسترس قرار میگیرد و روشهای عادتشده پاسخدهی با روشهای آگاهانه پاسخدهی که غیرخودکار انتخاب میشوند، جابجا میگردند (هایس،2003؛ برسلین و همکاران،2002). مثلاً ذهنآگاهی میتواند به قطع واکنشهای جنگ ـ گریز در موقعیتهای اضطرابآور منجر شود و امکان پاسخدهی مؤثر را بجای فرار یا وحشتزدگی فراهم سازد (میلر، فلچر و کابات ـ زین،1995) که این امر توانایی درگیر شدن در یک مجموعهی متنوع از پاسخهای مقابلهای را فراهم میسازد و توجه لازم برای انجام وظایف را ایجاد میکند یا باعث افزایش احساس خودکارآمدی و کنترل ادراکی میشود (بائر،2003؛ برسلین و همکاران،2002).
هرچند هدف اصلی ذهنآگاهی، آرامسازی نیست اما مشاهدهی غیرقضاوتی رویدادهای منفی درونی یا برانگیختگی فیزیولوژیکی باعث بروز این حالت خواهد شد. همچنین بورکووک (2002)، ابراز میدارد که ذهنآگاهی با تمرکز بر فرآیند ذاتی یک فعالیت و لذتی که پسایند تجربهی آن فعالیت است باعث کاهش خلق منفی ناشی از شکست ذاتی در رسیدن به فرایندهای مورد انتظار میشود.
دیویسون، کابات ـ زین، شوماخر، روزنکرانز، مولر و سانترولی(2003)، گزارش کردند که مراقبهی ذهنآگاهی باعث فعال شدن ناحیهای از مغز میشود که با عواطف مثبت و اثرات سودمند کارکرد ایمنسازی مرتبط است. بعلاوه کارلسون، اسپکا، پاتل و گودی (2003)، به پیشرفتهای قابل توجهی در کیفیت زندگی، نشانگان استرس و کیفیت خواب در بیماران
مبتلا به سرطان سینه و پروستات، بعد از دریافت برنامهی کاهش استرس ذهنآگاهیمدار دست یافتند. به هر ترتیب آگاهی عاری از داوری در زمان حال، دارای نوعی ارزش سازگارانه تحولی است.
2-1-4-6-رابطه ذهن آگاهی با مراقبه
اصطلاح «ذهنآگاهی» و «مراقبهی ذهنآگاهی» غالباً به جای یکدیگر به کار میروند که بخشی از ابهامات به عدم وجود تعریف عملیاتی از ذهنآگاهی برمیگردد، زیرا برخی آن را به عنوان یک شیوه یا تکنیک و برخی به عنوان یک فرایند تعریف میکنند. مراقبهی ذهنآگاهی اشاره به ساتیپاتاناویپاسانا، مراقبه آگاهی مراقبه بینشیدارد که از ریشههای مشابهی در ذهنآگاهی مربوط به بودیسم ماهایانا برخوردارند. با این وجود، ذهنآگاهی متمایز از مراقبه ذهنآگاهی میباشد؛ زیرا مراقبهی ذهنآگاهی، شیوهای است که بر مشاهدهی مستقل لحظه حاضر در زمینه موضوعاتی که دائماً تغییر میکنند تأکید دارد. مراقبهی ذهنآگاهی شامل ایجاد خودمشاهدهگری میشود که زمان خاصی را به تمرین منظم ذهنآگاهی اختصاص میدهد (رابینز،2002). در طول مراقبهی ذهنآگاهی، فرد به تنفس و حالات بدنی خود توجه نموده و نسبت به کلیهی رویدادها، نگرش پذیرشی اتخاذ میکند (برسلین، زاک و مکماین،2002).
بنابراین مراقبهی ذهنآگاهی، شیوه یا تکنیکی است که میتواند باعث افزایش حالت روانشناختی موسوم به «ذهنآگاهی» شود. ذهنآگاهی نیز به دلیل دیدگاه خاصی که نسبت به ماهیت توجه و انحراف حواس دارد با رویکردهای مراقبهای تمرکزمحور (مانند مراقبه فراتجربی، مراقبه آرامسازی، راج یوگی، مراقبه ساماتا) هم جهت است، با آنکه رویکردهای تمرکزمحور در بودیسم تراوادا ریشه دارند (کارداسیوتو،2005).
افرادی که در مراقبهی تمرکزمحور درگیر میشوند، توجه خود را به یک محرک واحد متمرکز میدارند و چنانچه انحرافی در توجهشان رخ دهد دوباره آن را بر محرک مربوطه متمرکز میسازند. این رویکردها، تمرینهای «اجباری» نامیده شدهاند. برعکس در تمرین ذهنآگاهی، فرد به دامنه ای از محرکات بیرونی یا درونی توجه نموده و از آنها آگاهی حاصل مینماید (بائر،2003) و نسبت به انحراف حواسی که پیش میآید نگرش پذیرشگرانه اتخاذ میکند (برسلین و همکاران،2002).
شواهدی دال بر متفاوت بودن فرایندهای تمرکزمحور و ذهنآگاهیمحور موجود میباشد؛ مثلاً کسانی که به تمرین ذهنآگاهی میپردازند به لحاظ توانایی توجه کردن در زمان حضور محرک غیرشرطی بهتر عمل میکنند. بنابراین در حالیکه مراقبه تمرکزمحور بر کنترل کانون توجه تأکید دارد، رویکرد ذهنآگاهی درصدد ارتقاء دامنه آگاهی می باشد.

مداخلات مبتنی بر آموزش ذهنآگاهی

2-1-4-3-3- «موج سوم» رفتاردرمانی: درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی
همان گونه که پیش تر نیز بیان شد «موج سوم» رفتاردرمانی در اوایل دهه 1990 و با شکل گیری درمانهای ابتکاری تأکید کننده بر آگاهی از زمان حاضر و پذیرشگری آغاز گردید. هایس(2004) به بیان خصیصههای این موج از مداخلات بالینی پرداخته است.
موج سوم درمان رفتاری ـ شناختی مبتنی بر رویکردهای قانونمحور و تجربی است. به خصوص نسبت به زمینه و کارکردهای پدیدههای روانی و نه صرفاً شکل آنها توجه دارد و علاوه بر راهبردهای هدایتگر و قابل آموزش بر راهبردهای زمینهای و تجربی نیز تأکید میکند. این درمانها به دنبال ترکیب گستردهای از قلمروهای اثربخش و انعطافپذیر هستند تا یک رویکرد حذف گرا برای مشکلات دقیقاً تعریف شده و همچنین تأکید بر ارتباط مسائلی که هم مراجع و هم درمانگر به دنبال بررسی آن هستند. موج سوم رفتاردرمانی به تنظیم مجدد و ترکیب دو موج پیشین درمان رفتاری و شناختی پرداخته و آنها را در قالب مسائل، موضوعات و حیطههای قبلی آورده است که در وهله اول توسط سایر رویکردها مورد تأکید قرار گرفته اند.
درمانهای موجود در موج سوم را می توان به دو گروه تقسیم نمود:
مداخلات مبتنی بر آموزش ذهنآگاهی ( یعنی کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی، شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی).
مداخلاتی که ذهنآگاهی مؤلفهی کلیدی در آنها محسوب میشود (مانند پذیرشدرمانی و تعهد درمانی، رفتاردرمانی مناظرهای و پیشگیری از عود)
2-1-4-3-3-1-مداخلات مبتنی بر آموزش ذهن آگاهی
کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی: این برنامه قبلاً کاهش استرس و برنامه آرامسازی نامیده میشد، نوعی درمان گروهی است که برای بیماران مبتلا به شرایط مزمن پزشکی طرحریزی شده است که در آن اساس مداخلات را آموزش فشرده مراقبه ذهنآگاهی تشکیل میدهد. شرکت کنندگان هر هفته 2 تا 5/2 ساعت به آموزش دیدن و تمرین مراقبه ذهنآگاهی، مهارتهای مقابلهای و بحث و گفتگو در مورد تکالیف میپردازند. مهارتهای مراقبه ذهنآگاهی عبارتند از وارسی بدنی، مراقبه نشستن با توجه به حالات تنفسی و ژستهای بدنی هاتایوگا که در همه این موارد از افراد خواسته میشود تا به تجارب درونی خود بدون آنکه در محتوای آنها غرق یا جذب شوند، توجه نمایند. شرکتکنندگان در برنامه کاهش استرس مبتنی بر روش ذهنآگاهی هر روز زمان مشخصی را به تمرین مراقبه ذهنآگاهی اختصاص داده و در نهایت به اجرای آگاهی لحظه به لحظه در خلال زندگی روزمره میپردازند (ریبل، گریسون، براینارد و روزنزویگ،2001). کاهش استرس ذهنآگاهیمدار، موفقیتهایی در زمینه درمان نشانگان جسمی و روانی افراد مبتلا به درد مزمن (کابات-زین، 1982؛ کابات زین، لیپورث و بورلی، 1985)، اضطراب منتشر و اختلالات پانیک (کابات-زین، ماسیون، کرستیلر و پترسون، 1992)، اختلال خوردن ( کرستیلر و هالت، 1999)، پسوریازیس (کابات ـ زین، ویلر، لایت، اسکیلینگ، اسکارف، کرایلی، هاسمر و برنارد،1998)، فیبرومیالگیا (کاپلان، گلدنبرگ و گالوین ـ نادیو،1993) و سرطان ( اسپکا، کارلسون، گودی و آنگن،2000) نشان داده است. علاوه بر این کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی بطور معنیداری به افزایش وضوح ذهنی، سلامت روان و نیز کاهش تنش بدنی انجامیده است (کارداسیوتو، 2005).
شناخت درمانی مبتنی بر ذهن آگاهی: این نوع درمان از کاهش استرس و برنامه آرامسازی اقتباس شده است که هدف از طراحی آن پیشگیری از حملات افسردگی عمده میباشد (سگال، ویلیامز و تیزدیل،2002). در کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی، تکنیکهای ذهنآگاهی با اجزایی از درمان شناختی برای تسهیل یک دیدگاه منفصلشده از افکار، عواطف، و حالات بدنی تلفیق شده است مانند « من افکارم نیستم». از این رو هدف کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی، افزایش آگاهی از تجربه لحظه به لحظه و آوردن توجه به زمان حال می باشد. کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی به جای تغییر محتوای افکار، درصدد تغییر آگاهی و رابطه آن با افکار برمیآید (تیزدیل، سگال و ویلیامز،1995).
شواهد پژوهشی از کاربرد روش کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی حمایت میکند؛ زیرا این درمان توانسته است میزان بازگشت حملههای افسردگی را در کسانی که سه حمله افسردگی یا بیشتر داشتهاند کاهش دهد (تیزدیل، سگال، ویلیامز، راید گوی، سولسبی و لو،2000).
2-1-4-3-3-2- مداخلاتی که ذهن آگاهی مؤلفه کلیدی در آنها محسوب می شود:
پذیرش و تعهد درمانی: تحت این فرضیه ابداع شد که آسیب روانی ارتباط وسیعی با کنترل یا اجتناب از افکار و عواطف منفی فرد دارد. پذیرش و تعهددرمانی به آموزش مهارتهای لازم جهت کاهش اجتناب تجربه ای میپردازد و زمانی رخ میدهد که فرد از برقراری تماس با تجارب شخصی خاص خود اکراه دارد مانند حالات بدنی، عواطف، افکار، خاطرهها و گرایشات رفتاری. گامهایی نیز در جهت اصلاح شکل این رویدادها و زمینههایی که در آن رخ میدهند برداشته میشود (هایس، استروساهل و ویلسون،1999). ذهنآگاهی اشتیاق را به وسیله افزایش آگاهی با استفاده از خودمشاهدهگری گسترش میدهد که این نیز به نوبه خود شفافسازی افکار و عقاید را پرورش میدهد. گرچه پذیرش و تعهد درمانی بطور ویژه ذهنآگاهی را به عنوان یک مؤلفه درمانی یا تکنیک رشد نمیدهد ولی رویکرد کلی، شیوهها و تمرینهای آن با رویکردهای مبتنی بر ذهنآگاهی همسو و هم جهت می باشد (بائر،2003). در پژوهشهای مختلف کارایی موفقیتآمیز پذیرش وتعهددرمانی برای افسردگی (زتل و هایس،1986؛ زتل و رانیس،1989)، استرس محل کار (بوند و بروس،2000)، درد مزمن(گیسر،1992)، اسک
یزوفرنیا (باخ و هایس،2002؛ گودیانو، دالریمپل و هربرت،2002)، ترک سیگار (گیفورد،2002) و سوءمصرف مواد (هایس، ویلسون، گیفورد، بیست، باتن و پی یاسکی،2002) نشان داده شده است. همچنین در زمینه اختلالات اضطرابی، تحقیقات بلاک(2002) و بلاک و ولفرت(2000)، سودمندی موفقیت آمیز پذیرش و تعهد درمانی را تأیید نموده است.
رفتاردرمانی مناظره ای: که در آن عناصری از رویکردهای شناختی ـ رفتاری سنتی با فلسفه ذن به منظور درمان اختلال شخصیت مرزی ترکیب شدهاند. رفتاردرمانی مناظرهای، رفتار بدکارکرد را نتیجه عملکرد بد سیستم تنظیم هیجانی میداند که با احساسات منفی و عدم توانایی برای تغییر این احساسات مربوط است. در رفتاردرمانی مناظرهای تغییر رفتار در زمینه پذیرش خود صورت میگیرد و از ذهنآگاهی به عنوان راهبرد اصلی جهت افزایش پذیرش استفاده میشود. ذهنآگاهی که بر عدم داوری و عدم ارزیابی تأکید دارد مثل راهبرد مواجههای عمل کرده و موجب کاهش اجتناب خودکار از هیجان و پاسخهای ترس میشود (لینهان،1993).
ذهنآگاهی در رفتاردرمانی مناظرهای در مقایسه با سایر رواندرمانیهای ذهنآگاهیمحور از سازماندهی متفاوتی برخوردار است. به این صورت که در رفتاردرمانی مناظرهای به آموزش مهارتهای چیستیذهنآگاهی (یعنی مشاهده، توصیف، مشارکت) و مهارتهای مربوط به چگونگیآن (یعنی غیرقضاوتی بودن، ذهنآگاهی فردی و اثربخشی آن) پرداخته میشود. تمرینات ذهنآگاهی شامل خیالپردازی برای مشاهده افکار، احساسات و حالات بدنی، مشاهده تنفس یا شمارش یا هماهنگ گام برداشتن، آگاهی ذهنآگاهانه در خلال فعالیتهای روزمره میباشد (بائر،2003).
در زنان دارای اختلال شخصیت مرزی که رفتاردرمانی مناظرهای دریافت نمودند کاهش رفتارهای فراخودکشی، خشم و از هم گسیختگی و کاهش زمان بستری شدن مشاهده شد؛ ضمن آنکه دوام درمانهای انجام شده در آنها بالا بود (لینهان، آرمسترانگ، سوارز، آلمان و هیرد،1991).
تحقیقات نشان میدهند مهارتهای رفتاردرمانی مناظرهای که دربرگیرنده ذهنآگاهی هستند در زمینه پرخوری عصبی (تلچ، آگراس و لینهان،2002) و سوءمصرف مواد (لینهان و همکاران،1999) نیز موفق نشان داده است.
پیشگیری از بازگشت: نیز یک بسته آموزشی درمانی است که برای ممانعت از بازگشت سوءمصرف کنندگان مواد توسط مارلات و گوردون(1985) طراحی شده است. از ذهنآگاهی به عنوان تکنیکی جهت مقابله با امیال نیز استفاده میشود. مثلاً از استعاره «موج سواری بر امیال»، برای تشویق مراجع جهت پشت سر گذاشتن امواج و این که به میل اجازه بدهند بدون آنکه تسلیمش شوند بگذرد، استفاده میشود. علاوه بر این، پیشگیری از عود، از ذهنآگاهی جهت آموزش این مطلب استفاده میکند که امیال را نمیتوان رد کرد بلکه میکوشد تا مشاهده و پذیرش امیال را در مراجعان پرورش دهد (بائر،2003).
رشد و تکامل درمانهای ذهنآگاهیمحور، نقطه عطف ترکیب مطالعه ذهنآگاهی در حیطههای بالینی و پژوهشی میباشد؛ زیرا با توجه به تأکید رفتاردرمانی بر تجربینگری، امکان مطالعهی ذهنآگاهی در روانشناسی کاربردی و روانشناسی تجربی فراهم شده است. در خلال چند سال گذشته علاقه افراد نسبت به ذهنآگاهی در روانشناسی بالینی علمی رو به افزایش است. مثلا در لیست پذیرش و تعهددرمانی که توسط هایس در دانشگاه نوادا رنو، در سال 2002 پایهگذاری شده است نزدیک به 800 عضو ثبت نام کردهاند. در لیست خدمات «ذهن آگاهی» که در سال 2002 توسط فرسکو در دانشگاه ایالتی کنت پایهگذاری شده است بیش از 220 نفر عضو ثبت نام نمودهاند. همچنین افزایش علاقه به ذهنآگاهی با تشکیل گروه ذهنآگاهی و گروه علاقه خاص به پذیرش در انجمن ارتقاء رفتاردرمانی در سال 2002 جلوهگر شد. از همان ابتدای شکلگیری گروه علاقه خاص به پذیرش، بیش از 150 نفر برای پیوستن به آن ابراز تمایل کردند (کارداسیوتو،2005).
2-1-4-4- تعاریف ذهن آگاهی
با آنکه علاقه نسبت به سازه ذهنآگاهی در طول ده سال گذشته رو به فزونی نهاده است، اما پژوهش راجع به این زمینه، به دلیل نبود یک تعریف عملیاتی روشن از ذهنآگاهی با مانع روبرو شده است. این سازه برحسب حیطههای روانشناسی که در آنها به کار رفته بطور متفاوت تعریف گردیده است. در ادامه، تعاریف در دو دسته تعاریف بالینی ذهنآگاهی و تعاریف غیربالینی آورده شده است. منظور از تعاریف غیربالینی آن دسته از تعاریف هستند که در ادبیات روانشناسی اجتماعی و نوشتههای مربوط به فلسفه و روش ذهنآگاهی یافت میشوند.
تعاریف بالینی و تعاریف اجتماعی ـ روانشناختی مشابهتهایی با یکدیگر دارند. در هر دو نوع تعریف، بر آگاهی انعطافپذیر از زمان حال تأکید شده است. علاوه بر این، تعریف روانشناختی ـ اجتماعی بیان میدارد که ذهنآگاهی، گوشبهزنگی یا توجه کردن به یک موضوع یا محرک منفرد و واحد نمیباشد (لانگر،2002) که این مطلب در تعاریف بالینی نیز منعکس شده است. اما بین دو تعریف بالینی و غیربالینی از برخی جهات تفاوتهایی وجود دارد. پیشزمینههای نامرتبط تاریخی و فرهنگی در طول شکلگیری این سازه، منجر به بروز تفاوتهایی در تعریف و کاربرد ذهنآگاهی شده است.
رویکرد روانشناختی ـ اجتماعی ذهنآگاهی بر فرایندهای شناختی که در محیط خارج رخ میدهند تمرکز حاصل نموده، در حالیکه در رویکرد بالینی ذهنآگاهی، هم بر محرکهای درون فردی و هم محرکهای بیرونی تأکید میشود. کاربردهای رویکرد روانشناختی ـ اجتماعی جهت افزایش یادگیری و خلاقیت آموزش داده میشوند، در حالیکه مفهومسازی ذهنآگاهی بالینی بطور کلی به منظور کمک به افراد ج
هت فایق آمدن بر تجارب ناخوشایند و دردناک استفاده میشود. در نهایت اینکه در رویکرد روانشناختی ـ اجتماعی، مؤلفهی عدم قضاوت که در رویکرد بالینی بر آن تأکید شده لحاظ نگردیده است. به علت تفاوت در زمینهای که این دو رویکرد در آن توسعه یافتهاند و کاربرد متفاوت آنها و از آنجایی که مؤلفههای کلیدی ذهنآگاهی روانشناختی ـ اجتماعی و ذهن آگاهی بالینی یکسان نمیباشد، در مطالعهی حاضر صرفاً بر مفاهیم بالینی ذهنآگاهی تمرکز شده است (کاداسیوتو،2005).
برخی تعاریف بالینی ذهن آگاهی در زیر آمده است:
بورستین(1983)، ذهنآگاهی را روشی متمرکز بر افکار یا تمایلات به همان صورتی که در هشیاری اتفاق میافتد، میداند.
اپستین (1995)، توجه ذهنآگاه را به این شکل تعریف میکند: توجه کردن دقیق و لحظه به لحظه به آنچه که فرد هماکنون در حال تجربه آن است و تفکیک واکنشهای خود از رخدادهای حسی خام.
روبینز(2002)، ذهنآگاهی را نوعی آگاهی غیرقضاوتی از تجربه شخص میداندکه این آگاهی، لحظه به لحظه آشکار میشود.

تفاوتهای بین افسردگی و اضطراب

1-5-3-2- تعریف عملیاتی: دراین پژوهش مؤلفههای ذهنآگاهی با استفاده از پرسشنامه پنج مؤلفه ذهن آگاهی (FFMQ) مورد سنجش قرار میگیرند.
1-5-4- مؤلفههای صبر:
1-5-4-1- تعریف مفهومی: صبر، واژهای است عربی که در لغت به معنای شکیبایی و خودداری است. این کلمه، بیانکنندهی حالتی است از پایداری و خودداری از هرگونه عمل نسنجیدهای در مقابل سختیها، فشارها، مشکلات، مصیبتها و نوعی پایداری درونی است برای کنترل واکنشهای تند عصبی(تمری،1389).
پنج مؤلفهی صبر عبارتند از: متعالی شدن، درنگ، شکیبایی، رضایت و استقامت. متعالی شدن عبارت است از تحمل سختیها و صبور بودن در مصایب و ناملایمات جهت دستیابی به هدف و رسیدن به قرب الهی و رشد معنوی. شکیبایی به معنای بردباری و تحمل مصایب و تابآوری در مقابل سختیها میباشد. مؤلفهی رضایت، به پذیرش وضع موجود و قبول آنچه که فرد در آن قرار دارد اطلاق میگردد. مؤلفهی استقامت به معنای پایداری و ثبات در انجام امور و مداومت در کار و فعالیت میباشد و مؤلفهی درنگ به ایجاد وقفه در مقابل خواستهها و کنترلپذیری امیال درونی اطلاق میشود (خرمایی،1389).
1-5-4-2- تعریف عملیاتی: دراین پژوهش مؤلفههای صبر با استفاده از پرسشنامهی مؤلفههای صبر مورد سنجش قرار میگیرند.
فصل دوم
چهارچوب نظری
و پیشینه پژوهش
2-چارچوب نظری و پیشینهی پژوهش
2- 1-مبانی نظری
2-1- 1-افسردگی
در بین افرادی که بخاطر مشکلات روانشناختی کمک میطلبند، افسردگی مشکل شایعی است. دو ویژگی اختصاصی افسردگی عبارتند از: خلق ناشاد(افسردگی، غم، اندوه، ناامیدی، ناراحتی یا نگرانی) و فقدان علاقه و لذت (در تقریباً همه فعالیتهای عادی و سرگرمیهای فرد). تشخیص افسردگی مستلزم وجود دست کم یکی از این دو ویژگی است؛ بعلاوه دست کم چهار مورد از رفتارها یا احساسات زیر باید وجود داشته باشد: کماشتهایی یا تغییر وزن، اشکال در خوابیدن، فقدان نیرو، آشفتگی روانی ـ حرکتی یا افزایش کندی پاسخ، خستگی یا فقدان انرژی، سرزنش خود یا احساس گناه نابجا، شکایاتی از ناتوانی در تفکر بطور روشن یا تمرکز حواس، و افکار دائمی مرگ یا خودکشی یا آرزوی مردن (ساراسون و ساراسون،1383).
نظریههای مختلفی درباره علت افسردگی وجود دارد. نظریههای زیستی فرض میکنند که علت افسردگی در ژنها یا در بعضی بدکارکردیهای فیزیولوژیایی نهفته است که احتمال دارد اساس وراثتی داشته یا نداشته باشد. اگرچه عوامل ژنتیکی بسیاری در افسردگی مهم به نظر میرسند، مکانیسم دقیق اینکه چطور افسردگی به ارث برده میشود روشن نیست. همچنین طبق فرضیه مونوآمین، فقدان نورآدرنالین یا سروتونین یک عامل علّی در افسردگی است. گیرندهها ممکن است شدیداً حساس باشند، باعث شوند بدن سطوح پایینی از مونوآمینها را تولید کند یا افسردگی ممکن است ناشی از ضعف در نظم سیستم انتقالدهنده عصبی باشد.
نظریات روانپویشی افسردگی بر احساسات ناهشیار و واکنشها به شرایط جدید بر پایه آنچه قبلاً در زندگی رخ داده است تأکید میکنند. نظریات یادگیری فرض میکنند که افسردگی به فقدان تقویت وابسته است. نظریات شناختی افسردگی بر این عقیده مبتنی هستند که تجارب یکسان ممکن است دو فرد را بطور کاملا متفاوت تحت تأثیر قرار دهد؛ زیرا آنها درباره موقعیتها، شناختهای متفاوتی دارند. بر طبق گفته بک (1982) ، افسردگی به بهترین نحوی میتواند به عنوان مثلث شناختی از افکار منفی در مورد خود و موقعیت و آینده توصیف شود.
افرادی که افسرده هستند به نظر میرسد در کنترل محیط خود احساس درماندگی میکنند. آنها به عنوان نتیجهای از موقعیتهایی که قبلا با آن مواجه شدهاند ممکن است یاد بگیرند که ناتوان باشند. این مفهوم به درماندگی آموخته شده مصطلح گشته است (ساراسون و ساراسون، 1383).
2-1-2- اضطراب منتشر
اضطراب معمولا به عنوان احساس پراکنده و مبهم و نامطبوع ترس و تشویش تعریف میشود. شخص مضطرب به خصوص در مورد خطرات ناشناخته بسیار نگران است. علاوه بر آن، فرد مضطرب ترکیبی از علائم زیر را نشان میدهد: تپش قلب، تنگی نفس، اسهال، بیاشتهایی، سستی، سرگیجه، تعریق، بیخوابی، تکرر ادرار و لرزش. در حالیکه افراد وحشتزده به راحتی میتوانند بگویند از چه میترسند، افراد دچار اختلالات اضطراب از علل ترسشان آگاهی ندارند.
در اختلال اضطراب منتشر، اضطراب حداقل یک ماه (و معمولا بیشتر) باقی میماند و به تجارب اخیر زندگی فرد مربوط نیست. اختلال اضطراب منتشر چهار نشانه دارد: تنش حرکتی، فعالیت بیش از حد دستگاه خودمختار، ترس از آینده و گوش بزنگی زیاد.
بر اساس دیدگاه روانپویشی، علل اختلال اضطراب منتشر، رویدادهای درونروانی و انگیزههای ناخودآگاه هستند. در واقع دفاعهای فرد برای کنترل یا حبس اضطراب کافی نیست. نظریهپردازان یادگیری معتقدند که علائم اختلال اضطراب منتشر به همان طریقی که دیگر رفتارها یاد گرفته میشوند، یاد گرفته شدهاند. در دیدگاه شناختی اعتقاد بر این است که اضطراب نتیجهی افکار و عقاید غلط، غیرواقعی و غیرمنطقی و خصوصا اغراق درباره خطرات موجود در موقعیت است (ساراسون و ساراسون،1383)
2-1-3- تفاوتهای بین افسردگی و اضطراب
همپوشی قابل ملاحظهای بین افسردگی و اضطراب وجود دارد، بطوریکه اغلب بیماران مبتلا به اختلال اضطراب منتشر، افسرده هستند و بیماران افسرده نیز غالبا مضطربند. به علاوه حتی موارد خالص هر دو اختلال، خصوصیات بسیار مشابهی در زمینه خودپنداره تحقیرشده، پیشبینیهای منفی و سوگیری منفی در ارزی
ابی تجارب رایج، نشان میدهند. اما تفاوتهای بین دو گروه، ماهیت خاص هر اختلال را روشن میسازد:
1-ارزیابیهای منفی در افسردگی، گسترده، کلی و فراگیر هستند؛ ولی در اضطراب، گزینشی و خاص میباشند، همهی سطوح را دربرنمیگیرند و نسبت به عوامل مثبت بی توجه نیستند.
2-بیمار اضطرابی، چشماندازهایی برای آینده میبیند و از نظر ارادی تسلیم نشده است. بیمار افسرده، آینده را سیاه میبیند و باور دارد که یک رابطه اساسی را از دست داده یا شکست خورده و از نظر ارادی تسلیم شده است.
3-شخص اضطرابی، شکستها یا اشتباهاتش را بطور مطلق به عنوان یک کانون فساد در مرکز شخصیتش یا به عنوان محملی برای بیزاری از خویش نمیبیند. اما بیمار افسرده، اشتباهاتش را به این صورت تفسیر میکند که بطور کلی معیوب و نامناسب است و شکستهایش غیرقابل جبرانند.
4-بیمار اضطرابی در ارزیابیهای منفیاش نامطمئن و دودل است، ولی شخص افسرده، مطلقنگر است.
5-بیمار اضطرابی پیشبینی میکند که در روابطش با دیگران، در اهداف و مقاصدش، در توانایی انطباق با مشکلات، در عملکرد مناسب و در سلامت و بقایش اشکال به وجود خواهد آمد. شخص افسرده، افسوس میخورد که منبع کسب رضایتش را از دست داده، از رابطه با افراد مهم محروم گردیده و در اهدافش دچار شکست شده.

اختلال افسردگی اساسی

در سال 1990، کابات زین مسألهی ذهنآگاهی را مورد توجه قرار داد و درمانی را بر اساس آن ابداع نمود. بعدها دانشمندان بسیار دیگری این درمان را برای اختلالات روانی مختلف به کار برده و اثربخشی آن را گزارش نمودند. امروزه ذهنآگاهی به عنوان یک صفت روانی، مورد پژوهش قرار گرفته است و پنج مؤلفه برای آن تعریف شده است. این مؤلفهها عبارتند از: مشاهده، عمل توأم با آگاهی، عدم قضاوت، توصیف و عدم واکنش پذیری.
با توجه به اینکه درمان شناختی مبتنی بر ذهنآگاهی در درمان افسردگی و اضطراب مؤثر بوده است، ما در این پژوهش برآنیم تا مؤلفههای ذهنآگاهی را به عنوان یک صفت در افراد مضطرب، افسرده و بهنجار مورد مقایسه قرار دهیم تا نقش آنها در شکلگیری این اختلالات معین گردد.
ازطرفی در کشورما که اساس حکومت بر دین و احکام فراگیر آن استوار است و مذهب نقش عمده و غیرقابلانکاری در زندگی مردم ایفا مینماید، پیدا کردن رابطه میان مفاهیم دینی و مفاهیم روانشناسی، امری ضروری به نظر میرسد.
صبر یکی از واژه هایی است که بطور مکرر در قرآن کریم به کار رفته و به علت نقش بسیار مهم و اساسی که در تکامل فردی و اجتماعی بشر به عهده دارد، خداوند تقریبا در نود و سه آیه آن را مطرح کرده است. صبر به معنای استقامت و پایداری در برابر تمامی علل و عواملی است که مانع رسیدن انسان به آن تعالی و کمالی است که هدف آفرینش و خلقت اوست و ادیان و شرایع الهی، بشر را به سوی آن هدایت میکند(خوشحال دستجردی،1381).
در مطالعهای که توسط خرمایی(1388) صورت گرفته، پنج مؤلفه برای صبر مشخص گردیده است. این مؤلفه ها عبارتند از: شکیبایی، استقامت، رضایت، درنگ و متعالی شدن.
ما در این پژوهش به بررسی و مقایسهی مؤلفههای صبر در افراد افسرده، مضطرب و بهنجار میپردازیم.
1-3- اهداف پژوهش
1-مقایسهی مؤلفههای ذهنآگاهی در افراد افسرده،مضطرب و گروه بهنجار
2-مقایسهی مؤلفههای صبر در افراد افسرده،مضطرب و گروه بهنجار
1-4- ضرورت و اهمیت پژوهش
افسردگی ، شایعترین اختلال خلقی و عاطفی و بزرگترین بیماری روانی قرن حاضر است. به بیان سادهتر، افسردگی یک واکنش روانی-زیستی در برابر فشارها و استرسهای زندگی است. چنین حالت واکنشی و اختلال خلقی، محدود به زمان و مکان خاصی نیست و میتواند در هر زمان و هر مکان و برای هر شخصی در هر موقعیتی که باشد، پدید آید. شایان ذکر است که بسیاری از اختلافات خانوادگی و مشکلات روابط انسانی، نتیجهی نوعی افسردگی پایدار و مزمن است که شخص را مبتلا کرده است( افروز،1381).
مطابق آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO) حدود 12 درصد از جمعیت کشورهای مختلف به درجاتی از افسردگی مبتلا میباشند. بعضی از محققان نیز بر این باورند که حدود 30 درصد از مردم در طول حیات خود دچار افسردگی میشوند. در واقع متأسفانه آمار افسردگی بقدری زیاد و قابل ملاحظه است که فراوانی این بیماری روانی تنها با سرماخوردگی سادهی جسمانی قابل مقایسه میباشد ( سلیگمن و روزنهان،1996).
مطالعاتی که در سالهای اخیر توسط کارشناسان سازمان بهداشت جهانی صورت گرفته است حاکی از افزایش دامنهی شیوع افسردگی در جوامع درحال توسعه میباشد. با کمال تأسف باید گفت که کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست و درصد قابل توجهی از افراد جامعه دچار درجاتی از افسردگی هستند (افروز،1381).
اضطراب نیز جزء اختلالات روانی محسوب می شودکه از شیوع بالایی برخوردار است. اضطراب زمینهساز اختلالات متعددی نظیر ترس، وسواس، خودکشی، سوءمصرف مواد، اختلالات شخصیتی و انواع انحرافات است (کاکاوند و پارسامنش،1389).
باتوجه به شیوع بالای این دو اختلال در جامعه و تاثیر وسیع و همه جانبهای که این اختلالات بر زندگی افراد مبتلا میگذارند، شناخت عوامل مؤثر بر شکلگیری آنها امری لازم و ضروری به نظر میرسد. پژوهشهای انجام شده در زمینهی ذهنآگاهی، بیانگر این موضوع هستندکه این مفهوم، نقش مهمی در رهایی از نشانگان اضطراب و افسردگی و بهبود کیفیت زندگی افراد ایفا مینماید. به همین جهت آگاهی از اینکه کدام یک از مؤلفههای این مفهوم در شکل گیری اضطراب یا افسردگی مؤثر است، به روانشناسان در جهت پیشگیری از این اختلالات که هزینه زیادی را بر جامعه تحمیل مینمایند،کمک خواهد کرد.
از طرفی ما در جامعهای زندگی میکنیم که ارزشهای دینی به شکل گستردهای با زندگی مردم آن درهم تنیده است و مسائل دینی بر مسائل روانی و سلامت روان آنها تاثیرگذار است. یکی از مفاهیمی که در متون اسلامی بارها مورد تأکید قرار گرفته، مفهوم صبر است. با توجه به اینکه بشر امروز در دنیایی به سر میبرد که از رویدادهای تنیدگیزای گوناگون اجتماعی، محیطی، شغلی، خانوادگی و . . . رنج میبرد و رفاه حاصل از پیشرفت فناوری، افزایش روحیهی راحتطلبی و کاهش ظرفیت تحمل را در او موجب شده است، برخورداری از ویژگی صبر، توان درونی انسان را ارتقاء میبخشد(نوری،1387). با توجه به کارایی و تاثیراتی که صبر در زندگی معنوی انسان دارد و با توجه به نقش گستردهی دین در جامعهی ما، پژوهش در مورد صبر ضروری مینماید.
1-5- تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرها
1-5-1- افسردگی:
1-5-1-1- تعریف مفهومی: طبق چهارمین ویراست راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSMIV) اختلال افسردگی اساسی با یک یا چند دورهی افسردگی اساسی بدون سابقهی دورههای مانی، مختلط، یا هیپومانی تعریف میشود. یک دورهی افسردگی اساسی باید حداقل 2 هفته طول بکشد، بطور شاخص شخص یا افسرده است
یا علاقه خود را به اکثر فعالیتها از دست میدهد. شخصی که تشخیص اختلال افسردگی اساسی دریافت میکند باید واجد حداقل 4 علامت از فهرستی که شامل تغییرات در وزن و اشتها، تغییر در خواب و فعالیت، فقدان نیرو، احساس گناه، مشکلات تفکر و تصمیمگیری و افکار عودکننده مرگ و خودکشی باشد (پورافکاری،1381).
1-5-1-2- تعریف عملیاتی: در این پژوهش، منظور از فرد افسرده، فردی است که توسط روانپزشک، تشخیص افسردگی دریافت کرده باشد و در پرسشنامه افسردگی بک نمره بالاتر از 30 کسب کرده باشد؛ ضمنا نمره پایینی در پرسشنامه اضطراب کسب نماید.
1-5-2- اضطراب:
1-5-2-1- تعریف مفهومی: اضطراب به منزلهی بخشی از زندگی هر انسان، در همه افراد درحدی اعتدالآمیز وجود دارد و در این حد به عنوان پاسخی سازشیافته تلقی میشود. فقدان اضطراب ممکن است ما را با مشکلات و خطرات قابل ملاحظه ای مواجه کند. به عبارت دیگر میتوان چنین گفت که اضطراب در پاره ای از مواقع، سازندگی و خلاقیت را در فرد ایجاد میکند. بالعکس اضطراب مرضی نیز وجود دارد؛ چراکه اگر حدی از اضطراب میتواند سازنده و مفید باشد و اگر اغلب مردم اضطراب را تجربه میکنند، اما این حالت ممکن است جنبهی مزمن و مداوم بیابد که در این صورت نه تنها نمیتوان پاسخ را سازشیافته دانست، بلکه باید آن را به منزلهی منبع شکست، سازشنایافتگی و استیصال گستردهای تلقی کرد (دادستان،1378).
چهارمین ویراست راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSMIV) اختلال اضطراب فراگیر را اضطراب و نگرانی شدید در مورد چندین رویداد یا فعالیت تعریف میکند که در اکثر روزها حداقل به مدت 6 ماه دوام داشته باشد. کنترل نگرانی مشکل است و علایم جسمی نظیر تنش عضلانی، تحریکپذیری، اشکال در خواب و بیقراری با آن همراه است. اضطراب متمرکز بر خصوصیات یک اختلال دیگر محور1 نیست، ناشی از مصرف مواد یا بیماری طبی عمومی نمیباشد و فقط در جریان یک اختلال خلقی یا روانی ظاهر نمیگردد، از لحاظ ذهنی ناراحتیبرانگیز است و در زمینههای مهم زندگی شخص اختلال ایجاد میکند (پورافکاری،1381).
1-5-2-2- تعریف عملیاتی: در این پژوهش، منظور از فرد مضطرب، فردی است که توسط روانپزشک، تشخیص اختلال اضطراب فراگیر را دریافت کرده و در پرسشنامهی اضطراب اشپیلبرگر، نمرهی بالاتر از 53 کسب کند؛ همچنین نمره پایینی در پرسشنامهی افسردگی به دست آورد.
1-5-3- مؤلفههای ذهنآگاهی:
1-5-3-1- تعریف مفهومی: کابات ـ زین(1990) ذهنآگاهی را به عنوان آگاهی غیرقضاوتی لحظه به لحظه تعریف میکند. او در سال 1994، توجه کردن به اهداف در حال حاضر به شیوه خاص و بصورت غیرقضاوتی را ذهنآگاهی میداند و در سال 2003 تعریف خود را کاملتر نموده و ذهنآگاهی را نوعی از آگاهی میداند که از طریق توجه به اهداف در زمان حاضر و بدون قضاوت راجع به تجربیات آشکار لحظه به لحظه پدیدار میگردد پنج مؤلفهی ذهنآگاهی عبارتند از: مشاهده (داشتن توجه دقیق به پدیدهها و محرکهای درونی و بیرونی)، توصیف (توصیف کردن پدیدههایی که در حیطهی آگاهی قرار میگیرند)، عمل توأم با آگاهی (عطف کامل توجه به فعالیت در حال انجام به جای عمل به شکل خودکار)، عدم قضاوت (قضاوت نکردن دربارهی تجارب جاری) و عدم واکنشپذیری (واکنش نشان ندادن به احساسات در حال وقوع) (مور و مالینوسکی،2008).

پایههای روانشناختی صبر

عنوان و شماره صفحه
جدول(4-10)نتایج آزمونMANOVA مربوط به مؤلفههای صبر…………………….102
جدول(4-11)نتایج آزمون تحلیل واریانس تفاوت مؤلفههای صبر بین گروههای افسرده، مضطرب و بهنجار…………………………………………………………………………………..103
جدول(4-12)نتایج آزمون توکی مربوط به مؤلفه شکیبایی……………………………….103
جدول(4-13)نتایج آزمون توکی مربوط به مؤلفه رضایت…………………………………..104
جدول(4-14)نتایج آزمون توکی مربوط به مؤلفه استقامت………………………………..104
جدول(4-15)نتایج آزمون توکی مربوط به مؤلفه درنگ…………………………………….105
جدول(4-16)نتایج آزمون توکی مربوط به مؤلفه متعالی شدن………………………….106
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار(2-1)پایههای روانشناختی صبر…………………………………………………………….74
فصل اول
کلیات پژوهش

1-کلیات
1-1-مقدمه
اضطراب و افسردگی از رایج ترین پدیده های هیجانی هستند که انسان از آنها رنج میبرد (لطفی افشار، قاسم زاده، عشایری و گیلانی،1377). آنچه انسان را در درک و برخورد بهتر با این پدیده ها با مشکلات بیشتری روبرو میسازد، همبودی این پدیده هاست. همبودی اضطراب و افسردگی در موقعیت های بالینی به تردیدهای بحث برانگیزی منجر شده است(تارسیا، پاور و ساناویو،2003). در بیست و پنج سال گذشته پژوهش های مختلف از روش های مختلفی استفاده کردهاند تا تعیین کنند که اضطراب و افسردگی چه تفاوتهای زیربنایی با یکدیگر دارند. از طرفی با توجه به شیوع بالای این دو اختلال در جامعه و تاثیر منفی آنها بر سلامت روان و کیفیت زندگی افراد جامعه، شناخت عوامل موثر بر شکلگیری این اختلالات، امری ضروری تلقی می شود.
یکی از مفاهیمی که اخیرا توجه زیادی را به خود جلب کرده و به نظر میرسد که نقش مهمی در اختلالات یاد شده دارد، ذهنآگاهی است. ذهنآگاهی به زبان ساده به معنای آگاه بودن از افکار، اعمال، هیجانات و احساسات است و شکل خاصی از توجه محسوب میشود؛ به عبارت دیگر، ذهنآگاهی به معنای توجه کردن به شیوهای خاص است؛ یعنی توجه و تمرکزی که دارای این ویژگیها باشد: بودن درحال حاضر، هدفمند و بدون قضاوت. این نوع توجه موجب افزایش آگاهی، شفافیت و وضوح و پذیرش واقعیت حال حاضر می شود. ذهنآگاهی بدان معناست که شخص، آگاهی خود را از گذشته و آینده به حال حاضر معطوف کند. زمانی که فرد در حال حاضر حضور داشته باشد، واقعیت را با تمام جنبههای درونی و بیرونیاش میبیند و درمییابد که ذهن به دلیل قضاوت و تعبیر و تفسیرهایی که انجام میدهد دائما درحال نشخوار و گفتگوی درونی است.
گرچه ذهنآگاهی از تعلیمات قدیمی شرقی نشأت گرفته است، ولی امروزه در غرب جایگاه ویژهای دارد. پژوهش های انجام شده، نشان دهندهی این نکته هستند که ذهنآگاهی قویاَ در اختلالات افسردگی و اضطراب تاثیرگذار است و از این رو لازم و ضروری به نظر می رسد که نقش مؤلفههای ذهنآگاهی در این اختلالات مورد بررسی قرار گیرد و تفاوتهای این مؤلفهها در افراد مضطرب، افسرده و بهنجار معین گردد.
از طرفی ما در جامعه ای زندگی میکنیم که دین، نقش مهم و غیرقابلانکاری در زندگی افراد آن ایفا مینماید و مفاهیم دینی، پیوند گسترده و همه جانبهای با زندگی مردم دارد. یکی از مفاهیمی که در دین مطرح شده و مورد تأکید قرار گرفته، مفهوم صبر است. بشر امروز در دنیایی به سر میبرد که از رویدادهای استرسزای گوناگون اجتماعی، محیطی، شغلی، خانوادگی و . . . رنج میبرد؛ این در حالی است که رفاه حاصل از پیشرفت فناوری، افزایش روحیهی راحتطلبی و کاهش ظرفیت تحمل را در او موجب شده است. در چنین شرایطی، برخورداری از ویژگی صبر، توان درونی انسان را ارتقاء میبخشد؛ زیرا خویشتن داری مستلزم مدیریت و مهار احساسات است و افراد خویشتندار از ثبات هیجانی بیشتری برخوردار خواهند بود. این امر، کارایی آنان را در حیطههای گوناگون زندگی افزایش میدهد (نوری،1387). در دین، فرد صبور، فردی است اهل گذشت که در هنگام مصایب و مشکلات خداوند را به یاد میآورد، در کارها مقاومت بیشتری دارد، هنگام بیماری خویشتنداری خود را از دست نمیدهد و در برابر نیازهای فیزیولوژیک، خودکنترلی بیشتری نشان میدهد.
با توجه به تعاریفی که در متون دینی برای مفهوم صبر مطرح شده، جالب به نظر میرسد که مؤلفههای این مفهوم را در افراد مضطرب و افسرده مورد مقایسه قرار دهیم و تفاوت آن با افراد بهنجار را بررسی نماییم.
1-2- بیان مسأله
قرن هاست که افسردگی به عنوان یک مشکل روانی در زندگی افراد شناخته شده است (کاپلان و سادوک،2003). این اختلال یکی از شایعترین بیماریهای ناتوانکننده در کشورهای مختلف است (نوحی،1998؛ به نقل از فلاح و همکاران، 1386). اختلال افسردگی در واقع بیماری گسترده و آسیبزایی است که میتواند هر فردی از هر نژاد و قشری را مبتلا سازد (کاپلان و سادوک،2003) و از جمله شایعترین اختلالات روانی است و به عنوان یک مشکل بهداشتی و جهانی در تمامی فرهنگها خودنمایی میکند (فلاح و همکاران،1386).
همچنین اضطراب نیز یکی از شایعترین اختلالات روانی محسوب میشود. اگرچه عقیده بر این است که اضطراب کم برای حیات و زندگی روزمره لازم است، اما اضطراب زیاد نیز زیانهای جدی بر جسم، روان، روابط اجتماعی، حرفه و تحصیلات وارد میآورد و فرد را از دارا بودن یک سلامت کیفی قابل قبول در زندگی محروم مینماید (کاتزلینک و کنت،2001).
با توجه به شیوع بالای این دو اختلال واثرات منفی آن بر افراد و جامعه، پژوهش در زمینهی علل و عوامل دخیل در آنها ضروری به نظر میرسد.
یکی از مفاهیمی که امروزه، پژوهشهای زیادی دربارهی آن صورت میپذیرد، مفهوم ذهنآگاهی است. ذهنآگاهی به معنای توجه کردن به شیوهای خاص، هدفمند و خالی از قضاوت است (کابات زین،1990). ذهنآگاهی یعنی بودن در لحظه با هر آنچه اکنون هست، بدون قضاوت و بدون اظهارنظر دربارهی آنچه اتفاق میافتد؛ یعنی تجربهی واقعیت محض بدون توضیح (سگال، تیزدیل و ویلیامز،2002). اساس ذهنآگاهی از تمرینهای مراقبهی شرقی گرفته شده است که ظرفیت توجه و آگاهی پیگیر و هوشمندانه را (که فراتر از فکر است) افزایش میدهد. ذهنآگاهی را میتوان به عنوان یک شیوه « بودن» یا یک شیوه «فهمیدن» توصیف کرد که مستلزم درک احساسات شخصی است (بائر،2003؛ به نقل از کاویانی،1387).

عالم ماده

چنین داد پاسخ پس افراسیاب
(همان: ج 5، ص 31، بیت 395)
«به یک دست آتش و به دست دیگر باد داشتن» کنایه از قدرت بسیار:
– پس پشتشان زال باکی قباد
به یک دست آتش به یک دست باد
«در آتش آب جستن» کنایه از کار بیهوده و محال:
– مرو را گفت راما چند گویی

در آتش آب روشن چند گویی
(فخرالدین اسعد، 1381: ص 118، بیت 166)
اغلب کنایات ناشی از رابطهی چهار ارکان، در بردارندهی تضاد آتش و آب و یکسویی و هماهنگی آتش و باد است. شاهنامهی فردوسی، در مقایسه با اشعار دیگر، سهم بیشتری در استفاده از ترکیبات کنایی دارد. کارگیری کنایه در شاهنامه، تا حد زیادی به طبیعت و مقتضای جنگ و حماسه نزدیک است و معنای اولیه و جنبهی عملی ترکیب، کفهی سنگینتری نسبت به معنای ادبی و اصطلاحی آن دارد. با توجه به نقش علمی و پرکاربرد آتش در میدان جنگ، اینکه به طور قطع و با یقین کامل بتوان حضور آتش را در ابیات جهت بهرههای ادبی محض دانست، بسیار مشکل است. اگر با این دید به موضوع بنگریم، حداقل دربارهی واژهی مورد بحث، آنچه میبینیم، بیشتر کاربردهای روزمره و طبیعی است و در برخوردهای آرایهای نیز، واژه از اصل طبیعی و مصداق بیرونی خود، یعنی آتش در عالم ماده، فاصلهی زیادی نگرفته است. با در نظر گرفتن این مطالب، تقریباً پانزده درصد از برخوردهای آرایهای با آتش در شاهنامهی فردوسی، ساخت ترکیبات کنایی است.
کاربرد آتش در جهت اغراق های شاعرانه
اغراق و بزرگ نمایی هنری، بدون اینکه حد و مرزی برای تخیّل ایجاد کند، ذهن را در فراسوی واقعیت پرواز میدهد. هیچ عرصهای در آسمان تخیل برای فکر بلند پرواز و جستجو گر، چون مسیر اغراق، گشاده و هموار نیست. البته، آفریدن اغراق، راهی چون مو، باریک و حساس دارد؛ که اگر شاعر کمی از آن جایگاه بلغزد، چنین صنعت با ارزش و زیبایی را به ملال آورترین و ناسودمندترین بخش اثر خویش، تبدیل خواهد کرد.در اشعار مدحی سبک خراسانی، این گونه اغراق های کم ارزش، بسیار است.
– به عفوش از تف آتش همی بروید گل

به خشمش از گل تازه همی بروید خار
(مسعود سعد، 1364: ص 210، بیت 8 )
– آب جودش بر دمد زرین شود گیتی همه
آتش خشمش بخیزد، سنگ خاکستر شود
(عنصری،1342: ص 18، بیت 227)
آتش به عنوان یکی از عناصر پرکاربرد طبیعت و به دلیل دارا بودن عظمت و هیبت ذاتی، از موارد مناسب، جهت پرورانیدن اغراق است. در اغراق هنری، شاعر، بزرگ نمایی را به مظاهری از طبیعت که فینفسه عظیم و شکوهمند است، معطوف میکند. از سویی دیگر، اغراق در عناصر حسی و مادی، شگفتی بیشتری به ذهن القا میکند تا در امور درونی و انتزاعی، از آنجا که حالات درونی چون غم و اندوه در عالم واقع، اندازهی مادی و شکل جسمانی ندارند، هر چقدر که در وجود آنها اغراق شود، به بزرگنمایی در امور مادی و محسوس نمیرسد.این استدلال و همچنین درگیر بودن حماسه با امور جسمانی و بیرونی و علاوه بر اینها، مهارت خاص فردوسی در خلق مبالغههای دلچسب باعث شده است که مرغوبترین نوع اغراق را در شاهنامه بتوان دید. بهترین راهکار ممکن در جهت پرورانیدن صحنههای حماسی، اغراق است؛ اغراقی اصولی و حساب شده که در سرتاسر شاهنامه میدرخشد. از جمله تفاوتهایی که میان اثر حماسی فردوسی و حماسههای تقلیدی وجود دارد، در نوع بهرهوری از مبالغه و بزرگ نمایی است. فردوسی با کار گیری هنری ناب، خدمتی متقابل به صنعت ادبی اغراق و به ساخت و بافت حماسه کرده است. از دیگر رموز اغراقهای شاهنامه، جاندارانگاری فراوان است. اغراق و اسناد مجازی دست به دست یکدیگر ،عظمت ذاتی حماسه را دو چندان میسازد، در شاهنامه، همه چیز زنده و ملموس است و هیچ عنصر وهمی، پا به عرصهی با شکوه اطرافمان نمیگذارد.بیت زیر نمونهای از اغرقی با تکیه بر موارد وهمی و تخیلی است:
– چو بحری کاتش تیز است موجش

چو گردونی که زرّ سرخش اختر
(عنصری، 1342: ص 58، بیت 744)

دوران نخستین

– از آنکه آتش تیغ و صحیل مرکب تو
دو چشم حاسد کور و دو گوش کر دارد
(همان: ص 148، بیت 30)
– در بوته ی پیکار جان دشمن
از آتش خنجر فرو گذاری
(همان: ص 713، بیت 22)
آتش جگر با دو بار معنایی متفاوت، یک جا استعاره از غم و اندوه و جایی دیگر استعاره از نیازهای مادی و غریزی است:
– هم در آتش جگر غلطم

هم در آب دیدگان پویم
(همان: ص 314، بیت 24)
– هگرز راه ندادش مگر به سوی سقر
کسی که معده پر از آتش جگر دارد
(ناصر خسرو، 1384: ص 279، بیت 22)
تشبیهات آتش، تصویری و مفصّل
شعر در سبک خراسانی، ساده و بیپیرایه است؛ شاعران، چون تصویرگرانی هستند که
خواه ناخواه محیط طبیعی و زندگی اجتماعی زمان خود را در شعر انعکاس میدهند. هرچه از ادوار نخستین شعر فارسی دورتر میشویم، پیوند ذهن و طبیعت کمرنگ تر میشود، اما در سبک خراسانی به ویژه، دوران نخستین آن، این پیوند همچنان قوی و استوار است. مظاهر طبیعت هنوز، شگفت انگیز و دست اول هستند و لذتی که از خواندن اشعار حاصل میشود، در نتیجهی سادگی و تطبیق تصاویر با دنیای بیرون است، شاعر در حد کفایت و تنها در جهت انتقال بهتر معانی از صنایع ادبی سادهای چون تشبیهات مفصل، اغراق، کنایه و… بهره میجوید. این ویژگی در شعر فردوسی، فخرالدین اسعد و تا حدی ناصرخسرو، به وضوح قابل مشاهده است و بسامد پایین اضافات تشبیهی و استعاری مؤید این مطالب خواهد بود.برای نمونه، اضافههای تشبیهی در شاهنامهی فردوسی چیزی کمتر از پنج درصد از کل برخوردهای آرایه ای با آتش را به خود اختصاص میدهد. با گذشت زمان،
صنعت پردازی، بازیهای ادبی، جا دادن معانی تکراری و بیارزش در قالب لغات پیچیده و… به شعر راه یافته و بدین ترتیب در شعر شاعری چون عنصری و اشعار مدحی مسعود سعد، اثری از تازگی و لطافت نخستین، یافت نمیشود. با این حال، یک ویژگی مشترک در سراسر شعر این دوران، همچنان میدرخشد و آن پروراندن تصاویر با تشبیهات و توضیحات دقیق و مفصل است. شاعر هر چه در ذهن دارد از امور والای انسانی گرفته تا مسائل سطحی روزمره، در قالب ترکیبات اضافی محبوس نکرده است و خود را موظف به بازگشایی تصاویر میداند، بدین ترتیب معانی مورد نظر خود را به طور کامل به مخاطب انتقال میدهد.
ملازمات آتش، چون دود، شرار، خاکستر، کوره، هیزم، کباب، سوختن و در وجه آیینی آن؛ عود، مشک، خورش، مجمر و…، نقش گسترش تصویر و ترسیم فضای مربوط به آتش را بر عهده دارند. اضافههای تشبیهی و استعاری هم به حال خود رها نشده و در بیشتر موارد با یکی از ملازمات، توصیف میشوند.
– خرد ز آتش طبع آتش تر است
که مر مردم خام او را پزد
(ناصرخسرو، 1384: ص274، بیت 18)
– برانگیختند آتش کارزار
برآمد یکی دود ازان مرغذار
(فردوسی، 11374: ج 5، ص 14، بیت 129)
– تیغ به دست تو آتشی است کانرا